Şerzodxon Qudratxöjayev: Insonda ona Vatan, ota-ona va milliy til ikkitadan bölişi mumkin emas!
|22:10 / 05.05.201928 5119 min
Xalqaro-Press klub raisi Şerzodxon Qudratxöjayev feysbukdagi sahifasida davlat tili haqidagi mulohazalarini bayon qildi.
Men bolalikdagi hayotimni eslasam, öşa davrlarda judayam qiziq bölgan, öziga xos tarzda keçgan. Men ham öşa davrdagi tengdoşlarim qatori sovet davrida tuğildim, ta'lim oldim, baloğatga yetdim. Yoşligim asosan özbeklar yaşaydigan mahallada ötdi. Mahalla uçun bir notabiiy holat: bolalar boğçasida rusiyzabon guruhda tarbiya topdim.
Şuningdek, örta maktab va universitetda ham Ovrupo guruhida ta'lim oldim. Mutaxassis bölib yetişişdan taşqari rus tilini ham mukammal örgandim. Şuning uçun eskitdan rus tilida emin-erkin gaplaşaman, yozaman, ijod qilaman, körsatuvlar olib boraman. Keyinçalik kasbiy ehtiyojlar paydo bölgani sababli ingliz tilini, şuningdek, turkça sözlaşişni xam örgandim. Bugun qoraqalpoq, qozoq, qirğiz, turkman, uyğur, tatar, boşqird va hatto tojik tillarini tuşunaman, oz-oz bölsa-da fikrimni tuşuntira olaman.
Lekin bolalik davrimdan boşlab öz ona tilim – özbek tili men uçun boş va asosiy til. Öylaymanki, har qanday soğlom, özini hurmat qilgan odamda öz ona tiliga munosabat şu kabi bölişi kerak. Insonda ona Vatan, ota-ona va milliy til ikkitadan bölişi mumkin emas. Töğri, odam boşqa tillarda ham erkin va mufassal sözlaşa olişi, xorijiy tildagi kitoblarni öqib zavq olişi tabiiy bir hol. Lekin, har bir kamolga yetgan inson uçun uning özligini anglaşi faqat ona tili orqali keçadi. Har qanday or-nomus va pok vijdonga ega bölgan hazrati inson öz ona tili turganida boşqa bir tilga rasmiy maqomni berişni sörab yurmaydi.
Özbek tili keça paydo bölgan til emas. Özbek tili oltoy tillar oilasining turkiy tillar turkumiga kiradi. Bu til turkiy tillar içida markaziy örinni egallaydi. Öz davrida Hazrat Alişer Navoiy özbek tilining boşqa turkiylarda bölmagan sifatlarini oçib berdi va bu tilni nihoyatda boy va jozibador ekanligini öz ijodi bilan isbotladi ham. Özbek tilining forsiy-tojik tillaridan heç qanday kam jihatlari yöq ekanligini turli dalillar bilan körsatib berdi.
Sovet davrida qatağonlik davri – 1937 yildan mustaqillik davrigaça özbek tili kommunistik mafkura, totalitar siyosat va mustabidlik ostida kamsitib kelindi. Öşa davrda özbek xalqining öz ona tilida sözlaşişi baynalmilalçilikka zid, deb talqin qilindi. Hamon esimda, hatto maktabda, transportda, köçalarda özbekça gapirsak, bizga jyerkib berişardi özbekça gapirma deb, davlat idoralaridagi manzarani endi tasavvur qilavering...
Mavzuga oid
Milliy tilimiz – özbek tili mustaqillik davriga kelib erkinlikka erişdi, millatni rivojlantirişning eng asosiy omillaridan biriga aylandi. Ammo bizning xatoyimiz salkam 30 yil davomida «Özbek tili töğrisidagi» Qonunni qabul qildik, endi u Davlat tili deb beparvo yuraverdik.
Töğri, hozir dunyoda ikki davlat tilli – Kanada (ingliz, fransuz), Gollandiya (niderland, ğarbiy friz), Belarus (belarus, rus), Finlyandiya (fin, şved), Irlandiya (irland, ingliz), Kipr (yunon, turk), Isroil (ivrit, arab), Hindiston (hind, ingliz), Iroq (arab, kurd), Filippin (filippin, ingliz), şuningdek, ikki tildan köproq tillarga davlat tili maqomi berilgan mamlakatlar – Belgiya (fransuz, niderland va nemis), Buyuk Britaniya (ingliz, irland va şotland), Lyuksemburg (lyuksemburg, fransuz, nemis), Şveytsariya (nemis, fransuz va italyan), JAR (11ta til, jumladan, ingliz, afrikans, venda, zulu, kosa), Yangi Zelandiya (ingliz, maori va yangi zeland imo-işora tili) hozirga qadar yaşab kelmoqda. Çunki, bu davlatlar ikkita til böliş uçun asos mavjud: ana şu tilda sözlaşişga ehtiyoj sezadigan millatlar yaşaydi. Özbekiston aholisining taxminan 2 foizini rus millati va 8 foizini rusiyzabonlarga mansub aholi taşkil etsa-yu, yana rus tiliga rasmiy maqom berişni istaydiganlar qanday mantiqiylikka asoslanyaptilar?
