Sirli fransuz jahongiri. 216 yil avval Napoleon Fransiya imperatori bölgan edi
|01:00 / 04.12.202053 04014 min
Bundan 216 yil avval, 2 dekabr kuni Napoleon Fransiyani imperiya, özini imperator deb e'lon qilgan edi. Quyida ism-şarifidagi bitta harfdan keçib italyandan fransuzga aylangan Napoleonning ayançli tugagan hayoti haqida söz yuritiladi.
Tarixda juda köp sarkardalar ötgan. Lekin ularning aksariyatining nomi unça köp eslanmaydi. Bugun istalgan odamga tarixda ötgan maşhur sarkardalarni sanab bering deyilsa, u katta ehtimol bilan Aleksandr Makedonskiy, Çingizxon, Amir Temur, Napoleon deb javob beradi. Makedonskiy, Çingizxon va Amir Temur davridan keyin hozirgi davrga nisbatan uzoq vaqt ötgan. Napoleon yaşab ötgan davrga endigina 200 yildan sal oşdi. Yuqorida nomlari sanalgan sarkardalar orasida Napoleon eng kam tanqid qilinadi. Balki, bunga u öz yurişlarini «fransuzça nazokat» bilan olib borgani ham sabab bölişi mumkin. Aksariyat sarkardalar hayotidan farqli ravişda Napoleon hayotining sönggi qismi ayançli böladi. U taxtda ötirgan holida yoki jang maydonida emas, balki vatanidan uzoqda mahbuslikda vafot etadi.
Napoleon – korsikalik italyan
Napoleon Bonapart 1769 yil 15 avgustda Örta Yer dengizidagi Fransiyaga tegişli Korsika orolidagi Ayaçço şahrida kiçik zodagon oilasida tuğiladi. Öşa paytgaça Korsikani Genuya respublikasi nazorat qilar, Napoleon tuğilişidan bir yil oldin respublika bu orolini Fransiya qiroli Lyudovik XV’ga 40 million livrga sotgan edi.
Napoleonning ajdodlari bu orolga XVI asrda Italiyadan köçib kelişgan. Napoleonning ona tili italyan tilining Korsika lahjasi edi. U fransuz tilini maktabda örganadi. Ammo umrining oxirigaça fransuzça gapirganida italyan tili ohangi sezilib turadi.
1779 yilda Napoleon Briyen-le-Şatodagi kadetlar maktabiga öqişga kiradi va artilleriyani qiziqib örganadi. 1784 yilda maktabni bitirib, Parij harbiy maktabida öqiy boşlaydi. Bu yerda olingan harbiy bilim va könikmalar Napoleonning keyingi hayoti davomida asqotadi. Öşa yili öqişni muddatidan avval tugatib, de La Ferning artilleriya polkida uç oylik sinovdan muvaffaqiyatli ötganidan söng, kiçik leytenant unvoni bilan xizmatga qabul qilinadi. Şu tariqa, Napoleonning harbiy hayoti boşlanadi.
Napoleon tuğma sarkarda edi. Turli harbiy harakatlarda qatnaşgan Napoleonning tajribasi va unga uyğun holda unvoni ham oşib boradi. 1795 yilga kelib Parij harbiy maktabini bitirganiga ön yil bölganida u Fransiya armiyasi generaliga aylanadi. Oradan bir yil ötib Napoleon graf Bogarnening bevasi Jozefinaga uylanadi. Töyona sifatida uni Italiya şimoliga jönatiladigan armiyaga qömondon etib tayinlaşadi. Töydan keyin u italyan frontiga jönab ketadi.
Mavzuga oid
Öşa paytdan boşlab Napoleon xotini Jozefinaga yozgan xatlarida özining italyança «Buonaparte» (
Buonaparte
) familiyasini «Bonapart» (
Bonaparte
) tarzida yoza boşlaydi. Şu tariqa, Korsikadan çiqqan italyan, familiyasidagi bitta harfdan keçib «fransuz»ga aylanadi.
