Bugungi kunda ijtimoiy tarmoqlar, radio va hatto televideniye orqali tuyaquşçilik bilan şuğullaniş katta daromad keltirişi haqidagi reklama va e'lonlar berilişiga bot-bot közimiz tuşmoqda.
Tuyaquş biznesi bilan şuğullanayotgan qator tijorat taşkilotlari (maqolamizda şartli ravişda «Tadbirkor» deb yuritamiz) eşitganda odam bolasini şoşirib qöyadigan takliflarini örtaga taşlaşmoqda.
Bu qanday biznes?
Xabaringiz bölsa kerak, şunday taşkilotlarning ayrimlari Janubiy Afrika Respublikasidan keltirilgan bir hafta yoki ön kunlik tuyaquş jöjalarining bir donasini örtaça 2 mln sömdan bölgan narxda taklif qilmoqda.
Taklifga köra, xaridor şunday jöjalardan Toşkent şahri va viloyatida kamida 10ta, boşqa hududlarda 3-5tagaçasini yuqorida aytilgan narxda sotib olişi, şuningdek har bir jöja uçun 2 mln 200 ming sömlik maxsus yem ham sotib olişi, keyin bir yil davomida boqib katta qilişi talab etiladi. Kelişuv böyiça 1 yoşga tölgan tuyaquş «Tadbirkor»ning özi tomonidan yetiştiruvçidan 10 mln sömga sotib olinadi.
Tadbirkorlar Janubiy Afrika davlatidan çeklanmagan miqdorda tuyaquş jöjalarini olib kelib berişni va 12 oylik bölgan tuyaquşni 3-4 barobar qimmatiga qayta sotib olişni va'da qilmoqda.
Darhaqiqat, internet ma'lumotlariga tayanadigan bölsak, tuyaquş yetiştiriş öz istiqboliga ega bölgan biznesligini körişimiz mumkin. Çunki, uning deyarli barça a'zolari, jumladan göşti, yoği, tuxumi, terisi, pati, hattoki tirnoq va kipriklarini ham pullaş mumkin. Buning uçun, işlab çiqarişni töliq ta'minlaş mumkin bölgan quvvatdagi, ya'ni jöja holidan to yuqoridagi mahsulotlarni olişgaça bölgan jarayonlarni amalga oşiriş imkoniga ega bölgan ferma bölişi kerak. Malakali mutaxassislarni, talabga javob beradigan oziq-ovqat mahsulotlarni tayyorlaş, olingan mahsulotlarni qayta tayyorlaş sexlari va iste'molçilarga (xaridor) yetkazib beriş böyiça xizmatlari bölişi talab etiladi. Qoidaga köra, eksportga ixtisoslaşgan korxona öz ixtiyorida sifatni tekşiriş va nazorat qiliş laboratoriyasiga ega bölmoği lozim.
Biroq hozirda aholiga keng kölamda tuyaquş jöjalarini yetkazib berayotgan (yetkazib berişni va'da qilayotgan) korxonalarning birortasi öz çiqişlarida şunday quvvatga ega bölgan korxonalarga egaligi haqida ma'lumotlar bermagan.
Haqiqatdan uzoqdagi narxlar va va'dalar
Mavzuga oid
Tuyaquş biznesi Özbekistonda yangilik emas, bu sohada katta tajribaga ega bölgan maxsus fermer xöjaliklari ham mavjud. Tuyaquşçilik bilan şuğullanuvçi şunday toifadagi biznes vakillarining ma'lum qilişiça, odatda jöjalar sohaga endigina kirib kelgan va yetarli tajribaga ega bölmagan şaxslar qaramoğida boqilganda 12 oylik bölguniga qadar qariyb yarmidan köp qismi nobud böladi. Riştonda katta tuyaquşçilik fermasi taşkil qilgan tadbirkor Şaxboz Erkabayevning Spot naşriga bergan intervyusida, tuyaquş yetiştiriş bilan boğliq öziga xos qiyinçiliklar haqida sözlay turib, dastlab olib kelingan tuyaquşlarning 60 foizi nobud bölganini ta'kidlaydi. Endi özingiz öylang, katta mablağlar evaziga maxsus taşkil etilgan fermada köplab mutaxassislarni jalb qilgan tadbirkor mana şunday muammolarga duç kelgan bölsa, unda bu sohada biror tajriba tugul, tasavvurga ham ega bölmagan oddiy fuqarolar qanday talofat körişi mumkinligini taxmin qiliş qiyin emas.
