08.08.08 raqamli uruş. 12 yil muqaddam Rossiya va Gruziya uruşi boşlangan edi
|01:29 / 09.08.202051 66118 min
Bugun XXI asrda Mustaqil davlatlar hamdöstligi hududida röy bergan jiddiy hodisa – Gruziya-Rossiya uruşi boşlanganiga 12 yil böldi. 2008 yil 8 avgust kuni Rossiya harbiylari öz «vatandoşlari»ni himoya qiliş uçun Gruziyaga bostirib kirgan edi. Öşanda Kavkazdagi kiçik bir respublika bölgan Gruziya bu uruşda mağlubiyatga uçragan bölsa-da, gruzinlar oxir-oqibat baribir yutib çiqişdi.
Gruziya va Rossiya örtasida sodir bölgan uruşning sabablarini biroz avvalroqdan qidiriş kerak. 2008 yil 5 yanvarda Gruziyada prezidentlik saylovi bilan birgalikda mamlakatning NATOga qöşilişi masalasida ham referendum ötkaziladi. Prezident saylovida amaldagi prezident Mixail Saakaşvili ğalaba qozonadi. Referendumda esa unda qatnaşganlarning 77 foizi NATOga qöşiliş uçun ovoz berdi.
Fevralda Saakaşvili NATOning öşa paytdagi boş kotibi Yaaap de Xoop Sxefferga Gruziya alyansga a’zo böliş uçun muzokaralarga tayyorligini ma’lum qilib, maktub jönatadi. Bu esa tabiiyki hududning «katta oğasi» Rossiyaga yoqmaydi. SSSR tarqab ketganidan söng NATOning çegaralari şimolda, Boltiq böyi respublikalari va Polşa orqali Rossiya çegaralariga kelib taqalgani özi şundoq ham Rossiya rahbarlarining ğaşiga tegib kelayotgandi. Şunday holatda «burnining tagi»dagi Gruziyaning ham NATOga qöşiliş uçun harakat qilişi Rossiyaning nazdida oşiqça edi. Şu tufayli 2008 yil 6 mart kuni Rossiya Gruziyaning NATOga a’zo böliş haqidagi rejalariga javoban MDH doirasida 1996 yil 19 yanvarda qabul qilingan «Gruziya-Abxaziya mojarolarini tartibga soliş» haqidagi kelişuvdan çiqqanini ma’lum qiladi.
Rossiyaning bu qarori Gruziya uçun biroz tahlikali edi. Sababi Rossiya Gruziyaning rasmiy Tbilisiga böysunişni xohlamagan hududlari Janubiy Osetiya va Abxaziya aholisiga Rossiya pasportlarini avvaldan berib kelayotgan bölsa, endi bu işni tezlaştirişi ehtimoli bor edi. Amalda şunday böladi ham. Rossiya oçiqçasiga bu ikki respublika aholisiga öz pasportini bera boşlaydi. 2008 yil yoziga kelib Abxaziya va Janubiy Osetiya aholisining aksar qismida Rossiya pasportlari bor edi.
Şu örinda Rossiyaning asosiy maqsadi 2004 yilda Saakaşvili hokimiyat tepasiga kelgandan söng özi bilan aloqalarni sovuqlaştirib yuborgan Gruziyadan öç oliş bölgani oydinlaşadi. Çunki Gruziya har qança referendum ötkazmasin, muzokara boşlaş uçun boş kotibga maktub jönatmasin, NATO uni heç qanaqasiga öz safiga qöşmas edi. Çunki NATO safiga qöşiliş uçun nomzod davlatning nafaqat qöşnilari bilan, balki mamlakat içida ham hududiy mojarolari bölmasligi kerak. Ukraina va Gruziya şu jihatdan NATOga kira olmaydi.
