Fojiali yil: AQSh muammolar girdobida

Tramp, shuningdek, yetarlicha qattiqqo‘l bo‘lmagani uchun gubernatorlarni tanqid qildi va namoyishchilarga nisbatan yanada qattiqroq choralar ko‘rishga chaqirdi. U mamlakatdagi zo‘ravonliklarga qarshi chora ko‘rish uchun minglab og‘ir qurollangan harbiy xizmatchi va xavfsizlik kuchlariga topshiriq berilgani haqida e'lon qildi.

Raqamlar gapirganda: Jorj Floydning o‘limi istisno emasmi?

Voqealarning eng asosiy xususiyati shundaki, politsiya ham, namoyishchilar ham zo‘ravonlikda bir-birlaridan qolishishmadi. Bu esa tartibsizliklarning tobora avj olishiga sabab bo‘ldi.

Amerika politsiyasining tinch aholiga qarshi ortiqcha kuch ishlatish holatlari yangilik emas. Masalan, Minneapolis politsiya boshqarmasining kuch ishlatishni qayd etish ma'lumotlariga ko‘ra, o‘limga olib keladigan bo‘yinni siqish usuli 2015 yildan hozirga qadar kamida 237 marta qo‘llangan. Ushbu voqealarning 44tasida gumonlanuvchilar hushini yo‘qotgan. Shundan kelib chiqib aytish mumkinki, Jorj Floydning o‘limi istisno emas.

«Politsiya zo‘ravonligini xaritaga tushirish» (Mapping Police Violence) nomli nodavlat tashkilot ma'lumotlariga ko‘ra, 2013-2019 yillarda AQSh politsiyasi tomonidan 7 ming 666 kishi o‘ldirilgan. Qora tanli amerikaliklar esa ushbu o‘limlarning nomutanosib qurboniga aylanishgan. Ushbu ma'lumotlarga ko‘ra, bir qora tanli fuqaro politsiya tomonidan o‘ldirilish ehtimoli oq tanli fuqarolarga solishtirganda ikki yarim baravar ko‘proqdir. Hatto ba'zi shtatlarda bu ko‘rsatkich to‘qqiz martadan ham yuqori. Shu tufayli, qora tanli fuqarolarga qarshi qaratilgan politsiya zo‘ravonligi «Qora tanlilar hayoti qadrli» (#BlackLivesMatter) kabi harakatlarga sabab bo‘lgandi.

«Antifa» guruhi terrorchi tashkilotmi?

Oxir-oqibat, o‘zaro zo‘ravonlik spiralining ikkinchi uchidan namoyishchilar ham joy oldi. Yuzlab odamlar xavfsizlik kuchlariga qarshilik ko‘rsatish, o‘g‘irlik, bosqinchilik, o‘t qo‘yish va vandalizmda ayblanib, hibsga olindi. Ayrim holatlarda esa zo‘ravonliklar tizimli tarzda uyushtirildi. Ya'ni bu jarayonda ba'zi bir anarxist va zo‘ravon guruhlar ham sahnaga chiqdi. Shuning uchun ham prezident Tramp «Antifa»  nomli antifashistik guruhni to‘g‘ridan to‘g‘ri aybladi.

Oq uy bergan bayonotga ko‘ra, AQSh adliya vazirligi ushbu guruhni terrorchi tashkilot, deb tasniflash jarayonini boshlashga qaror qilgan. Avvalroq «Antifa» guruhi tomonidan bir necha terror tashkilotlariga yordam berilgani haqidagi xabarlar tarqagandi.

Namoyishlar ta'siri chuqur his qilinmoqda

AQShda hanuz davom etayotgan va natijalari hali to‘liq bashorat qilinmagan ushbu ijtimoiy voqealarni fuqarolik urushi, deb atash yoki buni AQShning yakuni sifatida baholash, albatta, mubolag‘a bo‘lar edi.

Shu o‘rinda eslatib o‘tish kerakki, AQShning yaqin tarixi qurbonlar va bir necha kunlab davom etgan noroziliklar bilan to‘la. Bu, albatta, ayni paytda sodir bo‘layotgan voqealarning ahamiyatsiz ekanini anglatmaydi. Aytish mumkinki, yangi turdagi koronavirus epidemiyasidan ulkan zarar ko‘rgan Amerika jamiyati ushbu namoyishlar ta'sirini ancha chuqur his qilmoqda.

Fojiaviy yil manzarasi

Ba'zi kuzatuvchilarning fikricha, 2020 yil AQShning zamonaviy tarixidagi eng fojiali yil bo‘ldi. Ushbu yil davomida «Buyuk tushkunlik» davriga qaraganda ko‘proq amerikalik ishsiz qoldi. Epidemiya tufayli hatto ba'zi urushlardagidan ko‘ra ko‘proq AQSh fuqarolari vafot etdi. Epidemiyaga qarshi kurashdagi muvaffaqiyatsizlik davlat va xususiy sektor imkoniyatlariga bo‘lgan ishonchga jiddiy putur yetkazdi.

Mamlakat kelajagi haqida pessimistik manzarani chizayotgan ba'zi kuzatuvchilarning fikriga ko‘ra, AQSh jamiyati hech qachon bugungichalik qutblashmagandi. Fuqarolarni, hatto matbuot vakillarini nishonga olgan politsiya kuchlari davlatning naqadar beshafqatligini ko‘rsatib qo‘ydi. Ko‘plab namoyishchilarning talonchilik va o‘g‘rilikka qo‘l urishi esa ijtimoiy buzilish ko‘lamini o‘rtaga chiqardi.

Siyosatchilarning birlashish o‘rniga bir-biriga qarshi kurashga kirishib ketgani kelajakka bo‘lgan ishonchni susaytirdi. Uzoq vaqtdan beri davom etib kelayotgan va e'tibor berilmayotgan ijtimoiy tengsizlik masalasi yana kun tartibiga chiqdi. Mamlakatning keyinga qoldirilgan muammolarini yo‘q deb hisoblash endilikda imkonsiz holga keldi. Markaziy va mahalliy hukumatlar o‘rtasidagi kelishmovchiliklar butun tizimni ishdan chiqara boshladi. Dunyodagi umumiy ahvol yomonlashayotganini inobatga olgan holda aytish mumkinki, og‘ir yaralangan AQShning global liderlik da'vosi allaqachon o‘z ma'nosini yo‘qotdi.

Ba'zilar «Amerika orzusi» tarixga aylangani, ba'zilar esa bunday orzu, aslida, hech qachon mavjud bo‘lmaganini aytishmoqda. Sodir bo‘lgan yagona narsa – niqoblarning yechilgani, yolg‘on pardalarining yirtilgani, shirin xayollardan achchiq haqiqatlar sari qaytilganidir.

Otabek Tillayev tayyorladi