Özbekistonda şaxs öz salohiyatining neça foizidan foydalana olişi hisoblab çiqildi

Jahon Banki sobiq prezidenti janob Jim Yong Kim davlatimiz rahbariga Özbekistonning Inson kapitali loyihasida ilk qaldirğoç davlatlardan biri sifatida iştirok etişini taklif etgan. Mazkur taklifga binoan Özbekistondan inson kapitali loyihasiga koordinatorlar etib Ta'lim inspeksiyasi hamda Xalq ta'limi vazirligi rahbarlari tayinlangan edi.

2018 yilda e'lon qilingan «Inson kapitali indeksi-2018» reytingida Özbekiston Respublikasining ma'lumotlari e'lon qilinmagan. Bunda Özbekiston tomonidan faqat soğliqni saqlaş va iqtisodiy körsatgiçlar taqdim etilgan va bu Jahon banki tomonidan qabul qilingan. Lekin 2017 yilgaça Özbekiston maktab öquvçilarining bilimini aniqlaş uçun ötkazilgan monitoring işlari xalqaro standartlarga mos emasligi sababli ta'lim sifati (öquvçilarning bilimini baholaş) böyiça taqdim etilgan ma'lumotlar qabul qilinmagan.

Ta'lim sifatini yaxşilaş uçun qilinayotgan işlar doirasida Xalq ta'lim vazirligi va Jahon banki bilan hamkorlikda Özbekistonni «Inson kapitali indeksi» reytingiga kiritiş böyiça muzokaralar olib borildi.

Jahon banki vakillari Özbekistonning indeks tadqiqotlarida birinçi marta iştirok etayotganini hisobga olib, indeks uçun ma'lumotlar tayyorlaş va xalqaro reytingni aniqlaş uçun taşkil qilinadigan sinovlarni ötkazişda Ta'lim inspeksiyasiga işonç bildirildi.

2019 yilning noyabr oyida Jahon banki bilan hamkorlikda xalqaro ekspertlarni jalb qilgan holda TIMSS xalqaro tadqiqotlari savollari asosida matematika böyiça maktab öquvçilarining bilimini örganiş böyiça sinovlar taşkil etdik. Ta'kidlaş joizki, uşbu sinovlar uçun amaliy könikma va mantiqiy fikrlaşni baholaşga qaratilgan savollar xalqaro tan olingan testologlar tomonidan tuzib berildi. Mazkur sinovlarda qayd etilgan natijalar ham Jahon banki tomonidan Özbekistonda inson kapitalini aniqlaş böyiça ötkazilgan tadqiqotlarda foydalanildi. Bu albatta yagona indikator emas.

Jahon banki tomonidan ötkaziladigan örganişlarda PISA va PIRLS xalqaro tadqiqotlari ham muhim ahamiyatga ega böladi. Şu sababli keyingi xalqaro tadqiqotlarda iştirok etiş böyiça tayyorgarlik körilmoqda.

62 foiz yaxşi körsatkiçmi?

Jahon banki ötkazgan tadqiqotga köra, Özbekistonda yangi tuğilgan 100 nafar bolaning 98 nafari 5 yoşgaça yaşab qoladi. Bola 18 yoşgaça 12 yillik formal ta'limni tamomlaşi kutiladi. Natijalarga köra, öquvçilarning örtaça bilim körsatkiçi şkala böyiça 474 ballni taşkil etdi. Öquvçilar tomonidan olingan bilimlar miqdorini hisobga olgan holda bolalarda örtaça maktab yillari 9,1 yilni taşkil etadi.

Yaşab qoliş körsatkiçi böyiça 15 yoşdagi bolalarning 87 foizi 65 yoşgaça umr körişadi. Soğlom ösiş körsatkiçlari böyiça, mamlakatimizdagi 100 nafar bolaning 89 nafari soğlom ösişda muammolarga duç kelmaydi. 100 boladan 11 nafari esa rivojlanişda sustkaşlikka uçraşi, kognitiv va jismoniy nuqsonlarga duç kelişi mumkin.

Jahon banki tadqiqotlarida standartlaştirilgan test natijalariga köra, öquvçilarning bilim körsatkiçi 625 ball eng yuqori, 300 ball esa eng past körsatkiç deb oladigan bölsak, Özbekiston qayd etgan natijani tadqiqotlardagi birinçi iştirok uçun yaxşi natija sifatida baholaşimiz mumkin.