Şu örinda bir misol: sobiq Yugoslaviyadan mustaqil bölib çiqqan Makedoniya NATOga a’zo böliş uçun murojaat qilganiga köp yillar bölgan edi. Gretsiyaning birgina «Makedoniya bizning viloyat nomi, şu uçun sen öz nomingni özgartirasan», deb qöygan talabi ortidan NATO Makedoniyani avval Gretsiya bilan kelişib olişga çaqirib, uzoq yillar öz safiga qöşmay keladi. Oxiri Makedoniya yon berdi va Gretsiya bilan kelişib, öz nomini Şimoliy Makedoniya deb özgartirdi. Şundan söng NATO bu davlatni öz safiga qöşib oldi.
Rossiyada esa NATO hududiy mojarolar sabab Gruziyani öz safiga qöşmasligini yaxşi bilişardi. Rossiyaning «Gruziya-Abxaziya mojarolarini tartibga soliş» haqidagi kelişuvdan çiqib ketgani va bu ikki respublika aholisiga öz pasportini tarqatişi esa Saakaşvili va Gruziya hukumatiga yuborilgan «alangali salom» edi.
Mavzuga oid
Saakaşvili hududiy mojarolar sabab NATOga qöşila olmasligini bilar, şu sabab avvalo Abxaziya va Janubiy Osetiya muammosini hal qilişi kerak edi. Afsuski, qiziqqon Saakaşvili buni tinç yöl bilan emas, harbiy kuç bilan amalga oşirişga urinadi.
Gruziyada sobiq ittifoq davrida uçta avtonom hudud bor edi: Abxaziya, Janubiy Osetiya va Ajariya. Ulardan ikkitasi – Abxaziya va Janubiy Osetiya SSSR tarqab ketgan yillarda Gruziya tarkibidan çiqib ketiş uçun harakat boşlaydi va qisman bunga erişadi. 1992-1993 yillarda Gruziya isyonçi ölka Abxaziyani öz tarkibiga qaytariş uçun bu respublikaga qarşi harbiy harakatlar olib boradi. Ammo Rossiyadan harbiy yordam olib turgan Abxaziyani öz tarkibiga qaytara olmaydi. Janubiy Osetiya bilan bölgan mojarolar ham şu ssenariy ostida keçadi va Rossiya qöllab turgan bu respublikani ham ortga qaytarişning iloji bölmaydi. Keyinçalik Saakaşviligaça Gruziyani boşqargan Eduard Şeverdnadze taqdirga tan beradi va Abxaziya va Janubiy Osetiyani ortga qaytarişdan umidini uzadi. Şu-şu Gruziya bilan bu ikki respublika örtasida jiddiy qurolli mojarolar sodir bölmagan, faqat çegarada kiçik mojarolar çiqib turgan.
Uçinçi avtonom hudud Ajariya 2004 yilda Gruziyadan ajralib çiqiş uçun harakat qilib köradi. Öşanda endigina Gruziya rahbari bölgan Saakaşvili Ajariyani 1991 yildan beri boşqarib kelayotgan Aslan Abaşidzeni keskin tanqid qilib çiqadi. Bunga javoban Ajariya rahbari Gruziyadan ajralib çiqişini bildiradi va örtada qurolli mojaro boşlanadi. Rossiya Aslan Abaşidzeni zimdan qöllab, unga har tomonlama yordam bergan bölsa ham, voqealar ajariyalik ayirmaçilarning mağlubiyati bilan tugaydi. Abaşidze Moskvaga, «valine’matlarining» panohiga qoçib ketadi. Şu tariqa, Saakaşvili Ajariya muammosini hal qiladi va oldinda Abxaziya va Janubiy Osetiya muammosi qoladi.
2008 yil yozda Gruziya va Janubiy Osetiya örtasidagi çegarada tez-tez qurolli töqnaşuvlar sodir böla boşlaydi. Berilayotgan bayonotlarda har ikki taraf ham bir-birini ayblaydi.
10 iyuldan boşlab Rossiya harbiy samolyotlari xalqaro qonunlarga zid ravişda Janubiy Osetiya osmonida parvoz qila boşlaydi. Bunga norozilik bildiriş uçun 11 iyul kuni Saakaşvili Gruziyaning Moskvadagi elçisini çaqirib oladi. Gruziya öz harbiylarini Janubiy Osetiya çegarasiga jönata boşlaydi. Janubiy Osetiya ham öz ehtiyotini qilib poytaxt Tsxinvalidan qariyalar, yoş bolalar va ayollarni avtobuslarda xavfsiz joyga köçira boşlaydi.
