Pensiya islohoti kimlarga taʼsir qiladi? – rasmiylar bilan intervyu
|14:0480416 min
Oʻzbekistonda pensiya yoshini oshirish taklif qilinyapti – lekin bu hozir pensiya olayotganlarga taʼsir qilmaydi. Eʼlon qilingan pensiya islohoti loyihasiga koʻra, uzoq va samarali ishlaganlarga adolatli pensiya tayinlash koʻzda tutilgan. Hukumat minimal ish stajini 7 yildan 15 yilga uzaytirish orqali uzoq vaqt mehnat bozorida band boʻlganlar sonini koʻpaytirmoqchi.
Oʻzbekistonda pensiya tizimini oʻzgartirish taklif qilinmoqda. Bu boradagi hujjat loyihasi jamoatchilik muhokamasiga qoʻyildi. Hujjatga koʻra, pensiyani hisoblashda inobatga olinadigan ish haqi davri amaldagi besh yildan boshlab bosqichma-bosqich 20 yilga oshirilishi, pensiyaga kechroq chiqqanlarga yuqori pensiya tayinlash kabi takliflar bor. Bundan tashqari, pensiya yoshini bosqichma-bosqich oshirish koʻzda tutilmoqda. Shuningdek, oʻz-oʻzini band qilganlar majburiy ravishda ijtimoiy soliqni toʻlaydi va buning evaziga dekret va kasallik davri nafaqalarini olishi mumkin boʻladi. Yana bir yangilik, endi har bir kishi oʻzining jamgʻarib boradigan pensiyasiga oʻz maoshidan 5 foizini oʻtkazib tursa, bu kelajakda ularga pensiyaga chiqishdan oldin bir baza boʻlib xizmat qiladi. Kun.uz ayni masalalarni Pensiya jamgʻarmasi masʼullari Sardor Fayzullayev va Abror Xolmatov bilan. muhokama qildi.
“Pensiya oluvchilar sonining koʻpayishi keyingi avlodga moliyaviy yuk boʻladi”
Sardor Fayzullayev: Jamoatchilikning fikrini kuzatib, tahlil qilib turibmiz. Koʻpchilik islohot maqsadi faqat pensiya yoshini oshirish degan fikrga kelyapti, lekin aslida bundan maqsad – fuqarolarni keksalikda munosib pensiya bilan taʼminlash, ularning uzoq ishlaganiga yarasha pensiya bilan berish, ular toʻlagan ijtimoiy soliqqa pensiya miqdorini moslashtirish hamda fuqarolarning jamgʻarib boriladigan pensiya tizimida ishtirokini ragʻbatlantirishdir. Shu bilan birga norasmiy sektorda ishlaydigan fuqarolarni rasmiy sektorga oʻtkazish orqali ularni pensiya tizimidagi qamrovini oshirishga qaratilgan takliflar ham bor.
Pensiya tizimida 2028-yildan boshlab pensiya yoshini har yili uch oydan oshirish koʻzda tutilyapti. Bunga asosiy sabab umr koʻrish davomiyligining uzaygani bilan bogʻliq. Bunda 3 ta tushuncha bor: pensiya, umr koʻrish davomiyligi va pensiya olish davri. Bular bitta tushuncha emas, lekin bir-birini toʻldiruvchidir. Umr koʻrish davomiyligi bugungi kunda 90-yilga nisbatan (aynan Pensiya toʻgʻrisidagi qonun qabul qilingan payt) pensiya yoshi 60-55 yosh qilib belgilangan. Shundan beri umr koʻrish davomiyligi oʻzgardi. Bu “avlodlar hamjihatligi”ga asoslangan tizimda keyingi avlodlarga moliyaviy yuk oʻtishiga sabab boʻladi. Yaʼni solishtirish uchun aytsak, 90-yillarda pensiya olish davri erkaklarda besh yilni, ayollarda 15 yilni tashkil qilgan boʻlsa, bugungi kunda ayollarda 22 yilni, erkaklarda 13 yilni tashkil qiladi. Yaʼni pensiya olish davri oʻz-oʻzidan oshgan. Buni umr koʻrish davomiyligining oshganligi bilan izohlashimiz mumkin.
