«Ogohlik qönğiroği». Adabiyotşunos olim Özbekistonda rus tiliga rasmiy til maqomi beriş böyiça taşabbusdan xavotirlarini bildirdi
|16:00 / 05.05.201933 68712 min
Adabiyotşunos olim Zuhriddin Isomiddinov özbek tilining çinakam davlat tiliga aylanişiga monelik qilayotgan omillar haqida fikrlarini bildirdi.
Biz özbeklar, yaqinda rus adabiyotining 100 jildligini ona tilimizda çop etişga qöl urdik. Biz özbeklar, mamlakatimizda Rus madaniyati markazi ta'sis etilganining 25 yilligini yaqinda zör şukuh bilan nişonladik.
Biz özbeklar, dunyo aholisining atigi yarim foizini taşkil etsak-da, bağrikeng, köngli oçiq bir el ekanimiz ahli olamga yaxşi ma'lum. Çunki sabr-qanoat, murosai madora degan narsa qonimizga singib ketgan. Garçi «Ğalçani izzat qilsang, çoriği bilan törga çiqadi», kabi aççiq maqollarimiz bölsa-da, betamizlarning törga çiqib yoyilib ötirişiga ham mudom çidab kelamiz. Qörquvni, istiholani andişa deb andavalaymiz.
Bölmasa, ming yillik tarixga ega, boy va rangin ona tilimizni uç yil içidayoq çinakam davlat tili qilib olmasmidik? Öttiz yil bölyapti-ya?
Da'vogar sust bölsa, qozi muttaham bölar emiş. Milliy mentalitetimizdagi «oğir-vazmin», «yetti ölçab, bir kesadigan» deb maqtovi keliştiriladigan sustkaşligimiz, agar qöyib berilsa, endi özimizning ziyonimizga xizmat qilib qoladigan ham körinadi.
Gap şundaki, kuni keça allaqaysi rahnamolarining da'vatimi, rağbatimi bilan, bir guruh şaxslar Özbekistonda rus tilini rasmiy til darajasiga kötariş, «Davlat tili haqida»gi qonunga özgartiş kiritib, unga özbek tili kabi huquqiy maqom beriş taklifi bilan çiqib bong uribdilar. Örmondagi daraxtlarni qiyratayotgan boltadan omonlik yöq, çunki uning sopi ham boşqa emas – yoğoç, deganlariday, özimizdan çiqqan bu «uzbek» ziyolilar öz taşabbuslari Özbekistonda rus tili mavqeini yuksaltirişga bel boğlab (rus tili şunga zormi?), «Timur Pulatov, Raim Farhodiy, Sabit Madaliyev, Suhbat Aflotuniy, Bax Ahmedov va boşqa adiblarning «prekrasniy rus tilida» asar yozişlarini dalil sifatida peşkaş qilişibdi.
Biroq şularga zamondoş, ularning nazarida «unça prekrasniy bölmagan» özbek tilida asar yozişsa-da, bu maqtalgan öriszabon adiblardan ijodi çandon yuqori turadigan Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Toğay Murod va boşqa önlab şoir-yozuvçilar esa, eslariga ham kelmabdi! Çunki bu haqiqat ularning da'volariga töğanoq böladi-da.
Bugina emas. Rus tiliga Özbekistonda rasmiy til maqomini beriş milliy davlatçilik ildiziga ham putur yetkazişga olib kelişidan, balki bu muhtaram zotlarning xabarlari yöqdir. Zero, har qanday davlatning negizida til turadi, har bir til, kattami-kiçikmi, qadimiymi-yoşmi, boymi-kambağalmi — bundan qat'i nazar, bir davlat tuziş salohiyatiga ega, ammo dunyoning eng katta, qudratli davlatlari ham bironta tilni paydo qilişdan ojiz. Til şunday möjiza narsa.
Mavzuga oid
Xat mualliflari bir neça til birvarakay davlat tili deb e'lon qilingan ba'zi mamlakatlarni ham misol keltirişadi. Bu endi öşa yurtlarning işi, öz şaroitidan kelib çiqqan voqelik. Ular bizning davlat tili haqidagi siyosatimizni ulgi qilib olmaganlari singari, ularning «rang-barang»ligi ham bizga ibrat böla olmaydi. Bizdagi real vaziyat şundayki, rus tiliga «rasmiy til» maqomi berişga yöl qöyilsa, qoğozda ikkitillilik, amalda esa rus tili yana taxt ustiga mindi, deyavering. Busiz ham köp mahkamalarda rus tilida iş yuritilyapti. Şuning uçun ham bu taklif-taşabbus zimnida nihoyatda manfur bir tahdid yotibdi. Qolaversa, Özbekistonda aholining 80 foizdan ortiği özbek. Qolganlari tojik, qozoq, qirğiz va hokazo. Ruslar esa 2,3 foizdan ham kamroq.