Iyulning ikkinçi yarmida Gruziyada AQŞ harbiylari bilan qöşma harbiy öquv maşğuloti ötkaziladi. Bunga javoban Rossiya ham «Kavkaz-2008» harbiy öquv maşqini ötkazadi. 7 avgust kuni Gruziya va Janubiy Osetiya çegaraçilari örtasida yana otişma sodir böladi. Tuşdan keyin ikki tomon öt oçişni töxtatganini ma’lum qiladi. Bu paytda Gruziya harbiylari Tsxinvali tomon harakatlanişda davom etayotgan edi.
8 avgust kuni tuşga yaqin Janubiy Osetiya xavfsizlik kengaşi raisi Anatoliy Barankeviç Rossiya naşrlariga Gruziya armiyasining tanklari va artilleriya kuçlari poytaxt Tsxinvaliga yaqinlaşib qolgani haqida ma’lum qiladi. Köp ötmay Gruziya artilleriyasi Tsxinvalini nişonga ola boşlaydi. Öşanda Rossiya harbiylariga köra, Tsxinvalini Gruziya harbiy aviatsiyasi ham bombardimon qilgan, ammo bu ma’lumot tasdiqlanmagan.
Gruziya Janubiy Osetiyaga qarşi uruş boşlagan kuni Xitoy poytaxti Pekinda navbatdagi olimpiada öyinlarining oçiliş marosimi bölib ötayotgan va köpçilikning diqqat markazi uşbu musobaqada edi. Qolaversa, Xitoy rahbarining taklifiga binoan dunyoning köplab davlat rahbarlari va taniqli siyosatçilar Pekinga kelgandi. Pekinda bölib ötgan tadbirda dunyoning 80 ta davlati rahbari yoki hukumat raislari qatnaşgan.
Şu jumladan, 2008 yil 7 may kuni prezidentlik kursisini Dmitriy Medvedevga böşatib berib, mamlakat boş vaziri lavozimiga ötgan Vladimir Putin ham öşa paytda Pekinda edi.
U öşanda Xitoydan turib «Gruziya Janubiy Osetiyaga nisbatan juda agressiv yöldan borgani, bu odamlar halok bölişiga olib kelgani, şaharlar vayron bölgani, Rossiya Gruziyaning bu bosqinçilik harakatini javobsiz qoldirmasligi»ni aytgandi.
9 avgust kuni ertalab butun dunyo Gruziyaning Janubiy Osetiyaga bostirib kirganidan xabar topadi. Zudlik bilan BMT Xavfsizlik Kengaşi maslahat uçun yiğiladi. Ikki soat davom etgan maslahatlaşuvda tomonlar Rossiyaning Gruziyaga jazo çoralari qöllaş kerakligi haqidagi talabiga könmaydi va tomonlardan öt oçişni töxtatiş talab qilinadi.
BMT kotibi Pan Gi Mun, Yevropa Ittifoqining taşqi işlar masalalari böyiça vakili Xaver Solana, AQŞ davlat departamenti vakili hamda NATO boş kotibi Yaaap de Xoop Sxeffer ikki tomon öt oçişni zudlik bilan töxtatişi lozimligini bildirişadi. Garçi öşanda Gruziya armiyasi Janubiy Osetiyaga bostirib kirgan va poytaxt Tsxinvalini zabt etgan bölsa ham, mamlakat rahbarlari xalqaro taşkilotlarni çegarada ikki tomonlama otişma bölayotganiga qisman işontirgan edi. Qolaversa, aksariyat xalqaro taşkilotlar Gruziya tarafida bölgani uçun ham mazkur hodisada bu mamlakatga jazo qöllaş emas, balki ikki tomon ham zudlik bilan öt oçişni töxtatişini ma’lum qiladi.