Bundan tashqari aholi tarkibida pensiya oluvchilarning ulushi ortib boradi. Bugungi kunda aholi tarkibida pensiya oluvchilarning ulushi 11 foizni tashkil qiladigan boʻlsa, 2040-yilga borib bu 15 foizga yetishi taxmin qilinyapti. Bu ham oʻz-oʻzidan tizimning moliyaviy barqarorligiga taʼsir koʻrsatadi.
Mavzuga oid
Pensiya yoshini oshirish bu birdaniga emas, yaʼni bosqichma-bosqich boʻlyapti. Agar xorij tajribasiga qarasak, koʻp davlatlarda toʻgʻridan-toʻgʻri bir yilda pensiya yoshi har yili bir yildan yoki olti oydan oshirilgan holatlarni koʻrishimiz mumkin. Biz fuqarolarga yengillik berish maqsadida har yili uch oydan oshirish haqida oʻyladik. Pensiya yoshini oshirish davrida fuqarolarga maʼlum bir imtiyozlarni saqlab qolish koʻzda tutilgan. Masalan, imtiyozli asoslarda oʻta zararli ishlarda ishlaydigan fuqarolar uchun pensiya yoshi oʻzgarmaydi. Qoida boʻyicha ularning yoshi ham pensiya yoshi bilan birga oshirilishi kerak. Bundan tashqari, fuqarolar pensiya yoshidagi, yaʼni 60 yoshdan yuqori erkaklar, 55 yoshdan yoshi yuqori boʻlgan ayollar uchun soliq, transport, tibbiy imtiyozlar saqlab qolinadi.
“Oʻzgarishlar bugungi pensionerlarga taʼsir qilmaydi”
Har yili uch oyga pensiya yoshi oshsa, jamgʻarmada qanchalik koʻproq daromad shakllanishi mumkin deganda, bu borada hisob-kitoblar qilingan. Bir yilda respublika boʻyicha 300 mingdan ortiqroq pensionerlar pensiyaga chiqadi. Har yili 175-180 mingga yaqin yangi pensioner qoʻshiladi. Bu koʻchib ketish, vafot etish orasidagi farq. Ular, hozirgi kundagi qonunchilikka asosan, 55-60 yoshga kirgan fuqarolarimiz hisoblanadi. Endi tasavvur qiling, mana shu 175 ming fuqaromizga deylik uch oy pensiya tayinlanmasa, bu 175 mingdan uch barobar kamroq pensiya tayinlanadi degani. Endi bugungi kunda pensiya jamgʻarmasi bir oyda salkam 7,5 trillionga yaqin mablagʻ har oyda pensionerlarga moliyalashtiradi. Bugungi kunda Oʻzbekistonda 4.3 million pensioner mavjud. Ularga har oyda jamgʻarma tomonidan 7.5 trillion soʻm mablagʻ moliyalashtirib beriladi.
Bu iqtisod qilinadigan mablagʻ deyarli jamgʻarmani oyoqqa turgʻizadigan mablagʻ emas. Sababi oʻsha uch oy-uch oydan bu islohotlar amalga oshirilishi natijasida jamgʻarma unaqa katta mablagʻ tejab qolmaydi. Bu islohotlarning barchasi hozir pensiya olib turgan pensionerlarga umuman taʼsiri yoʻq. Bu faqatgina kelajakda pensiyaga chiqadigan 75-yildan keyin tugʻilgan erkaklar yoki 80-yildan keyin tugʻilgan ayollarga oʻsha taʼsir qilishni boshlaydi.
“Oʻzini oʻzi band qilganlarga ijtimoiy soliq majburiy boʻladi, evaziga ijtimoiy himoya beriladi”
Abror Xolmatov: Oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar toifasi 2020-yilda, pandemiya davrida fuqarolarning uyda oʻtirib, xizmat koʻrsatish imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida joriy etilgan. Bugungi kunda ushbu toifa uchun 72 ta faoliyat turi belgilangan. Fuqarolar oʻzlari amalga oshirayotgan faoliyat turini tanlab, Soliq qoʻmitasining mobil ilovasi orqali oʻzini oʻzi band qilgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtishi mumkin. 2025-yil davomida qariyb 5,9 mln fuqaro oʻzini oʻzi band qilgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtgan. Shundan 860,2 ming nafari ijtimoiy soliq toʻlagan. 2025-yilda ijtimoiy soliq miqdori 412 ming soʻmni tashkil etgan.