Ammo bu körsatkiçlar 2019 yilning noyabr oyida bizning öquv dasturlarimizga yaqin bölgan TIMSS xalqaro tadqiqotlari savollari böyiça ötkazilgan sinovlarda qayd etilgan natijalar asosida şakllangan. 2021 yilning aprel-may oylarida tajriba-sinov tariqasida, 2022 yilda esa asosiy tadqiqot sifatida ötkaziladigan PISA va 2021 yilning aprel oyida ötkaziladigan PIRLS tadqiqotlari natijalari indeksdagi vaziyatni özgartirişi mumkin. Çunki mazkur tadqiqotlar metodologiyasi Özbekiston ta'lim tizimidan ança farq qiladi. Şunga qaramay, bu tadqiqotlarga ham yetarli darajada tayyorgarlik köriş uçun harakat qilinmoqda.

Kutilmaganda kelgan pandemiya barça sohalarni, ta'lim tizimini ham qiyin ahvolga solib qöydi. Barça davlatlar oldida insonlar salomatligini saqlaş uçun ta'lim muassasalarini yopiş yoki sifatni ta'minlaş uçun an'anaviy ta'lim berişni davom ettiriş kabi qiyin tanlov paydo böldi. Aksariyat dunyo davlatlari epidemiyani jilovlaş uçun an'anaviy ta'lim örniga masofaviy ta'limni yölga qöyişdi. Butun dunyoda ham masofaviy ta'lim bevosita amaliyot talab etiladigan qiyin sohalarda qöllanilmaydi. Şuning uçun bu holat rivojlangan davlatlarni ham qiyin ahvolga solib qöydi.

YuNeSKO tomonidan ötkazilgan tahlillarga köra, 2020 yilda 194ta mamlakatdagi ta'lim muassasalarining yopilişi 91 foiz öquvçi-talabalarga ya'ni 1.6 milliard ta'lim oluvçilarga öz ta'sirini ötkazdi.

Jahon bankining 157ta davlatdagi holatlar böyiça tahlillariga köra, COVID-19 pandemiyasi ta'sirida, ta'lim muassasalari taxminan 4 oy davomida yopiq holatda qolgan bölib, masofaviy tarzda ta'lim oliş sinfxonada yuzma-yuz ötilgan dars kabi samarali böla olmasligi taxmin qilinmoqda. Masofadan öqitiş barça öquvçilar uçun birdek qulay emasligi, ularni nazorat qiliş qiyinroq bölişi, aloqa vositalaridagi muammolar sababli öquvçilar bilimi minimal körsatkiçdan tuşib ketiş ehtimoli borligi, öquvçilarning bilimidagi va öqiş muddatidagi yöqotişlar keyinçalik iqtisodiy daromadlarining ham pasayişiga olib kelişi mumkinligi aytildi.

Xususan, Jahon banki tahlillariga köra, mamlakatimizda koronavirus pandemiyasi sabab, maktablarning masofaviy tizimga ötkazilişi sohada 28 foizlik yöqotişlarga olib kelişi mumkin.

Buning obektiv sababi sifatida esa masofaviy öqitiş an'anaviy dars kabi samarali böla olmasligi, masofaviy öqitiş barça öquvçilar uçun birdek qulay emasligi, ta'lim sifatini nazorat qiliş qiyinligi, mavjud şaroitlar va aloqa vositalaridagi muammolarni keltiriş mumkin.

Jahon banki tahlillariga köra bolalar an'anaviy ta'limda özlaştirilişi lozim bölgan bilimlarning çorak qismidan köproğini özlaştira olmagan. Agarda uşbu böşliqni qoplaş böyiça zudlik bilan çora-tadbirlarni amalga oşirmasak, iqtisodiyot har yili örtaça 425 million AQŞ dollari miqdorida zarar körişi mumkinligi aytilmoqda.

Bugun maktablarda ta'lim olayotgan bolalar ertaga inson kapitali sifatida mehnat bozoriga kirib boradi. Ayni şu vaqtda ta'limdagi böşliqlar sababli, ular öz vazifalarini bajarişida ortiqça işçi kuçiga ehtiyoj sezadi. Bu öz-özidan iqtisodiy yöqotişlarga sabab böladi. Bundan taşqari, mazkur holat ta'limdagi qaşşoqlikning ham oşişiga sabab böladi. Masalan, pandemiya tufayli joriy etilgan karantin çoralari sababli, matematika böyiça ta'limdagi yöqotişlarimiz 3 foizga oşdi. Ya'ni özbekistonlik öquvçilarning matematika böyiça özlaştirişining pasayişi 48 foizdan 51 foizga yuqoriladi. Albatta, buning oldini oliş uçun ham zarur çoralar körilişi kerak.

Uluğbek Taşkenbayev,
Ta'lim sifatini nazorat qiliş davlat inspeksiyasi boşliği.