Xalqaro taşkilotlar hodisaga yumşoqlik bilan munosabat bildirganidan söng Janubiy Osetiya xavfsizlik kengaşi raisi Anatoliy Barankeviç Rossiyadan harbiy yordam söraydi. «Agar bizga Rossiya tezkorlik bilan yordam bermasa, respublikada qisqa vaqtda tirik jon qolmaydi», degan edi u. Bir tarafdan Barankeviç ham öşanda «rolini yaxşi bajargan», çunki u Rossiyadan harbiy yordamni avvalroq sörab bölgan va rasmiy ravişda yordam söragan paytda Rossiyaning Şimoliy Kavkazdagi 58-armiyasiga tegişli harbiy qismlar Tsxinvaliga yaqinlaşib qolgan edi.
9 avgust kuni Moskvada Rossiya Mudofaa vaziri Janubiy Osetiyani Gruziya bosqinçiligidan himoya qiliş uçun rossiyalik harbiylar öz harakatini boşlaganini ma’lum qiladi. Bu paytda Rossiya harbiylari Tsxinvali ostonasida edi.
Gruziyalik harbiylar Tsxinvalini öqqa tutmoqda, 2008 yil 8 avgust.
AFP/SHLAMOV
Oradan bir neça soat ötib Rossiya prezidenti Dmitriy Medvedev töğridan töğri efirda çiqiş qiladi. Rossiya har doim Kavkaz xalqlari uçun tinçlikni ta’minlaş kafolati bölib kelgan va bundan keyin ham şunday bölib qoladi. Rossiya konstitutsiyasi va federal qonunlariga muvofiq, Rossiya prezidenti sifatida men mamlakat fuqarolarini va öz vatandoşlarimni, ular qayerda, qanday holatda bölsa ham, munosib himoya qila olaman», deydi Rossiyaning uçinçi prezidenti Dmitriy Medvedev. U «Rossiya fuqarolari va vatandoşlarim» deganda Rossiya pasportini olgan janubiy osetiyaliklarni nazarda tutgan edi. Medvedev Rossiya qöşinlari Janubiy Osetiya va Gruziyaga kiritilayotgani haqida heç narsa demaydi, ammo uning nutqini eşitganlar Rossiya Gruziyaga qarşi uruş boşlab yuborganini anglab turar edi.
Keyinçalik ma’lum böldiki, Rossiyaning 58-armiya bölinmalari 8 avgustdayoq Şimoliy Kavkazdagi harbiy bazalardan Tsxinvali tomon harakatlana boşlagan. Öşanda bu armiya tarkibida 1500 nafar harbiy, 14ta T-72 tanki, 16ta «Akatsiya» tipidagi harbiy texnika, 9ta «Grad» artilleriya qurilmasi bölgan. 9 avgust kuni Rossiya mudofaa vaziri va uning ortidan Medvedev gapirgan paytda Rossiyaning boşqa hududlaridan harbiy bölinmalar Gruziya tomon jönatilgan. Ular orasida harbiy aviatsiya bölinmalari ham bölgan.
8 avgust kuni Gruziya armiyasi Janubiy Osetiya poytaxtiga hujum qilganida bu yerda «tinçlikparvar kuçlar» vazifasini bajarayotgan kam sonli rossiyalik harbiylar ham ularga qarşilik körsatadi. Teng bölmagan janglarda ular yengiladi va Tsxinvali gruzinlar qöliga ötadi.
9 avgust kuni ertalabdan Rossiya harbiy samolyotlari Gruziyaning muhim obektlariga havodan zarba bera boşlaydi. 58-armiya bölinmasi esa Tsxinvalini gruzinlardan ozod qiliş uçun janglarni boşlaydi. Öşa kuni soat 11:30da Gruziya prezidenti Saakaşvili mamlakat böylab jangovar şaylik holatini e’lon qiladi. Tuşdan söng Rossiya Gruziyaning bir qança muhim hududlariga harbiy desantlarni taşlay boşlaydi. Gori, Vaziani va Marneulida joylaşgan harbiy aerodromlarga havodan zarba beriladi.