Men til masalasida ayrim odamlar kötargan masaladan juda ham taajjubdaman. Nima uçun ba'zi katta avlod vakillari Özbekiston Respublikasining mustaqil va suveren davlat ekanligini anglaşni istaşmayapti?
Nima uçun Mustaqilligimizning ötgan 27 yili içida ularda öz milliy tillari va mamlakatini seviş his-tuyğulari şakllanmadi?
Nega ular Vatan bitta va tanho ekanligini anglay olişmayapti?
Nega ular milliy tilimizga yangi şerik topişga harakat qilmoqda?
Ular orasidagi ijod ahli, olimlar nega şunça yillar davomida tilimizni rivojlantirmadi?
Nega bu masala millatlararo nizo va tortişuvlarga olib kelişini anglamayaptilar?
Bu masalani kötarayotgan bir guruh katta avlod vakillari yoşlarga namuna böliş örniga, yana öşa eski zamonni, «sotsialistik» ötmişni qömsayotganini tuşuniş juda ham qiyin, albatta. Hurmatli keksa avlod vakillari, avvalo şuni bilinglar: öşa maş'um sovet davri endi qaytib kelmaydi, orqaga qaytadigan köpriklar yonib ketgan. Orqaga qaytuvçi yöllar ham qolmadi. Millat ham özgardi, Özligini qaytarayotgan millat bu.
Lekin, har qanday hodisaning bir neça hikmati böladi. Til masalasida kötarilgan bu şov-şuv gaplarni barça ziyolilar, ayniqsa ijodkorlar ham öylab körişlari lozim. Ona tilimizni yanada rivojlantirişga, uning ajib va noyob ohanglarini boyitişga, bu til zamirida qançadan-qança boyliklar yotganini oçib berişga har birimiz hissa qöşişimiz lozim. Zero, istiqbolda farzandlarimiz, döstlarimiz, millatdoşlarimiz ham bir-birlari bilan özbek tilida gaplaşsinlar...
Sizlarga oddiy misol keltirmoqçiman: gar xorijga, masalan, deylik Turkiyaga borsangiz, u yerda turklar siz qanday millatga mansub bölişingizdan qat'i nazar turk tilida sözlaşadi. Ular bizlarga öxşab, 10 -15 kişi öz ona tilida gaplaşib turganida bitta ajnabiy qöşilsa likillab uni tilida «tvaya-maya» qilmaydilar.
Yoki, agar Xitoyga borsangiz, Xitoy aholisi siz bilan faqat çin tilida sözlaşadi. Ular sizni öz milliy tilida sözlaşişga, öz yeri, öz millati va albatta, öz tilini hurmat qilişga majbur etadi. Şunday ekan, nega biz faqat öz tilimizda sözlaşmaymiz, nega ona tilimizni hurmat qilişga boşqalar tugul, hatto özimizni majbur etolmaymiz?! Men bu kabi holatlarni heç tuşunolmayman. Ammo ba'zilar ona tili ahamiyatini seza olmagani, ularning xohişlari millat taqdiridan-da yuqori qöygani meni hayratga solmoqda.
Yana şuni aytmoqçimanki, agar hozir keksa avlod vakillari kötargan bu masalani hozir töğri hal etmasak, kunlar ötib uning oqibatlari bizga juda ham qimmatga tuşadi. Eng açinarlisi, bu masalaga taşqaridagilardan birortasini aybdor etolmaymiz. Çunki, bu oqibatlarga faqat özimiz – biz özbeklar aybdor bölamiz.
Xöş, nimalar qilmoq darkor desak, IMHOlarim şunday:
– Internetda özbekça kontentni keskin köpaytiriş (Vikipediya, Google), özbek tilidagi veb-saytlar, e-kutubxonalar sonini köpaytiriş, sifatini oşiriş;
– Milliy kino va teatr, madaniy sohada inqilob qiliş, bugungi daraja aslo qoniqarli emas;
– Özbek tilidagi romanlar, adabiy asarlar, musiqa mahsulotlarini keskin köpaytiriş kerak;
– Köçalarimizdagi peştaxtalardagi yozuvlarni tanqidiy körib çiqiş kerak, bu ketişda yaqinda möğulça ham yozib, osib qöyişadi.
Xullas, Şum bola ta'biri bilan aytganda: «Endi bildim, nima qiliş kerakligi»ni – seviş kerak ona tilini, sözlaşiş kerak, ardoqlaş kerak uni!!!
Bugun biz barça sohada öta faol bölişimiz darkor, biz bağrikengmiz, ammo bunday masalada aslo yöq, endi ötmaydi! Andişani nomi qörqoq bölsa, bizga Puşkin bir jahonu, Bayron bir jahon bölgay!
P.S. Bugun dunyoda taxminan 50 million kişi özbek tilida gaplaşarkan, bu aslo kam emas!