Bordi-yu, boqilgan jöjalarning yarmidan köproği nobud bölsa, maqolamiz qahramonlari bölgan «Tadbirkorlar» yetiştirilgan tuyaquşni belgilangan vaqtda va belgilangan narxda sotib olgan taqdirda ham, tajribaga ega bölmagan yetiştiruvçi bu biznesda daromadga erişa olmaydi. Çunki, tuyaquş jöjasini sotib olişdan taşqari uning mehnati, oziq-ovqati xarajatlari, dori-darmoni va közda tutilmagan boşqa xarajatlari ham mavjud.
Narx masalasiga töxtaladigan bölsak, «Tadbirkorlar» 12 oylik tuyaquşni yetiştiruvçidan bir yildan söng 10 mln. sömga sotib olişni va'da qilayotgan bir vaqtda içki bozorimizda aynan şu yoşdagi tuyaquşlar 6-6,5 mln. sömdan, Rossiya Federatsiyasida 800 AQŞ dollarigaça bölgan narxlarda taklif qilinmoqda. Afrika davlatlarida hattoki ulgurji narxlarda buning yarim bahosiga ham topiş mumkin.
Ma'lumki, biznesning yozilmagan qoidalariga köra, sotib olingan mahsulot unga muayyan ustama qöygan holda sotiladi. Şuni hisobga oladigan bölsak yetiştiruvçilardan 10 mln. sömga sotib olingan tuyaquşlarning ustiga tadbirkorlar öz foydasini qöyişlari kerak. Demak, tadbirkorlarimizning bir dona 1 yoşlik tuyaquşi uçun kamida 11 mln. söm (1300 AQŞ dollari)dan çeklanmagan miqdorda oluvçi xorijlik xaridorlari bor, deb hisoblasak böladi.
Endi savol tuğiladi: içki bozorda 6,5 mln. sömdan tayyor tuyaquşlar taklif qilinayotgan bir paytda «xorijda öz xaridorlariga ega» «Tadbirkorlar» buni bir yil kutib ötirişidan ma'no (maqsad) nimada? Jahon bozorida taklif etilayotgan narxlardan bir neça barobar qimmat bölgan tuyaquşlarni aynan Özbekistondan çeklanmagan miqdorda sotib olişga tayyor bölgan «xorijlik hamkorlar» qayerdan paydo böldi ekan?
Dunyo oziq-ovqat bozorida tovarlar realizatsiyasi uçun ayovsiz kuraş ketayotgan bir paytda, özining munosib örnini qölga kiritiş va xaridorlarga ega böliş uçun har bir iştirokçi, kerak bölsa raqobatçilarilardan arzon narxlarni taklif qiladi. Biroq, tuyaquşçilik bozoriga şiddat bilan kirib kelgan bölsa-da, eksport böyiça biror tajribaga ega bölmagan özbek tadbirkorlarining narxlar borasidagi bu takliflari nafaqat iqtisodiyotning qonun-qoidalariga, balki oddiy mantiqqa ham töğri kelmayotgandek, göyo.
Tuyaquş uçun içki bozorda talab bormi?
Internet ma'lumotlarini közdan keçirar ekanmiz, 1 kg tuyaquş göşti örtaça 100 000 söm (12 AQŞ dollari ), uning 1 dona tuxumi esa örtaça 650 000 söm (76 AQŞ dollari) atrofida ekaniga guvoh bölamiz.
E'tibor bergan bölsangiz, hozirgi kunda biror supermarket yoki bozor rastalarida tuyaquş göşti (undan tayyorlangan mahsulotlar) yoki tuxumi sotuvda mavjud emas (muallif: har holda men uçratmadim), bunday turdagi ixtisoslaşgan maxsus dökonlarni ham hozirça uçratmadik. Mamlakatimiz aholisi esa iste'mol uçun tabiiyki kilogrami 100 ming sömlik tuyaquş göşti va 80 AQŞ dollari turadigan tuxumdan köra, 40-50 ming söm evaziga qöy yoki mol göşti va 700 sömlik tovuq tuxumini afzal biladi. Yana bir ma'lumot, «Özçarmsanoat» uyuşmasi tomonidan ma'lum qilinişiça yurtimizda tuyaquş terisini qayta işlovçi korxona (sex) mavjud emas ekan. Demak, öz-özidan tuşuniş mumkinki, tuyaquş yoki uning mahsulotlariga içki bozorda talab yöq.