9 avgust kuni Saakaşvili Ğarb naşrlariga bergan qisqa intervyusida «Rossiya Gruziyaga keng kölamli hujum uyuştirdi. Mamlakatning katta qismida ruslarga qarşi jang qilyapmiz», deydi. Öşa kuni keçga borib Rossiya mudofaa vazirligi Tsxinvalidan Gruziya harbiylari çiqarilgani va Gruziyaga yana qöşimça kuçlar jönatilganini ma’lum qiladi.
9 avgust kuni Gruziya prezidenti mamlakatda 15 kunlik harbiy holat e’lon qiladi. Şu kuni Xitoydan qaytgan Vladimir Putin Şimoliy Osetiya markazi Vladikavkaz şahriga boradi. U «respublikada olib borilayotgan bunyodkorlik işlari bilan tanişadi» va Rosiya-Gruziya uruşi haqida bir oğiz ham gapirmaydi.
10-12 avgust kunlari Rossiya va Gruziya harbiylari örtasida janglar davom etadi. 12 avgust kuni Fransiya prezidenti Nikolya Sarkozi ikki örtada şu uruşni töxtatiş masalasida vositaçilik qiliş uçun Moskvaga taşrif buyuradi. U Moskvadagi muzokaralarni tugatib, 12 avgustda Tbilisiga ham boradi va Saakaşvili bilan muzokara ötkazadi.
Şu kuni Gruziya uruşda yengilganini tan olib, harbiy harakatlarni töxtatadi. Uruş tugaydi. Ammo Rossiya harbiylari özi egallagan pozitsiyada 16 avgusgaça qoladi. Öşanda Rossiya harbiylari poytaxt Tbilisiga juda yaqin kelib qolgandi. Agar Saakaşvili Gruziyaning yengilganini tan olişni biroz ortga surganda, rossiyalik harbiylar Gruziya poytaxtini ham bosib olişi mumkin edi.
Yöqotişlar
Bu uruşda Rossiya armiyasi minimal yöqotişlarga uçragan va 64 nafar harbiy halok bölgan, 283 nafar harbiy yarador bölgan, 3 harbiy bedarak yöqolgan, oltita harbiy samolyot yöqotilgan. Keyinçalik uşbu uruşda qatnaşgan iste’fodagi rus harbiylari öşanda Rossiya samolyotlarining uçtasini Gruziya harbiylari, yana uçtasini esa anglaşilmovçilik tufayli ruslarning özi urib tuşirganini aytgan edi. Lekin Rossiya tomoni bu ma’lumotni tan olmagan.
Bu uruşda Gruziyaning 179 nafar harbiysi halok bölgan, 1 964 nafar harbiy va politsiyaçi yarador bölgan. Gruziya bu uruşda özining köplab harbiy texnikalaridan, aviatsiyasidan va harbiy kemalaridan ayriladi. Bundan taşqari, mamlakatning bir qismi vayron böladi.
Uruş oqibatlarining Gruziyaga ta’siri
Gruziya-Rossiya uruşi tugaganidan söng rasmiy Tbilisi amalda Janubiy Osetiya va Abxaziyadan batamom ayriladi. Rossiya 2008 yil 26 avgustda uşbu respublikalarning mustaqilligini tan oladi. Şundan söng bu respublikalar hududida Rossiya öz harbiy bazalarini joylaştiradi. Bugungi kunda ham har ikki respublikaning Gruziya bilan çegarasini Rossiya harbiylari qöriqlab kelmoqda. Keyinçalik dunyoning yana bir neça davlati Janubiy Osetiya va Abxaziyaning mustaqilligini tan oladi. Ammo xalqaro qonunlar böyiça har ikki respublika Gruziyaning ajralmas qismi hisoblanadi.
