AES, elektr va gazga narxlar, yöqotilgan kadrlar - energetika vaziri Alişer Sultonov bilan suhbat
|18:11 / 11.07.201964 04110 min
Prezident Şavkat Mirziyoyevning 2019 yil 1 fevraldagi farmoni bilan Özbekiston Respublikasi Energetika vazirligi taşkil etildi. «Özbekneftgaz» boşqaruvi raisi, boş vazir örinbosari lavozimida işlab kelgan Alişer Sultonov yangi vazirlikka rahbar etib tayinlandi.
Kun.uz Alişer Sultonov bilan yoqilği-energetika sohasidagi hozirgi vaziyat, investitsiyalar, yevroobligatsiyalar, qayta tiklanuvçi energiya manbalari yuzasidan intervyu uyuştirdi. Suhbat davomida Alişer Sultonov AES va narxlar böyiça ham qiziq ma'lumotlar berdi.
- Hozirgi kunda ekspertlar, bankirlar Özbekiston neft-gaz sohasini investitsion jozibadorlik nuqtai nazaridan qanday baholaşmoqda?
- Mening fikrimça, investitsion jozibadorlik aslida kompaniyalarda paydo bölgan qiziqişni isbotlaydi. Oddiy kompaniyalar emas, balki Özbekiston bozoriga kirişga tayyor turgan jahondagi yetakçi kompaniyalar. Ular bizning mamlakatda yuz berayotgan özgarişlarga işonişdi. Ular davlatimizda sodir bölayotgan barça jarayonlar naqadar şaffoflikka ega bölganini körişdi. Bugunning özidayoq Özbekistonda British Petroleum, SOCAR kompaniyalari mavjudligini köriş mumkin. Şuningdek, Total, Mubadala, «Novatek», «Zarubejneft», «Tatneft», «Lukoyl». «Zarubejneft» bilan Andijonda qöşma korxona taşkil etildi. «Lukoyl» Navoiy viloyatidagi uçta yangi blokda iş boşlaydi. Köplab kompaniyalar bugun Özbekistonda nafaqat geologiya-qidiruv, uglevodorodlar qazib oliş, balki uglevodorod resurslarini qayta işlaşga qiziqiş bildirmoqda. Hozir Amerika kompaniyasi va «Özbekneftgaz», Özkimyosanoati bilan hamkorlikda yirik gaz-kimyo klasterini yaratiş böyiça muzokaralar olib borilmoqda. Bu Buxoro viloyati, Gazli şahrida amalga oşiriladi.
- «Özbekneftgaz» ilk yevroobligatsiyalar çiqarişga tayyorlanmoqda. Bu jarayon hozir qanday keçmoqda?
- Joriy yil bizning milliy yevroobligatsiyalarimiz juda muvaffaqiyatli çiqarildi. Menimça, bu xalqaro bozorda juda ajoyib debyutga aylandi. Bu Özbekistonning reytingini kötardi, kompaniyalarimizning uşbu qarz bozorlaridagi işini yaxşilaydi. «Özbekneftgaz»dagi iş ikki yildan beri olib borilyapti. Bu oson emas. Bunda kompaniya hisobotlarni xalqaro standartlarga ötkazişi, sönggi 2-3 yil uçun xalqaro kompaniya auditni amalga oşirişi, bu audit birja talablariga javob berişi kerak. Ha, bu bozorlarga çiqiş muddatini biroz ortga surişi mumkin, lekin bu kompaniya qiymati oşişiga turtki böladi. Sababi bugun biz normal, rentabelli hamda işlayotgan «Özbekneftgaz» kompaniyasiga ega bölmoqçimiz.
Mavzuga oid
- Bugun kompaniya qanday baholanmoqda?
- Yöq, hozirça baholar yöq. Iş audit böyiça Ernst & Young kompaniyasi bilan olib borilmoqda. Tayyorgarlik işlarini olib borayotgan konsorsium bor, ularda yuridik maslahatçilar, moliyaviy-iqtisodiy maslahatçilar ham mavjud.
- U yil oxirigaça tugaydimi?
- Menimça, bu kelasi yil amalga oşiriladi. Bu «Özbekneftgaz» böyiça. Albatta, biz kimyo sanoati korxonalari ham bunga qöşilişini xohlaymiz. Kimyo sanoatida hozir katta islohotlar ketmoqda. Xususan, kimyo sanoatidagi eng yirik korxonalarni xususiylaştiriş böyiça topşiriq bor. Biz elektr energiyasi sohasi ham şu bozorga çiqişini xohlaymiz.