Demak, roʻyxatdan oʻtgan oʻzini oʻzi band qilganlarning atigi 14,3 foizi ijtimoiy soliq toʻlagan, qolganlari esa bu toʻlovni amalga oshirmagan.
Ijtimoiy soliq toʻlamagan shaxs kelgusida ijtimoiy himoya tizimi bilan, jumladan, pensiya bilan qamrab olinmaydi. Pensiya olish huquqini shakllantirish uchun fuqaro maʼlum miqdorda ijtimoiy soliq toʻlashi va tegishli ish stajiga ega boʻlishi kerak. Shu sababli oʻzini oʻzi band qilganlar uchun ijtimoiy soliqni majburiy qilishdan asosiy maqsad - ularning kelgusidagi ijtimoiy himoyasini mustahkamlash. Fuqaro bugundan ijtimoiy soliq toʻlay boshlasa, kelgusida ushbu toʻlovlar hisobiga pensiya olish huquqini shakllantirib boradi.
Bundan tashqari, ijtimoiy soliq toʻlangan taqdirda, fuqaro nogiron boʻlib qolganida nogironlik pensiyasi yoki boquvchisini yoʻqotganida tegishli pensiya olish huquqiga ham ega boʻlishi mumkin. Bugungi kunda oʻzini oʻzi band qilganlarning ijtimoiy soliq toʻlamagan qismi bunday himoya bilan qamrab olinmaydi.
Oʻzini oʻzi band qilganlar uchun ijtimoiy soliqni majburiy qilish masalasi boshqa davlatlar tajribasi asosida ham oʻrganilgan. Jumladan, Belarus, Rossiya va Qozogʻiston kabi davlatlarda oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar uchun ijtimoiy toʻlovlar boʻyicha majburiy mexanizmlar mavjud.
Amaldagi loyiha boʻyicha 2027-yil 1-yanvardan oʻzini oʻzi band qilganlar uchun ijtimoiy soliqni majburiy qilish taklif etilmoqda. Biroq bu hozircha loyiha va tegishli tartib tasdiqlanganidan keyingina kuchga kiradi.
Bugungi kunda ijtimoiy soliq miqdori 440 ming soʻmni tashkil etadi. Uni yil davomida bir yoʻla yoki oyma-oy toʻlash imkoniyati koʻzda tutilmoqda. 440 ming soʻmni 12 oyga boʻlganda, oyiga qariyb 36,7 ming soʻmdan toʻgʻri keladi.
Ijtimoiy soliq toʻlash evaziga fuqaro nafaqat kelgusida pensiya olish huquqini shakllantiradi, balki homiladorlik va tugʻish nafaqasi hamda kasallik varaqasi boʻyicha toʻlovlardan foydalanish imkoniga ega boʻladi.
“Pensiya va nafaqani adashtirib yubormaslik kerak”
Abror Xolmatov: Oʻzini oʻzi band qilgan fuqaro 440 ming soʻmdan yetti yil davomida ijtimoiy soliq toʻlasa, oʻzgarmagan miqdor hisobida jami 3,3 mln soʻm atrofida toʻlov amalga oshiradi. Yetarli stajga ega boʻlgach, fuqaro minimal pensiya olish huquqini qoʻlga kiritishi mumkin. Bu holatda fuqaroning ijtimoiy soliq toʻlagan mablagʻi va kelgusida olishi mumkin boʻlgan pensiya miqdori oʻrtasidagi farq sezilarli boʻladi.
Bugungi kunda toʻliq pensiya olish uchun ayollarda 55 yosh va 20 yil, erkaklarda esa 60 yosh va 25 yil ish staji talab etiladi.
Agar fuqaro belgilangan yoshga yetgan boʻlsa-yu, toʻliq stajga ega boʻlmasa, pensiya mavjud stajiga mutanosib ravishda tayinlanadi. Masalan, 20 yil toʻliq staj oʻrniga 15 yil stajga ega boʻlgan shaxsning pensiyasi ham shunga mos ravishda hisoblanadi. Bunda minimal staj talabi ham mavjud. Bugungi tartib boʻyicha kamida yetti yil stajga ega boʻlgan fuqaroga pensiya tayinlanadi.
Qonunchilikka koʻra, tayinlangan pensiya miqdori eng kam isteʼmol xarajatlaridan kam boʻlmasligi kerak. Bugungi kunda eng kam isteʼmol xarajatlari 715 ming soʻm etib belgilangan, minimal pensiya miqdori esa 878 ming soʻmni tashkil etadi.