Uruşdan söng Rossiya-Gruziya munosabatlari
2008 yil 26 avgust kuni Rossiya Janubiy Osetiya va Abxaziya mustaqilligini tan olgaç, ikki kun ötib 28 avgustda Gruziya parlamenti Rossiya bilan barça aloqalarni, hatto diplomatik munosabatlarni uziş haqida qaror qabul qiladi. Şundan söng Rossiyaning Tbilisidagi elçixonasiga xat kiritilib, u yerda işlayotgan rossiyalik diplomatlardan Gruziyani tark etiş talab qilinadi. 3 sentabr kuni Rossiya Tbilisidagi elçixonasini yopib, elçilarni olib çiqib ketadi. Tbilisidagi elçilari quvib yuborilgandan söng Rossiya Gruziya bilan iqtisodiy aloqalarni ham batamom uzadi. Gruziya mahsulotlari Rossiyaga kiritilmay qöyiladi. Butun Rossiya böylab Gruziya fuqarolarini uşlaş va deportatsiya qiliş boşlanib ketadi.
Rossiya-Gruziya uruşidan beş yil ötib, 2013 yilda Saakaşvili mamlakat prezidentligidan ketadi. Uning örniga yangi prezident Georgiy Margvelaşvili keldi. 2018 yil 28 oktyabrda Gruziyaga Salome Zurabişvili prezident etib saylanadi. Lekin ularning heç biri Rossiya bilan aloqalarni tiklaşni xohlamaydi.
Şu tariqa, hanuz Rossiya va Gruziya örtasida diplomatik aloqalar tiklanmagan. 2009 yil 5 mart kuni Şveytsariyaning Moskvadagi elçixonasida «Gruziya manfaatlari bölimi» oçiladi. Öz navbatida, Şveytsariyaning Tbilisidagi elçixonasida ham «Rossiya manfaatlari bölimi» oçilgan. Har ikki mamlakat manfaatlari özaro töqnaşganda yoki boşqa masalalarda ular Şveytsariya vositaçiligida ana şu bölimlar orqali özaro muloqot qiladi.
Mağrur Gruziya yengilmaydi
2008 yilda Gruziya va Rossiya örtasida siyosiy va iqtisodiy aloqalar batamom uzilganda rossiyalik ayrim siyosatçilar «Gruziya mahsulotlarini Rossiyaga kirişini taqiqladik, Rossiyada pul işlab yurgan gruziyaliklarni quvdik, endi ertaga oçidan ölmaslik uçun Saakaşvili oldimizga yalinib keladi», deb ham gapiradi. Lekin bunday bölmadi. Mağrur Gruziya oç qolsa qoldi, qiynalsa qiynaldi, ammo Rossiyaga yalinib bormadi. Aksinça, qiyinçiliklar bu davlatning, bu xalqning irodasini tobladi va yanada kuçli qildi. Saakaşvili uruşdan keyin mamlakat oğir vaziyatga tuşgan kezlarda ham özi boşlagan islohotlarni davom ettirdi. Saakaşvili prezidentlikdan ketganidan söng uning örniga kelgan yangi rahbarlar ham u boşlab bergan islohotlarni davom ettirişdi.
Buning natijasida Gruziyada korrupsiya holatlari keskin kamaydi, mamlakatga xorijdan katta investitsiyalar kirib keldi va bu davlat qisqa muddatda iqtisodiyotni rivojlantirib, nafaqat uruşdan oldingi mavqeyini tikladi, balki yanada rivojlantirdi. Ayniqsa, Gruziyaning sayyohlik sohasida erişilgan muvaffaqiyatlar tahsinga sazovor. Gruziya aholisi 3 million atrofida bölgan holda sönggi bir neça yilda bu mamlakatga har yili 7-8 million atrofida sayyoh kelgan. Bugun Gruziya Rossiya ta’sir doirasidan çiqib ketgani bilan köpgina körsatkiçlar böyiça sobiq ittifoq respublikalari orasida eng yaxşi natijalarini körsatmoqda. Ayniqsa, ta’lim sohasida. Eng muhimi, bu respublika Rossiyasiz ham yaşay olişini butun dunyoga isbotlab qöydi.