- «Özbekneftgaz»dan boşqa yana qaysi kompaniyalarni ayta olasiz?
- Şuni aytişim mumkinki, barça kompaniyalar bunga intilişi lozim. Lekin hozirgi kunda faqat «Özbekneftgaz» böyiça iş boşlandi.
- «Özbekneftgaz»ning xorijiy loyihalari borasida işlar qanday holatda?
- Biz bir narsani aniq tuşunişimiz kerak: yer qa'ri bilan boğliq loyihalar amalga oşirilişi böyiça juda ham uzoq muddatli bölgan loyihalardir. Köplab hamkorlar bilan muzokaralar olib boryapmiz. Bu ham «Özbekneftgaz»ning Kaspiyga, ham «Özbekneftgaz»ning qöşni davlatlar xalqaro bozorlariga çiqişi böyiça. Kuni keça afğon hamkorlarimiz bilan Afğonistondagi işlar böyiça muloqot qildik. «Özbekneftgaz» xalqaro bozorlarga çiqiş böyiça işlamoqda.
- Aniq qarorlar yöqmi?
- Turkmanistonlik hamkorlar bilan Kaspiy şelfida konlarni birgalikda özlaştiriş yuzasidan örganiş olib borilmoqda. Bu ma'lum bir moliyaviy resurslar kiritişni talab qiladi. Biz hamkorlarimiz taklif qilayotgan bloklarni jiddiy örganib çiqişimiz lozim. Ozarboyjonning SOCAR kompaniyasi bilan ham iş olib borilyapti. Bunda ham Kaspiydagi loyihalarda iştirok etiş masalasi mavjud.
- Qayta tiklanuvçi energiya manbalari borasida qanday rivojlaniş strategiyasi bor?
- Narx şakllanişi qayta tiklanuvçi energiya manbalarini rivojlantiriş böyiça eng asosiy masala. Sababi, investor kelib, öz pulini kiritganda, u özida işlab çiqariladigan elektr energiyasi kafolatlangan holda olinişiga işonç hosil qilişi kerak. Bu tariflarga aloqador masala. Tariflar yakuniy iste'molçi uçun hamyonbop bölişi, tariflar işlab çiqaruvçilar rentabelligini ta'minlaşi lozim. Hozirga kelib yaratilgan tizim - elektr energiyasini işlab çiqaruvçilardan markazlaşgan holda xarid qiliş - siz va biz tomonidan yaratilmagan, u xalqaro jihatdan mavjud. Yaxşi bilamizki, qayta tiklanuvçi energiya manbalari böyiça stansiyalarda işlab çiqarilgan elektr energiya an'anaviy yönalişdan ança qimmat. Kim eng yaxşi tarif bersa, biz öşa bilan işlaymiz. Bu Özbekiston hozir ketayotgan yöl. Bizda 2030 yilgaça mamlakat energetika sohasini rivojlantiriş strategiyasi mavjud. U xalqaro maslahatçilar bilan birga işlab çiqilmoqda. Unda qayta tiklanuvçi energiya manbalari generatsiyasini yaratiş nazarda tutiladi, bu esa, 2030 yilda mamlakat umumiy generatsiyasidan 25 foizni taşkil etadi.
- Bu katta siljiş böladi. Hozir bizda 1 foizgaça ham yetmaydi, şekilli?
- Ha. Bu texnologiyalar hozirda rivojlanayotgani bilan ham boğliq. Sönggi 10 yilda qayta tiklanuvçi energiya manbalari böyiça energiyaga tariflar quyoş böyiça 69 foizga, şamol böyiça 87 foizga tuşib ketdi. Agar 2017 yilda biz bilan quyoş stansiyalari quriş borasida gaplaşgan kompaniyalar 19 sent taklif qilgan bölsa, hozir bu 4 sent darajasida. Ötkaziladigan tender natijalari böyiça yanada pastroq narxlar bölişi mumkin. Bu real narxga aylanadi.
- Qayta tiklanuvçi energiya manbalari keskin rivojlangani hisobga olinsa, sizning fikrça, AESda yana qöşimça energobloklar quriş ehtiyoji yuzaga keladimi?