U Fransiya armiyasiga qömondonlik qilgan davrda Italiya şimoli, Avstriya va Misr yurişlariga boşçilik qiladi. Misr yurişlari Napoleon hayotida katta iz qoldiradi. Napoleonning Misrga yurişining ham öz tarixi bor. Italiya şimoli va Avstriyadagi ğalabalardan söng, Napoleonni Parijga çaqirib Buyuk Britaniya orollarini egallaş uçun jönatiladigan qöşinga qömondon qilib tayinlaşadi. U esa hukumatni Buyuk Britaniyani yengiş uçun avval uning muhim mustamlakasi bölgan Misrni egallaş lozimligiga işontiradi. Şundan keyin Napoleon boşçiligidagi qöşin Misrga otlanadi.
1798 yil 19 mayda 35 ming harbiydan iborat qöşin Tulon şahridan kemalarga ötirib Misr tomon yölga çiqadi. Iyulda Misr zabt etiladi. Öşa yil kuzgaça Napoleon Yaqin Şarqda bir neça jang ötkazadi va ğalaba qozonadi hamda Parijga Şarqni istilo qilgan sarkarda sifatida qaytadi.
Napoleon Misrdan qaytgan paytda Fransiya hukumatida inqiroz yuzaga keladi. Natijada, Konstitutsiya yangilanadi va Napoleon Fransiyaning ön yillik konsuli lavozimiga tasdiqlanadi. Napoleon Fransiya rahbari bölganida bu davlat Buyuk Britaniya va Avstriya bilan uruş holatida edi. Fransiya hukumatida inqiroz bölib turgan paytda Avstriya Rossiya yordamida şimoliy Italiyani qaytarib oladi. Napoleon Italiyaga qöşin jönatadi va uning şimoliy qismini qayta egallaydi. Ammo jang-jadallar hammaning joniga tekkan edi. Şuning uçun 1801-1802 yillarda avval Avstriya bilan söng Germaniya bilan ketma-ket ikkita sulh tuziladi.
Napoleon konsul bölganidan söng Fransiyada monarxiya boşqaruvini mustahkamlab boradi. Dvoryanlarning huquqlari kengaytiriladi.
1802 yilda Napoleon Senatga özini umrbod konsul etib tasdiqlatib oladi. Oradan ikki yil ötib 1804 yilda Senat yangi Konstitutsiyani tasdiqlaydi. Unga köra Fransiya imperiya, Napoleon esa imperator deb e'lon qilinadi. 1804 yil 2 dekabr kuni Napoleonga imperator sifatida toj kiydiriş marosimi bölib ötadi.
1805 yilda Rossiya, Buyuk Britaniya, Avstriya, Neapol qirolligi va Şvetsiya Fransiyaga qarşi harbiy koalitsiya tuzişadi. Öşa yil 2 dekabrda fransuz qöşinlari Austerlits yonidagi jangda Rossiya va Avstriyaning birlaşgan qöşinlarini mağlubiyatga uçratadi. Şundan söng birin-ketin avvaliga Neapol qirolligi, söng Niderlandiya qirolligi, Germaniyadagi tarqoq knyazliklar Napoleon hukmronligi ostiga ötadi. Oradan biroz ötib Napoleon Şarqiy Prussiya va Polşani ham qölga kiritadi.
Yevropaning materik qismida katta hududlarni bosib olganiga qaramay, Napoleon dengiz janglarida Buyuk Britaniyaga yutqazayotgan edi. U öz ittifoqçilari bilan Buyuk Britaniyani dengizdan qamal qiladi. Niderlandiya, Daniya, Germaniya ingliz kemalari uçun öz portlarini yopadi. Natijada Britaniya iqtisodiyoti juda katta zarar köra boşlaydi. Ayniqsa, Tilzit tinçlik sulhidan keyin bu qamalga Rossiyaning ham qöşilişi inglizlar uçun juda oğir vaziyatni yuzaga keltiradi.
1807 yilda Ispaniyaning qöllaşi bilan Fransiya Portugaliyadan Britaniyani iqtisodiy qamal qilayotganlar tomoniga ötişni söraydi. Portugaliya rad etadi. Şundan söng Napoleon bu mamlakatni ham bosib oladi. Oradan biroz ötib Napoleon Ispaniyani ham böysundiradi. 1809 yilda Avstriya zabt etiladi.
