Dehqon qanday holda pensiya olish huquqiga ega bo‘ladi?

«Norma» MChJ eksperti Zafarjon Xo‘jayev dehqonlarga pensiya tayinlash qoidalari haqida gapirdi, deb yozmoqda O‘zA.

– Kishi qishloq joyda yashab, doim qishloq xo‘jaligida band bo‘ladi – qoramol, sabzavot, meva va h.k. yetishtiradi. U qanday holda pensiya olish huquqiga ega bo‘ladi?

– O‘zbekistonning barcha fuqarolari qatori, shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari (dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik mahsulotlari) yetishtirish bilan shug‘ullanadigan kishilar:

• 2019 yil 1 yanvarga qadar bo‘lgan davr uchun – budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallari to‘lagan taqdirda;

• 2019 yil 1 yanvardan keyingi davr uchun – yagona ijtimoiy to‘lov to‘lagan taqdirda pensiya ta'minotiga haqli bo‘ladilar («Fuqarolarning davlat pensiya ta'minoti to‘g‘risida»gi Qonunning 37-moddasi).

– U buning uchun qanday hujjatlarga (mehnat daftarchasi, ma'lumotnomalar, buyruqlardan ko‘chirmalar va h.k.) ega bo‘lishi kerak?

– Odatda, o‘z tomorqalarida ishlovchilarda mehnat daftarchalari bo‘lmaydi. Shu sababli ular yashash manzili bo‘yicha Pensiya jamg‘armasi bo‘limiga murojaat qilganda:

• soliq organlari tomonidan berilgan STIR rasmiylashtirilganligi to‘g‘risida ma'lumotnoma nusxasi;

• pasport nusxasi;

• mehnat va jamg‘arib boriladigan pensiya daftarchasi (agar mavjud bo‘lsa);

• fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organi tomonidan berilgan qishloq xo‘jalik mahsulotlarini (dehqonchilik, chorvachilik, baliqchilik mahsulotlari) yetishtirish bilan bandligi to‘g‘risida ma'lumotnomani taqdim etishlari kerak (Nizomning 19-bandi, VMning 22.02.2016 yildagi 46-son qaroriga 1-ilova).

– Qishloq xo‘jaligi ishlari bilan band bo‘lgan kishilarning mehnat staji va ish haqi qanday hisobga olinadi?

– Bunday xodimlarga:

• 2019 yil 1 yanvarga qadar bo‘lgan davr uchun – bir yilda EKIHning kamida 4,5 baravari miqdorida sug‘urta badallari to‘langan taqdirda;

• 2019 yil 1 yanvardan keyingi davr uchun – bir yilda EKIHning kamida 1 baravari miqdorida yagona ijtimoiy to‘lov to‘langan taqdirda, pensiya tayinlash uchun ish stajiga to‘liq kalendar yili qo‘shib hisoblanadi (Soliq kodeksining 311-moddasi; 252-son Nizomning 46-bandi).

Bundan tashqari, pensiya tayinlash chog‘ida sug‘urta badallari va YaIT to‘langan ish staji kamida 7 yilni tashkil etishi kerak (Qonunning 8-moddasi).

– Pensiya tayinlash paytida muayyan imtiyozlar qo‘llanadimi?

– Afsuski, yuqorida aytilganlaridan tashqari, boshqa qo‘shimcha imtiyozlar nazarda tutilmagan.

– Qishloqda ishlovchi kishi kelgusida pensiya olish uchun qanday tadorik ko‘rishi zarur?

– Budjetdan tashqari Pensiya jamg‘armasiga sug‘urta badallari (1.01.2019 yilgacha) va YaITni (1.01.2019 yildan keyingi davr uchun) o‘z vaqtida va belgilangan miqdorlarda to‘lab borishi lozim.

Shuni yodda tutish kerakki, sug‘urta badallarining eng kam miqdori va YaIT to‘lash ish stajini hisoblash huquqini beradi. Biroq ko‘proq pensiya olish uchun ularning miqdori kamlik qiladi.

MISOL. 2019 yilda 1 EKIH miqdorida YaIT to‘langan taqdirda 2019 yilda yillik daromad 1 689 416,67 so‘mni (202 730 x 100 / 12) tashkil etadi, bunda 12% – fermer xo‘jaliklari uchun YaIT stavkasi. Bunda o‘rtacha oylik ish haqi 140 784,7 so‘mga (1 689 416,67 / 12) teng bo‘ladi. 2019 yil 1 yanvardan pensiyani hisoblash uchun 10 EKIHdan ortiq bo‘lmagan o‘rtacha oylik ish haqi, ya'ni 2 027 300 so‘m qabul qilinadi. Tegishincha, o‘rtacha oylik ish haqi ushbu summaga mos kelishi uchun to‘lanadigan badal miqdorini oshirish lozim.

10 EKIH to‘lansa, yillik daromad 16 894 166,67 so‘mni (2 027 300 x 100 / 12) tashkil etadi. Bunda o‘rtacha oylik ish haqi 1 407 847,22 so‘mga (16 894 166,67 / 12) teng bo‘ladi. 15 EKIH to‘lansa, u holda yillik daromad 25 341 250 so‘mni (3 040 950 x 100/12) tashkil etadi. Bunda 2 111 770,83 so‘m (25 341 250 so‘m / 12) o‘rtacha oylik ish haqi olamiz.