Şunday bir holda bunday tahlikali taşabbus har qanday mantiqdan xolidir, u ona xalqini sevgan, mamlakatini har tomonlama ozod va gullab-yaşnagan holda körişni orzu qilgan kişilarni xavotirga solişi tabiiy.
Nega, nima uçun şunday bölyapti? Çunki dunyoda kim köp — manqurt köp. Manqurt — har bir idora va korxonada, taşkilot va mahkamada topiladigan, millati bor, ammo milliy ğururi yöq kimsa. Qornining ğamini orining ğamidan ustun qöyadigan, sirtdan öta ziyoli, ammo özbek bölib tuğilganidan faxrlanmay, ökinadigan nafs bandasi. Manqurtning belgisi şuki, uning uçun el-xalq, millat degan narsa yöq, aholi bor, xolos.
Ehtimol, «Rus tili bizga begona emas» deb xat çiqargan bu ön sakkiz nafar ziyolining birov-yarimi özbek tilini, çala-çulpa bölsa ham, bilar. Ehtimol, bu ön sakkiz odamning ortida qaysidir bir xorijiy mahkama emas, rus tili davlat tiliga aylanişini orzulayotgan... boring ana, ön sakkiz ming odam bordir ham. Ammo öttiz uç millionli özbek xalqi-çi? Bu xalqning davlati bölsinu, davlatli tili bölmasinmi?
Bu gapni mubolağa, mahovat deguvçilarga aytadiganimiz şuki, özbek tilining davlat tiliga aylanişi tahlikali ahvolda — deyarli barça davlat idoralarida iş davlat tilida emas, rus tilida yuritilyapti. Boz, maxfiy emaski, davlat işlari qaysi tilda yuritilsa, öşa til davlat tili böladi — bizdagi köngilböşlik, özibölarçilik nihoyat, şunga olib kelyapti.
Oliy Majlis Senati raisi Ne'matulla Yöldoşev 2018 yil 13 dekabrda «Davlat tili haqida»gi qonun ijrosini tanqidiy baholab ötgan edi. Ya'ni, qonun bajarilişini talab qildi, xolos. Endi ijtimoiy tarmoqdagi rusiyzabon va çalarusiy «faollar»ning qaynab toşişini köring! Senat raisining şu qonuniy talabi ularni şunça jazavaga soldi-ki!
Demak, kuraş ketayotir. Rus tilining «jonkuyari» bölgan vallomatlarning bu haqdagi taklifi esa biz uçun ogohlik qönğiroği.
Bizningça, davlat tilidagi qonunning özini bir qayta körib çiqib, bunaqa «mulohaza»larga örin qoldirmaydigan holga keltiriş kerak.
Bu haqda fikr yuritganda, daf'atan xayolimizga, gap qonunda emas, uning ijrosi oqsayotganida-ku, degan fikr keladi. Biroq qöşni davlatlarning şunday qonunlari matni bilan tanişib çiqiş, avvalo, bizdagi qonunning özi nomukammal ekanini körsatdi.
Çunonçi, Özbekistonda davlat tili töğrisidagi qonun 5 187 belgidan iborat bölsa, Qozoğistonda 15 013 belgi, Ozarboyjonda 12 000, Turkmanistonda 15 468, Qirğizistonda 14 063, Tojikistonda 8 600, Rossiya Federatsiyasining davlat tili töğrisidagi qonuni 10 158 belgidan iborat. Qarang, Markaziy Osiyodagi eng «kiçkina» qonun şu mintaqadagi eng katta davlatga tegişli bölib çiqyapti. Qolaversa, titul millat vakillari eng salmoqlisi ham Özbekiston edi.
Binobarin, Özbekistonda davlat tili haqidagi qonun «yayrab» ijod etilişi lozim edi. Afsuski, Özbekistonning bu qonuni eng ixçam, boz, uning «tiş-tirnoği» yöq — biron moddasi bajarilmasa, jazo beradigan mexanizmi mavjud emas. Mana, Özbekiston qonunining dastlabki moddalarini ayrim qöşnilar qonunlari moddalariga qiyoslab köraylik:
Özbekiston: “1-modda. Özbekiston Respublikasining davlat tili özbek tilidir.”
Biroq bu “qaltis” gap uçun keyingi oltita moddada “uzr” söraladi:
“2-modda. Özbek tiliga davlat tili maqomining berilişi respublika hududida yaşovçi millat va elatlarning öz ona tilini qöllaşdan iborat konstitutsiyaviy huquqlariga monelik qilmaydi.