Napoleon Fransiya hukmdori bölgan yillarida ötkazgan islohotlari, dvoryanlarga mulklarini va imtiyozlarini qaytarib berişi oldiniga köpçilikka ma'qul keladi. Şuningdek, turli uruşlarda qozonilgan ğalabalar ortidan kelgan öljalar ham aholini xursand qiladi. Ammo Rossiyaga qilingan yurişning muvaffaqiyatsiz çiqişi hammasini özgartirib yuboradi.
Rossiyaga yuriş va imperiyaning qulaşi
1810 yilda Napoleon Jozefina bilan ajraşganidan söng, Rossiya imperatori Aleksandr I’dan uning singlisi Anna Pavlovnani qölini söraydi. Aleksandr I rad etadi. Oqibatda, örtada sulh borligiga qaramay Fransiya va Rossiya örtasidagi aloqalar yomonlaşadi. Napoleon Rossiyani ham bosib olişga qaror qiladi. 1812 yil iyunda fransuzlar bilan birga Yevropaning turli mamlakatlaridan yiğilgan 450 ming nafar harbiy Rossiya çegarasini kesib ötadi. Ularga qarşi janglarda Rossiyaning 193 ming askari qatnaşadi. Rossiyaga bostirib kirar ekan, Napoleon avval Moskvani zabt etişni xohlaydi. Uning qöşinlari poytaxt Sankt-Peterburgga emas, Moskvaga qarab harakatlanadi. Uzoq masofa, yozning sernam issiği, turli kasalliklar Napoleon armiyasini holdan toydiradi.
Öşa yil 7 sentyabrda Moskva yaqinidagi Borodino qişloği yonida Napoleon qöşinlari bilan Rossiya armiyasi örtasida asosiy jang bölib ötadi va unda ruslarning qöli baland keladi. Ammo fransuzlarga yetib kelgan qöşimça yordam ruslarning çekinişiga sabab böladi. 14 sentyabrda Napoleon öz armiyasi bilan Moskvaga kiradi. Fransuzlar Moskvani avval rosa talaşadi, söng unga öt qöyişadi. Butun şahar olov içida qoladi.
Rossiya imperatoridan sulh taklifini kutgan Napoleon Moskvada oktyabrning örtalarigaça qolib ketadi. Sulh taklifi bölmaganidan söng u 19 oktyabrda janubiy-ğarbiy yönaliş böylab ortga qaytadi. Noyabrning örtalarida Napoleon öz qöşini bilan Smolenskka yetib keladi. Bu yerdan armiya uçun oziq-ovqat topa olmagan imperator töxtamasdan yurişda davom etadi. Rossiyaning sovuq ob-havosi, ta'minotning yöqligi fransuzlarni batamom holdan toydiradi. Askarlarning köpi sovuqdan va oçlikdan halok böladi. Napoleon Fransiyaga qaytganida uning Rossiyaga borgan 450 ming askaridan 25 ming kişi qolgani ma'lum böladi.
Napoleonning Rossiyada yengilişi Yevropada uning obrösini tuşirib yuboradi va u haqda «yengilmas sarkarda» deb tarqalgan gap-sözlar oddiy miş-miş ekani oydinlaşadi. Şundan söng Napoleon bosib olgan aksariyat davlatlarda ozodlik harakatlari boşlanadi. Buning ustiga Rossiya armiyasi ham fransuzlarni ta'qib qilib boraveradi.
1814 yil 23 yanvarda Napoleon imperator sifatida özining sönggi qabulini ötkazib jangga otlanadi. 3 aprelda Senat Napoleonni taxtdan çetlatib uning örniga Taleyranni vaqtinça mamlakat rahbari deb e'lon qiladi. 6 aprel kuni Fontenblo saroyida Napoleon taxtdan voz keçadi.
20 aprelda Napoleon Örta Yer dengizidagi Elba oroliga jönab ketadi. Fontenblo kelişuviga köra Fransiyaning yangi hukumati mazkur orolni Napoleonga mulk sifatida beradi va unga ğaznadan har yili 2 million frank maoş tölaş belgilanadi. Elba orolida Napoleon onasi va singlisi bilan yaşaydi. Xotini Mariya-Luiza öğli bilan otasi – Avstriya imperatori Frans I oldida, Venada qoladi. Bu paytga kelib Jozefina vafot etgan edi.
