«Va'dani köp berişdi, lekin yer berişmadi» - sermahsul eçki zoti ustida işlayotgan andijonlik çorvador
|17:02 / 30.05.202037 3708 min
Andijon viloyatining Marhamat tumanida yaşovçi Muhammadjon ota Isaxonov – çorvaçilik sohasida ilmiy iş qilgan, olim inson. Ota 2018 yili oila a'zolari bilan birgalikda çorvaçilik sohasi uçun dolzarb ilmiy loyiha ustida iş boşladi.
Uning maqsadi – Özbekiston çorvadorlari va aholisi uçun iqlimimizga moslaşgan, mahsuldorlikda çet elning valutaga olib kelinadigan zotlaridan qolişmaydigan, arzon va sersut eçki zotini işlab çiqişga erişiş.
Loyiha mahalliy dasturga ham kiritildi. 2018 yil dekabr oyida 60 boş eçki olib kelinib, Marhamatning Uluğtoğ hududi yaylovlarida parvarişlay boşlandi.
Hozirgi kunda eçkilar soni 300 boşdan oşgan bölib, xorijning Zaanen va özimizning mahalliy eçkilarni çatiştiriş yöli bilan olinayotgan yangi zotning ikkinçi avlodi ustida iş olib borilmoqda.
Tadbirkorlarning eçkilari şaroit yaxşi bölsa, ikki yil davomida 2 ming boşga yetişi kerak edi. Ammo unday bölmadi. Sababi, tuman hokimligi tomonidan eçkilarga ozuqa yetiştiriş uçun yetarli yer maydoni berilgani yöq.
Olim çorvadorning tuman, viloyat va respublika miqyosidagi mutasaddi taşkilotlarga qilgan murojaatlarga esa faqat quruq va'dalardan iborat javoblar qaytarilmoqda xolos.
«Loyiha dasturga tuşgan, lekin umuman e'tibor yöq»
Eçkilar boqilayotgan yaylov – Marhamatning qöşni Qirğiziston bilan çegara hududigi Uluğtoğ yonbağirlaridamiz. 80 yoşli tajribali çorvador özi duç kelayotgan tösiqlar va muammolar haqida gapirdi.
«Prezidentimizni ilm-fan ahliga körsatayotgan e'tibori, vatanimiz ravnaqida tadbirkorlarning rolini kötariş, fan yangiliklari, ilm-fan yutuqlarini işlab çiqarişga tatbiq qiliş haqidagi çaqiriqlaridan ruhlanib, nafaqadagi çorvador bölsam ham yangi loyihani boşladim.
Öz vaqtida çorvaçilik sohasida 40 yil işlab, qoramol zotini yaxşilaş böyiça Çorvaçilik ilmiy tekşiriş institutida nomzodlik dissertatsiyasini yoqlaganman. Uzoq yillar «sovxoz»da zootexnik bölib işlagandim.
Mavzuga oid
Markaziy Osiyoning öz mahsuldor zotli eçkisi yöq. Ota-bobolarimizdan qolgan zotlar bor xolos. Mahsuldor zotlarni Yevropadan qimmat valutaga sotib olyapmiz. Bu zotlar bizning iqlim şaroitimizga moslaşa olişi qiyin.
Iqlimga mos zot oliş uçun özimizning mahalliy eçkilarni Yevropaning Zaanen eçkisi takasidan qoçirib, yangi zot yaratiş maqsadida loyiha boşlaganmiz. 2018 yilda loyihamiz Davlat dasturiga kirdi. Lekin, rivojlantiriş va yordam berişga kelganda qiynalib turibmiz.
Hozir tajribamizdagi eçkilarning 2-avlodi tuğilyapti. Eçkilar 8-9 oy mobaynida şu qir-adirlarda boqiladi. Bu esa tannarxi arzon mahsulot yetiştiriladi, degani. Faqat qiş oylari uçun yem-xaşak zaxirasini qiliş kerak.
Marhamat tumani hokimi loyihani taqdim qilganimizda: «Eçkilarni olib keling, keyin yer beraman», deb va'da qilgandi. Olib kelgandan buyon 5-6 marta oğzaki, 8 marta yozma murojaat qildim. Turli bahonalar bilan qutulaverdi.
Tuman kadastriga uçraşimni aytadi. Kadastrdagilar esa: «Tender böladi, tenderda ğolib çiqqanga beramiz», deyişadi. 2 yildan beri tender bölmaydi.
Ikki qişni juda katta talafotlar bilan ötkazdik. Sovuq mahalda eçkiga 3-4 mahal ozuqa berilişi kerak. Yem-xaşak zaxirasi bölmasa qiyin ekan. 5 yillik loyiha qilgan edik. Mana, 2 yilga surildi. Hokimlik ozgina qöllab-quvvatlaganida, eçkilarimiz soni 2 mingtaga yetgan bölardi. Hozir 300 boş eçki bor.
Ötgan qiş yem-haşak yöqligidan, eçkilarni Uluğnor tumani çöllariga olib borib boqdik. Bizga eçkilarni boqiş uçun hozirça 10-15 gektar ekin yeri berilsa, muammolarimiz yeçilar edi», deydi çorvador.
Viloyat hokimi topşiriği bilan yer berişdi, ammo...
2019 yil mart oyida Özbekiston Respublikasi prezidentining «Çorvaçilik tarmoğini yanada rivojlantiriş va qöllab-quvvatlaş çora-tadbirlari töğrisida»gi 3242-sonli qarori qabul qilindi.