3-modda. Özbek tilining Özbekiston Respublikasi hududida davlat tili sifatida amal qilişining huquqiy asoslari uşbu Qonun va boşqa qonunlar bilan belgilab beriladi. Tilning Qoraqalpoğiston Respublikasida amal qilişiga boğliq masalalar, şuningdek, Qoraqalpoğiston Respublikasining qonun hujjatlari bilan belgilanadi. Uşbu Qonun tillarning turmuşda, şaxslararo muomalada hamda diniy va ibodat bilan boğliq udumlarni ado etişda qöllanişini tartibga solmaydi.
Fuqarolar millatlararo muomala tilini öz xohişlariga köra tanlaş huquqiga egadirlar.
4-modda. Özbekiston Respublikasida davlat tilini örganiş uçun barça fuqarolarga şart-şaroit hamda uning hududida yaşovçi millatlar va elatlarning tillariga izzat-hurmat bilan munosabatda böliş ta'minlanadi, bu tillarni rivojlantiriş uçun şart-şaroit yaratiladi.
Fuqarolarga davlat tilini öqitiş bepul amalga oşiriladi.
5-modda.Özbekiston Respublikasida davlat tilida faoliyat körsatadigan, milliy guruhlar ziç yaşaydigan joylarda esa — ularning tillarida faoliyat körsatadigan maktabgaça tarbiya bolalar muassasalarini taşkil etiş ta'minlanadi.
6-modda.Özbekiston Respublikasida yaşovçi şaxslarga ta'lim oliş tilini erkin tanlaş huquqi beriladi. Özbekiston Respublikasi davlat tilida, şuningdek, boşqa tillarda ham umumiy, hunar-texnika, örta maxsus va oliy ma'lumot olişni ta'minlaydi.”
Holbuki, boşqa barça qöşni davlatlarning til töğrisidagi qonunlarida bunaqa mayinlik yöq – ularda qonun ruhi va uslubi ustuvor:
Armaniston: «Armaniston Respublikasining davlat tili — arman tilidir, bu til respublika hayotining barça sohasida amal qiladi. Armaniston Respublikasining rasmiy tili — arman adabiy tilidir. Armaniston Respublikasi arman tilining mamlakat taşqarisida yaşaydigan armanlar örtasida saqlanişi va tarqalişiga kömaklaşadi».
Tojikiston: «1. Tojikiston Respublikasining davlat tili tojik tilidir. 2. Tojikiston Respublikasining har bir fuqarosi davlat tilini bilişga majburdir».
Qirğiziston: «Qirğiz tili Qirğiziston davlatçiligining boş asoslaridan biri sifatida davlat va mahalliy öz-özini boşqariş organlari faoliyatining barça sohalarida amal qiladi».
Ozarboyjon: «1. Ozarboyjon Respublikasining davlat tili ozarboyjon tilidir. Ozarboyjon Respublikasining har bir fuqarosi davlat tilini bilişga majburdir. 2. Ozarboyjon tili davlat tili sifatida mamlakat hayotining barça siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, ilmiy va madaniy sohalarida foydalaniladi. 3. Ozarboyjon Respublikasi davlat tilidan foydalanişni, uni himoya qiliş va rivojlantirişni ta'minlaydi».
Qozoğiston: «Qozoğiston Respublikasining davlat tili qozoq tilidir. Davlat tili davlat boşqaruvi, qonunlar, sud yuritiş, iş yuritiş tili bölib, butun davlat hududida ijtimoiy munosabatlarning barça sohalarida amal qiladi. Davlat tilini biliş har bir Qozoğiston Respublikasi fuqarosining burçidir».
Özbekistonning bu yumşoq qonunini boşqa moddalar böyiça ham ular qonunlariga soliştirsangiz, manzara özgarmaydi.
Şunday ekan, avvalo, bu qonunning özini mukammallaştiriş şart. Buning uçun qonunşunos mutafakkirlar til haqidagi qonunimizni boşqalarning şunday hujjatlariga qiyosan körib çiqib, yetişmagan moddalarni ulardan oliş haqida taklif berişlari kerak.
Har bir davlatning öz fuqarolari oldidagi obrösi qonunlarga amal qilinişini ta'minlaş bilan yuksaladi. Hukumat degani esa qonun ijrosiga mas'ul mahkama. Şunday ekan, qonunni takomillaştiriş, uni tişli-tirnoqli bir holga keltiriş va bajarilmagan hollarda tayinlanadigan jazo mexanizmini barpo etiş bilangina murod hosil böladi. Özbekistonda özbek tili çinakam davlat tiliga aylanadi.