Umuman ish stajiga ega boʻlmagan fuqarolar uchun esa boshqa tartib amal qiladi. Ular pensiya emas, ijtimoiy nafaqa oladi. Bugungi tartibga koʻra, erkaklar 65 yoshdan, ayollar esa 60 yoshdan boshlab ijtimoiy nafaqa olishlari mumkin. Ijtimoiy nafaqaning manbasi Pensiya jamgʻarmasi emas, davlat byudjeti hisoblanadi. Uni Ijtimoiy himoya milliy agentligi tayinlaydi va moliyalashtiradi.
Shu sababli pensiya va nafaqani bir-biridan farqlash kerak. Ijtimoiy soliq toʻlab, yetarli staj shakllantirgan fuqaro pensiya olish huquqiga ega boʻladi. Yetarli stajga ega boʻlmagan shaxs esa tegishli yoshga yetgach, ijtimoiy nafaqa oladi.
Oʻzini oʻzi band qilgan shaxs ham xuddi shu tizim asosida pensiya oladi. Masalan, bugun 40 yoshli fuqaro oʻzini oʻzi band qilgan shaxs sifatida roʻyxatdan oʻtib, ijtimoiy soliq toʻlay boshlasa, har bir toʻlagan yili uning pensiya stajini shakllantiradi.
Agar ijtimoiy soliq toʻlanmasa, fuqaro kelgusida pensiya oʻrniga ijtimoiy nafaqa olishiga toʻgʻri kelishi va bu nafaqa pensiya yoshidan besh yil kechroq tayinlanishi mumkin.
Fuqarolar koʻpincha pensiya yoshiga hali uzoq borligini oʻylab, bugungi xarajatlarni kelajakdagi pensiyadan ustun qoʻyadi. Biroq ijtimoiy soliq toʻlash orqali fuqaro hozirdanoq pensiya tizimiga qoʻshiladi va oʻzining kelgusidagi pensiya huquqini shakllantirib boradi.
Masalan, 2025-yilda oʻzini oʻzi band qilgan sifatida roʻyxatdan oʻtgan qariyb 6 mln fuqaroning katta qismi ijtimoiy soliq toʻlamagan. Agar ular ijtimoiy soliq toʻlamasa, tegishli pensiya stajiga ega boʻlmaydi.
Shu bois fuqarolarga ijtimoiy soliq toʻlash orqali mavjud imkoniyatdan foydalanib, oʻzlarining kelgusidagi pensiya huquqini taʼminlab borishi tavsiya etiladi.
Jamgʻarib boriladigan pensiya tizimi qanday ishlaydi?
Sardor Fayzullayev: Oʻzbekistonda pensiya tizimi uch darajadan iborat. Birinchi daraja - davlat pensiyasi boʻlib, bugungi kunda Pensiya jamgʻarmasi orqali amalga oshiriladi. Ikkinchi va uchinchi darajalar jamgʻarib boriladigan pensiya tizimlari boʻlib, ular Xalq banki orqali amalga oshiriladi.
Davlat pensiyasi bilan jamgʻarib boriladigan pensiyani bir-biridan alohida tizim sifatida koʻrish kerak. Davlat pensiyasida fuqaroning pensiya huquqi, xususan, ish beruvchi tomonidan toʻlanadigan ijtimoiy soliq hisobidan shakllanadi.
Jamgʻarib boriladigan pensiya tizimida esa fuqaroning oʻzi jamgʻargan mablagʻlar uning mulki hisoblanadi. Ushbu mablagʻlar keyinchalik meros qilib qoldirilishi ham mumkin.
Yangi takliflarda aholining kam daromadli qismini ixtiyoriy ravishda jamgʻarishga ragʻbatlantirish mexanizmi ham nazarda tutilmoqda. Xorij tajribasida bu «matching contribution» deb ataladi. Yaʼni fuqaro oʻz daromadidan jamgʻargan mablagʻining maʼlum qismi davlat tomonidan uning hisobiga qoʻshib beriladi.
Masalan, fuqaro oyiga 1,5 mln soʻm ish haqi olsa va uning 5 foizini jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻiga oʻtkazsa, bu 75 ming soʻmni tashkil etadi. Ushbu summaning 50 foizi, yaʼni 37,5 ming soʻm davlat tomonidan qoʻshib beriladi.