«Tadbirkorlar» öz reklamalarida 12 oylik bölgan tuyaquşlarni çeklanmagan miqdorda sotib olişga tayyor turgan xorijlik xaridorlari borligini, hattoki ularning bir qançasi bilan şartnomalar ham tuzib qöyilganini da'vo qilişmoqda.
Amaldagi qonunçilik talabi böyiça parranda göştini töğridan-töğri eksport qilişning imkoni yöq. Sababi, Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 15 dekabrdagi PF-5286-sonli farmoniga muvofiq parranda, göşt va qöşimça ozuqabop göştli mahsulotlar, könçilik xomaşyosi va momiq möyna xomaşyosi Prezident va Hukumat qarorlariga asosan eksport qilinadigan buyumlar va mahsulotlar röyxatiga kiritilgan.
Moliyaviy piramida (emasmi?)
Yuqoridagilardan xulosa qilib aytiş mumkinki, aholini tuyaquş biznesiga qiziqtirayotgan tadbirkorlarning takliflari moliyaviy piramida sxemasiga öxşab ketmoqda.
Moliyaviy piramida qarindoşlar, taniş bilişlarning taşviqoti bilan sodda kişilar iştirokida taşkil etiladi. Moliyaviy piramidaga odamlarning tezroq boyiş va oson daromad olişga bölgan intilişi sabab böladi. Moliyaviy piramidalarda avaliga mömaygina mablağ tikişingiz zarurligi aytiladi, katta foizlar va'da qilinadi, bergan pulingiz tezda qaytişiga işontiriladi, daromad köriş uçun sizdan tanişlaringizni jalb qilişingiz söraladi, ular ham öz mablağlarini tikişi lozim böladi. Moliyaviy piramida pul mablağlarini doimiy ravişda jalb qilib turgan holda tuzilma iştirokçilarini daromad bilan ta'minlab turiş demakdir. Bunda birinçi iştirokçining daromadi ikkinçi va boşqa iştirokçilarning pul mablağlari hisobidan ta'minlanadi. Qoidaga köra, moliyaviy piramida taşkilotçilari mijozlarga olam-olam va'dalar berişadi.
Biroq iştirokçilarning hammasiga va'da qilingan pullarni qaytarişning imkoniyati yöq. Odatga köra, moliyaviy piramidalar tijorat muassasasi sifatida röyxatdan ötadi va qandaydir loyihani moliyalaştiriş bahonasida mablağ töplay boşlaydi. Agar loyihaning haqiqiy daromadi mijozlarga berilgan va'dalardan kam bölsa, yoki umuman daromad körilmaydigan bölsa, u holda sönggi mijozlarning mablağlari birinçi mijozlarga beriladi. Ya'ni, Eşmatning döppisi Toşmatga kiydiriladi. Buning oxirida loyiha kasodga uçraydi. Oddiy söz bilan aytganda, eng sönggi a'zo bölgan mijozlar «qöllarini burunlariga tiqqaniça» qoladi. Ular moliyaviy piramidaga kiritgan sarmoyalaridan mahrum böladi. Moliyaviy piramida faoliyat qança uzoq davom etsa, mijozlarga pullarni qaytariş imkoniyatlari ham kamayib boraveradi.
Tuyaquş firibgarlariga oid misollar
The Guardian naşrining 2000 yil 22 iyunidagi soniga köra, ikki şaxs ötgan asrning 90-yillari örtalarida tuyaquş fermerlik korporatsiyasini tuzişadi. Faoliyati davomida köplab mijozlarga mömay daromadlari manbai sanalmiş uşbu tuyaquşlar çöntaklari uçun qop-qop daromad ekanligini aytişadi. Uşbu noqonuniy faoliyat söngida ma'lum böladiki, 2800 nafar mijoz jami 21 million funt sterling miqdorida çuv tuşiriladi. Bu işlar uzoq muddat emas 15 oy içida amalga oşiriladi. Sxema foş bölgunga qadar uşbu «tadbirkorlar» mijozlardan olingan mablağlarni offşor zonalarga yönaltirib ulgurişgan edi.