Marhamat tumanida mazkur qaror ijrosi böyiça 621 gektar yer berilişi rejalaştirilgan.
Muhammadjon ota Isaxonov tuman hokimligiga 35 gektar yer oliş uçun murojaat qildi. Yana natija bölmadi.
Şundan söng çorvador Andijon viloyat hokimining qabuliga bordi.
«Viloyat hokimi mutasaddilarga «Bugunni özidayoq yer beringlar!» deb topşiriq berdi. Öşa kuni Qirğiziston bilan çegaraga yaqin hududda, suv öta tanqis, klaster ekin ekmay taşlab ketgan joydan 4,4 gektar yer berişdi.
Qançalik qiyinçilik böldi, özim bilaman. Öşa yerda yem-xaşak yetiştirdim. Ayni paytda 2 gektariga buğdoy va 1 gektariga beda ekkanmiz. Suğoriş qiyinçilik bilan amalga oşiriladi.
Özim Istiqlol massivida yaşayman, öşa massivda ham hokim zaxirasiga olingan yer maydoni bor. Viloyat yer kadastri rahbari Mirolim Matmusayev keldi. Öşa adirlik joyga birga bordik. «Şu yer yoqadimi?» degan edi, «Bersangiz foydalanamiz» dedim. Mutasaddi: «Böldi. Men tuman hokimiga aytaman», deb ketgan. Mana, bir yildan ortiq vaqt ötdi. Öşa yer hali ham zaxirada turibdi. Bizda esa öşa eski yem-xaşak yetiştiriş muammosi», deydi çorvador.
Eçkiçilik – serdaromad soha
Eçki 6 oyda bir bolalaydi. Yaxşi boqsangiz, bir yilda ikki marta bola beradi. Köplari 3tadan ham bolalaydi. Suti şifobaxş, göşti parhezbop. Eçki suti tarkibi inson sutinikiga yaqin. Yoş bolalarning rivojlanişi va qariyalarning immunitetini kötarişga foydasi katta.
Misol uçun, 3 litr sut beradigan bir boş sigir boqsangiz, hozirgi şaroitda bozordan 6-7 mln sömga sotib oliş mumkin. Unga bir kunda kamida 20-30 kg ozuqa beriş kerak. Eçkiga esa 3 kg yoki bir etakda öt bersangiz böldi. Kamsarf, hosildorligi yaxşi soha hisoblanadi.
Eçkiçilik oz ozuqa birligiga köp mahsulot beradi. Bir boş qoramolga beriladigan ötni 10ta eçkiga beriş mumkin. Xonadondagi sigirlar örtaça 5-6 litr sut bersa, 10ta eçkidan 1,5 litrdan bölganda ham 15 litr sut oliş mumkin. Hozirgi paytda eçki suti bozorda 6 ming sömdan 10 ming sömgaça sotilyapti. Iqtisodiy foyda ham çakki emas.
«Biz köpaytirayotgan Zaanen bilan çatiştirilgan yangi zot 3-4-avlodidan boşlab 3 litr sut bersa, bir oilani qoplaydi. Uni kuniga 0,5 kg yem va 4 kg xaşak bilan boqiş mumkin.
Qirğiziston bilan çegara joylarda 5-6 ming gektar böş yerlar turibdi. 1 gektarga 2tadan bölsa ham, 5 ming gektarga 10 ming eçki böladi. 10 ming eçkidan 2 yilda 3 marta bola oliş mumkin. Loyiha rejamiz böyiça otarimizdagi eçkilar sonini 2023-2024 yillarga 4 ming boş eçkiga yetkaziş niyatidamiz», – deydi Muhammadjon Isaxonov.
Marhamat tuman hokimligida
26 may kuni tuman hokimligida böldik. Bizga çorvador otaxonning muammosi yuzasidan tuman Yer resurslari va davlat kadastri bölimi boşliği Elyor Sultonov izoh berdi:
«Haqiqatan ham Muhammadjon Isaxonov tuman hokimligiga eçkiçilik klasterini taşkil etişi yuzasidan yer maydoni sörab murojaat qilgan. Bu murojaatni köp marotaba örganib çiqdik. Muhammadjon Isaxonovga tuman zaxirasidagi suğoriladigan va suv ta'minoti oğir bölgan yer maydonlaridan takliflar berilgan.
Tugatilayotgan fermer xöjaliklari yer maydonlaridan ham takliflar berilyapti. Fuqaroning muammosini ijobiy hal etiş harakatidamiz», – dedi Elyor Sultonov.
Xulosa
Prezident Şavkat Mirziyoyev 21-22 may kunlari Andijonga taşrifi davomida viloyat tumanlari hokimlari, iqtisodiyot tarmoqlari rahbarlari iştirokida ötkazilgan yiğilişda parrandaçilik, quyonçilik va eçkilikni rivojlantiriş böyiça topşiriq berdi.
Topşiriqqa asosan Andijondagi xonadonlarga kooperatsiya uslubida 20 ming boş eçki tarqatilişi közda tutilgan.
Marhamatda esa eçkining yangi mahalliy zotini yaratib, köpaytiriş uçun loyiha boşlagan çorvadorga ozuqa uçun yer maydon ajratilmayapti.
Öylaymizki, muammo tez kunlarda hal etiladi. Biz esa masala qanday yeçim topişini kuzatib boramiz.