Natijada fuqaroning bir oyda jamgʻaradigan mablagʻi 112,5 ming soʻmga yetadi. Uzoq muddat davomida mablagʻlarni investitsiya qilish va murakkab foiz effekti hisobiga jamgʻarma hajmi yanada oshishi mumkin.
Jamgʻarmani istalgan vaqtda yechib olish mumkinmi?
Sardor Fayzullayev: Jamgʻarib boriladigan pensiya mablagʻlarini olishning aniq tartibi alohida belgilanadi. Bunda fuqaroning jamgʻargan mablagʻi uning mulki ekanidan kelib chiqiladi.
Hozirgi takliflarga koʻra, mablagʻlarni muddatidan oldin olish imkoniyati cheklangan holatlarda berilishi mumkin. Jumladan, ipoteka krediti uchun boshlangʻich toʻlovni amalga oshirish yoki katta xarajat talab qiladigan ogʻir kasallik holatlarida jamgʻarmadan foydalanish huquqini berish taklif etilmoqda.
Oddiy isteʼmol maqsadlari, masalan, avtomobil yoki boshqa mol-mulk sotib olish uchun jamgʻarmani istalgan vaqtda yechib olish imkoniyati hozircha koʻzda tutilmagan.
Fuqaro pensiya yoshiga yetgach esa jamgʻarilgan mablagʻ biryoʻla berib yuborilmaydi. Mablagʻ fuqaroning pensiyaga chiqqan paytdagi oʻrtacha umr koʻrish davomiyligi boʻyicha prognozlar asosida hisoblanib, maʼlum davrga taqsimlanadi. Natijada jamgʻarib boriladigan pensiya davlat pensiyasiga qoʻshimcha ravishda oyma-oy toʻlab boriladi.
Xorij tajribasida ham pensiya tizimlari, odatda, bir nechta komponentdan tashkil topadi: davlat pensiyasi, jamgʻarib boriladigan pensiya hamda xususiy yoki korporativ pensiya tizimlari.
Faqat davlat pensiyasiga tayanib qolish tizimning uzoq muddatli barqarorligini taʼminlash uchun yetarli boʻlmasligi mumkin. Shu sababli taqsimlovchi davlat pensiyasi va jamgʻarib boriladigan pensiya tizimini uygʻunlashtirish orqali fuqarolarning keksalikdagi daromadlarini diversifikatsiya qilish mexanizmlari taklif etilmoqda.
Takliflarda yuqori daromad oluvchi fuqarolar uchun ham alohida mexanizm nazarda tutilgan. Unga koʻra, pensiya hisoblashning bazaviy miqdorining 15 baravaridan yuqori ish haqi oladigan fuqarolarning ish haqining belgilangan chegaradan oshgan qismidan 1 foizini ularning jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻiga yoʻnaltirish taklif qilinmoqda. Bugungi hisob-kitobda ushbu chegara 7,6 mln soʻm atrofida. Masalan, fuqaroning ish haqi 10 mln soʻm boʻlsa, 7,6 mln soʻmdan ortiq qismi 2,4 mln soʻmni tashkil etadi. Uning 1 foizi - 24 ming soʻm. Demak, oyiga 24 ming soʻm, yiliga esa 288 ming soʻm fuqaroning jamgʻarib boriladigan pensiya hisobvaragʻiga oʻtkazilishi mumkin.
7,6 mln soʻmlik chegara davlat pensiyasini hisoblash mexanizmi bilan bogʻliq. Taklifga koʻra, kelgusida davlat pensiyasini hisoblashda ish haqining 7,6 mln soʻmgacha boʻlgan qismi inobatga olinadi, undan yuqori daromad esa hisob-kitobda ishtirok etmaydi.
Shu sababli yuqori daromad oladigan fuqarolarning pensiya taʼminotini kuchaytirish va ularni jamgʻarishga ragʻbatlantirish maqsadida qoʻshimcha mexanizm taklif etilmoqda.
Ayni paytda jamgʻarib boriladigan pensiya tizimiga yoʻnaltiriladigan majburiy badal miqdori juda kam - 0,1 foizni tashkil etadi. Taklif qilinayotgan yangi mexanizmlar esa jamgʻarib boriladigan pensiya tizimini rivojlantirishning dastlabki bosqichlaridan biri sifatida koʻrilmoqda.