Şunga öxşaş katta tuyaquş mojarolaridan biri 2012 yili Hindiston janubidagi Tamilnad, Kerala va Karnataka ştatlarida yuzaga kelgan. «SusiEmuFarms» kompaniyasi mijozlariga fantastik va'dalar beradi. Firibgarlar moliyaviy piramidaning barça klassik uslublaridan foydalanişadi. Dastlabki mijozlariga katta mablağlar qaytariladi, bu xalq orasida yanada şov-şuv böladi.
Ular davlat böylab katta piar-kampaniya uyuştirişadi. Telekanallarda reportajlar, gazeta va jurnallarda pul evaziga çiqartirilgan maqolalar tölib ketadi. Firibgarlar hattoki tuyaquş göştiga ixtisoslaşgan restoranlar va dökonlar ham oçişadi, oçiliş marosimlariga davlatning katta amaldorlari, vazirlar qatnaşadi. Bu ham mijozlar oqimini keskin oşiradi.
Politsiya bir neça bor şubhali biznes haqida ogohlantiriş beradi, lekin bu unçalik ta'sir qilmaydi. Yakunda 12 ming kişidan köproq kişi firibgarlar tuzoğiga tuşgan, 600 mln rupiyga (12 mln AQŞ dollari) yaqin mablağga kuyib qolişgan. Firibgarlar qölga olingan.
Internetda qidirsangiz tuyaquşçilik bilan boğliq moliyaviy piramidalar haqida yana köplab ma'lumotlarni topiş mumkin.
FAKT! «Yourmoney» naşrining ma'lumotiga köra, sönggi yillarda moliyaviy firibgarlik turlarining TOP-10 reytingidan tuyaquş biznesi ham örin olgan.
Moliyaviy piramida taşkil qilganlik uçun jinoiy javobgarlik belgilangan
Moliyaviy piramida bu pul mablağlari va boşqa mol-mulklarni jalb qiliş böyiça noqonuniy faoliyat hisoblanadi va buning uçun jinoiy javobgarlik belgilangan.
Özbekiston Jinoyat kodeksining 188-1-moddasiga köra, pul mablağlarini va (yoki) boşqa mol-mulkni jalb etişga doir noqonuniy faoliyat yetti yildan ön yilgaça ozodlikdan mahrum qiliş bilan jazolanadi.
Yodingizda bölsa «çinozlik Ahmadboy» nomi bilan tanilgan «tadbirkor» minglab fuqarolarning milliardlab pullarini aynan moliyaviy piramida taşkil etiş yöli bilan talon-toroj qilgan edi.
Kelgusida bu kabi salbiy oqibatlar kelib çiqmasligi uçun, moliyaviy piramidaning alomatlari mavjud bölgan «tuyaquşçi tadbirkorlar»ning faoliyatiga huquqni muhofaza qiluvçi organlar tomonidan bir nazar taşlab qöyilsa, «Ahmadboy voqeasi» takrorlanişining oldi olingan bölar edi.
Xulosa
Hurmatli tuyaquş import va eksporti bilan şuğullanayotgan tadbirkorlar, maqolamizda aytilgan fikrlar va gumonlar asossiz bölsa, bilingki bu maqola siz haqingizda emas. Ya'ni, biz maqolamizda tuyaquşçilik fermalari taşkil qilib, maşaqqat bilan öz biznesini olib borayotgan tadbirkorlar haqida gapirganimiz yöq.
Hurmatli yurtdoşlar, biror tadbirkorlikning boşini tutmoqçi bölsangiz yoxud bir sömim ikki söm bölsin desangiz, öz sarmoyangizni işonçli, vaqt sinovidan ötgan va kelajagi porloq loyihalarga yönaltiring.
Yuqorida aytgan fikrlarimiz izlanişlarimiz natijasida töplangan taxminlar va tahlillar yiğindisi, xolos. Biz tugal fikr berişga da'vo qilmaymiz, kimlarnidir aybdor deya e'lon qiliş vakolatiga ham ega emasmiz. Asosiy maqsadimiz, kelgusida yuzaga kelişi mumkin bölgan noxuş holatlarning oldini oliş va bu haqda fuqarolarni ogohlantirişdir.
Dilşod Abduqodirov
Huquqşunos
Tahririyat: Kun.uz naşri mazkur soha tadbirkorlari uçun doimo oçiq, ularning yuqoridagi fikrlar asossiz ekanligiga oid munosabatlarini ham naşr etişga tayyormiz.