- AES quriş böyiça biz keçikdik. 15-20 yilga keçikdik. Buni prezident ham bir neça bor aytdi. Biz ötgan vaqt davomida juda köp kadrlarni ham yöqotdik, ilm-fanni, yadro fizikasini butunlay yöqotib qöyişimiz mumkin edi. Tadqiqot reaktorimiz yopiliş arafasida edi. Prezidentimiz sa'y-harakati bilan bu saqlab qolindi. Albatta, yadro qurilmalari uçun tabiiy resurslar - uranga ega bölgan holda, mamlakatda AES quriş masalasini körib çiqmaslik xato bölgan bölardi. Bu masala juda çuqur öylandi, bir lahzada qabul qilinmadi. Uni xalq muhokamasiga çiqarişdan avval juda çuqur tahlil qilindi. Biz bir yarim - ikki yil davomida maslahatlaşdik. Ularda atom energetikasini rivojlantiriş strategiyasi belgilandi.
- Bloklar bitta hududda böladimi?
- Ha, maydonça u yerda törtta blokni joylaştiriş hisobidan kelib çiqib tanlanmoqda. Nega? Çunki keyingi ikki blokka kamroq vaqt ketadi hamda nisbatan ozroq xarajatlarni talab qiladi. Sababi infratuzilma yölga qöyilib, mexanizm işga tuşgan böladi. Eng qiyini: qonunçilik bazasini yaratiş. Bunda tartibga soluvçining örni juda katta. Prezident bu yönalişda bizning texnik nazorat böyiça davlat organlari, sanoat xavfsizligi böyiça qömitani qayta taşkil etiş yuzasidan farmon qabul qildi. Ya'ni, qömita maqomi kötarilib, unda atom energetikasi bilan şuğullanuvçi alohida departament tuzildi. Katta iş kutilmoqda, lekin u olib borilmoqda. Bu stansiyalarni quriş masalasi hozirgi kunda juda dolzarb. Bu bizda işlab çiqariladigan eng arzon energiya va uzoq muddatli kafolatlangani böladi. Bunday loyihalar kamida 100 yilga qilinadi. Qurilişning özi 10 yilgaça. Bu bizning farzandlar va nabiralar ham şuğullanadigan loyiha.
- Demak, qolganlari ham şunday blok böladi?
- Bu 3+ sinfidagi, hozirgi kunda eng zamonaviy bölgan bloklar. Xavfsizlik masalalari böyiça eng yuqori darajani ta'minlab beradi. Aholi bilan ham katta tuşuntiriş işlari ötkazmoqda, qöşni davlatlar bilan ham bu borada işlar amalga oşirilmoqda. Bu Özbekiston energetik sohasida revolyutsion özgariş. Qayta tiklanuvçi energiya manbalarini ham rivojlantiriş, AESni ham quriş bir-biriga xalaqit bermaydi. Hozir mutaxassislar uşbu masala yuzasidan fikri turliça.
- Tariflar siyosatida moratoriy uç yilga böladimi?
- Bu moratoriy emas, bu xalqaro amaliyot. Sönggi 2 yildagi asosiy özgarişlar nimadan: bu çuqur tahlil, xalqaro tajriba natijasi. Iqtisodiyotimiz kuçli rivojlanmoqda, biz iş örinlarini yaratişimiz kerak. Bu esa energotaşuvçilar işlab çiqarişni oşirişsiz imkonsiz. Yoki özimiz işlab çiqarişimiz, yoki sotib olişimiz kerak. Moratoriy esa xalqaro tajriba. Kelajakda tariflar bozor tomonidan tartibga olinadi, tariflar uç yilga örnatilişi normal hisoblanadi. Bu iqtisodiy sektor qisqa muddatli istiqbolda nimalar qilişi, nimalar işlab çiqarişi mumkinligini belgilab olişda qöl keladi. Oddiy biznes reja.
- Vazirlik vakillari tariflar boşqa davlatlarda yanada balandroq ekanini aytadi. Lekin ularda daromad ham köp ekanini aytişmaydi.
- Ha, ularda daromad köp. Lekin xarajatlari ham katta. Budjetga tölovlarini bir köring. Germaniyada elektr energiyasi narxi bizdan 10 barobar katta ekani böyiça: biz öz energoresurslarimizni qadrlaşimiz kerak. Hozir bizdagi narx juda past darajada örnatilgan. Davlat tomonidan ta'minlanib berilayotgan resurslar uçun öz narxini tölamagunimizga qadar, biz bu resurslarni qadrlamaymiz. Bozorga kelib nonni tekinga olişingiz normal emas, deb hisoblanadi. Lekin elektr energiyasi, gaz, suvga tölamaslik normal sanaladi. Şuning uçun ham mentalitet özgarişi kerak.
