Çang bosgan kitoblar xitobi: Özbekistonda eski kitoblar taqdiri ne keçadi?

Eski kitoblarning 95 foiz qismi rus tilida. Sobiq Ittifoq davrida çop etilgan kitoblar orasida badiiy asar durdonalaridan tortib ma'lum ixtisosliklar böyiça ensiklopedik adabiyotlar ham talaygina.

Ilmiy kutubxonadan taşilayotgan kitoblarning sönggi aravasi universitetning Kimyo fakulteti axborot-resurs markaziga olib ketilmoqda.

Özbekiston Milliy universitetining kimyo fakultetiga keltirilgan kitoblar «ummoni».

Kutubxonani köçiriş işlari haqida Özbekiston Milliy universitetining öquv işlari böyiça prorektori Davlatboy Jumaboyev batafsil ma'lumot berdi va universitetning ta'mirdan çiqqan, hali işga tuşirilmagan asosiy kutubxonasi öquv zalini körsatdi.

Ta'mirlangan öquv zali öqiş, örganiş va mutolaa uçun barça şaroitlar bilan ta'minlangani körinib turibdi, biroq universitetning asosiy ramziga aylanib ulgurgan rektorat binosi bilan tarixan tengdoş panno ustidan böyoq tortilib, rangtasvir asari butunlay yöqotib yuborilgan.

Prorektor Davlatboy Jumaboyev universitet kutubxonasi köçirilişi va panno ustidan böyoq tortib yuborilişini şunday izohlaydi:

1-sonli ilmiy kutubxona binosi talabalar turar joyi sifatida qayta ta'mirlanadi. Şu sababli kitoblardan böşatyapmiz. Fonddagi kitoblar taşilişi uçun maxsus taşuv maşinasi ajratilgan. Kitoblar universitetning kimyo fakultetiga vaqtinça köçirilyapti. Kitob taxlamlari alohida-alohida dastalangan va raqamlab, röyxatga olingan. Ularning yöqolişi yoki kimlargadir berib yuborilişi haqida gap bölişi mumkin emas.

Qöşimça ma'lumot sifatida aytişim mumkinki, Özbekiston Milliy universiteti kutubxonasi fondida jami 3,5 milliondan ziyod kitob bor. Ularning orasida örta asrlar tarixiy adabiyotlaridan tortib, universitet taşkil etilgan vaqtdagi kutubxonaga keltirilgan kitoblargaça alohida nazorat bilan saqlanadi.

Haşarda qatnaşayotgan talabalar esa dars vaqtida emas, dars soatlari yöq vaqtda yordamga çaqirilgan.

Pannoda «katta oğa» deya ta'riflab kelingan komissar va askarlarning ham tasviri bölgan, bundan taşqari, uning böyoqlari köçib bölgan edi. Bu masala yuzasidan alohida izoh beriladi.

Retro-vintaj köça kutubxonasi

Toşkentning turli nuqtalari – «Kosmonavtlar» metro bekati yaqinidagi rastalar va «flea-market»larida (flea-market - işlatilgan, egasiga kerak bölmagan buyumlar, turli-tuman antikvarlar sotiladigan joy), «Şuhrat» çorrahasi va «Farhod» dehqon bozori çetidagi dökonlarda eski kitoblar sotiladi.

Dökonlardan biri yopiq bölsa-da, makulatura narxini bilib olsa böladi. Öziga xos «fond birja» prays-röyxatiga köra, bir kilogramm kitob narxi – 1700 söm.

Rastalar va dökonlardagi sotuvçilar (ularni bukinistlar ham deyişadi) eski va noyob kitoblarni özlari axtarişlari, köpinça odamlarning özi taşlab ketişlarini aytadi.

Bir dökondor esa şunday deydi: «Bir-biridan yaxşi adabiyot namunalari odamlarning uylarida uvol bölib ketayotgani alam qiladi».

Eski kitoblarni qanday saqlasa böladi?

Bugun zamonaviy axborot texnologiyalari rivojlangan zamonda köpçilik kitobxonlar bukriderlar yoki smartfonlarda kitob mutolaa qilyapti. Biroq an'anaviy kitob şaydolari, qoğoz şitirlaşi, har bir harfda matn va sözlar sehriga şinavanda kitobsevarlar ham köp topiladi.

Qoğoz kitoblarni uzoq muddat javonda saqlaşning ham öziga xos qoidalari bor.

Kitoblarni moğor bosişi, özidan badböy, zaharli hidlar tarqatişi mumkin. Ulardagi çang odatda allergiya ham çaqiradi.

Bir neça yillardan buyon kitob savdosi bilan şuğullanuvçi bukinistlar şunday tavsiyalarni berdi:

-     Harorat va yoruğlikka e'tibor beriş zarur. Uyda kitob saqlamoqçi bölsangiz, harorat 18-20 daraja atrofida bölişi kerak. Kitoblarga quyoş nuri töğridan-töğri tuşişi kerak emas. Aks holda qoğozning rangi özgarib, sifati buzilib ketadi;

-     Namlik kitoblarni pöpanak bosişiga olib keladi. Kiçik-kiçik qora doğlar tuşgan kitoblarni boşqalaridan ajratib, quriting va dezinfeksiya qiling. Pöpanaklarni nam latta bilan artiş tavsiya etilmaydi. Aksinça, ikki yoki uç foizli formalin eritmasi tomizib, uni vodorod perikisli paxta bilan artiş kerak. Şundan söng kitobni oçiq havoda quritiş zarur;

-     Kitoblarni bir-biriga taqab joylaştirmang. Havo aylanişi uçun joy qoldiring. Ziç joyda mikroorganizmlar köpayişi mumkin;

-     10tadan köp kitobni ustma-ust joylaştirmang. Bu quyi qismdagi kitoblar şakli buzilişiga olib keladi;

-     Kitoblarni karton qutilarda saqlamang. Uzoq saqlaş uçun polietilen, polipropelen va poliefirdan foydalaning;

-     Eng asosiy qoidalardan biri – kitoblarni öqişdan oldin qölingizni yuving. Kaft va barmoqdagi yoğlar kitob varaqlariga doğ tuşiradi va bu kitoblar tez eskirişiga olib keladi;

Kitobsevarlik haqida köp gapiriş, turli aksiya yoki çellenjlar taşkillaştiriş mumkin. Kitoblar töla mahobatli kutubxonalar barpo etsa ham böladi. Aslida kitobga bölgan muhabbat, u xoh qoğoz, elektron yoki ovozli talqinda bölsin, inson ongining bilimga bölgan ehtiyoji, tafakkurini çarxlaş, tasavvurlarini boyitişga bölgan kuçli xohişidan şakllanib boradi.

Tarix inson fikr va öylari, bilimlariga qöyilgan haykallar parçalanişining bir neça bor guvohi bölgan. 1933 yilning mart oyidan oktabr oyiga qadar Germaniyaning 70 şahrida natsistlar kitob yoqqan. 1933 yilning 10 may kuni Berlindagi Opernplats maydonida «nogerman ruhga qarşi aksiya»ning («Aktion wider den undeutschen Geist») eng katta gulxani alanga oldirilgan.

Kitoblar, kutubxonalar va kitoblarga mehr, bora-bora kitobxonlarning kamayib borişi ham şunday fojiadan deyarli farq qilmaydi.

Kitoblaringizni asrang, eng muhimi, mutolaaga bölgan iştiyoqni söndirmang.

Mirzayor Erkinov