Sönggi uriniş
1815 yil 26 fevralda Napoleon Elba orolidan yaşirinça çiqib özining 1 000 nafar sodiq askari bilan Kann yaqinidagi Juan körfaziga tuşadi va Parij tomon harakatlanadi. Napoleonning qaytayotganini eşitgan tarafdorlari yiğila boşlaydi. Şu tariqa, uning qöl ostida 125 ming askar töplanadi.
Napoleonning katta qöşin bilan Parijga qaytganini eşitgan ittifoqçilar unga qarşi 600 ming kişilik armiyani jönatadi. Kiçik töqnaşuvlarda uning qöli ustun kelgan bölsa ham, 18 iyunda Vaterloo qişloği yonida bölib ötgan asosiy jangda Napoleon armiyasi ittifoqçilar armiyasidan yengiladi. Napoleon ikkinçi marta hokimiyatdan voz keçadi. Buyuk Britaniya Napoleonga siyosiy boşpana taklif etadi. Inglizlar bilan kelişuvga köra u Eks oroli yaqinida ingliz kemasiga çiqişi lozim edi. Napoleon kemaga çiqadi, ammo Britaniya vazirlar kengaşi Napoleonni asirga olib, uni Atlantika okeanidagi Avliyo Yelena oroliga surgun qiliş haqida qaror qiladi. Bu haqda bilgan Napoleon «Bu Temurlangning qafasida yurişdan ham yomon» deydi. Napoleonga hamroh sifatida bir neça zobitlarni olişga imkon berişadi. Unga jami 26 kişi hamrohlik qiladi.
Orolda Napoleonni qattiq qöriqlaşadi. Orol komendanti özaro kelişmovçilik tufayli Napoleonga orol böylab sayr qilişga ruxsat bermay qöyadi. Natijada u kamharakat bölib qoladi va soğligida muammolar yuzaga kela boşlaydi. 1818 yilda Napoleonning soğligi yomonlaşadi. Orolga uning onasi tomonidan yuborilgan vraç keladi. U Napoleonga heç qanday yordam bera olmaydi. 1821 yil 5 may kuni uzoq davom etgan xastalikdan söng Napoleon vafot etadi. Uni orolda dafn etişadi. 1840 yilda Napoleon jasadining qoldiqlarini olib borib Parijdagi Uruş nogironlari uyida dafn etişadi. Öşanda imperatorni sönggi yölga kuzatiş uçun şahar köçalariga millionlab odam çiqadi.
Napoleon va ayollar
Napoleonning hayotida ayollar köp bölgan. Ulardan eng asosiylari Napoleonning birinçi xotini Jozefina, ikkinçi xotini Mariya-Luiza Avstriyskaya, polşalik Mariya Valevskaya va ilk xuştori Dezire Klari bölgan.
Ular orasida Jozefina Napoleon hayotida muhim örin tutgan. Napoleon Jozefinani juda qattiq sevgan. Ayol esa Napoleonga befarq bölgan va har doim unga xiyonat qilgan. Oxir-oqibat Napoleon u bilan ajraşgan.
Napoleon Deziri Klari bilan Jozefinaga uylanmasdan avval taniş bölgan. Unga uylanmoqçi bölib yurgan çoğida Jozefina bilan tanişadi va Klari qolib unga uylanadi.
Jozefina bilan ajraşgandan söng 1810 yilda Napoleon Avstriya malikasi Mariya-Luiza Avstriyskayaga uylangan. 1811 yilda u Napoleondan öğil köradi. Napoleon Rossiyada mağlubiyatga uçragandan söng Mariya-Luiza Avstriyskaya öğli bilan Venada qoladi. Keyinçalik Napoleonning vafotidan söng u boşqa odamga turmuşga çiqadi.
Mariya Vlevskaya – polşalik zodagonning qizi, Napoleonning sevimli xuştori bölgan. Napoleon Polşani zabt etganda Mariya Vlevskaya bilan tanişadi. Mariya Napoleon bilan tanişgunga qadar turmuşga çiqqan va bir nafar farzandi bor edi. Ular orasidagi «sevgi qissasi» ortidan Mariya homilador böladi va öğil farzand köradi. Unga Aleksandr Jozef Florian deb ism qöyişadi. Garçi, ular örtasidagi aloqalar nikoh orqali boğlanmagan bölsa ham, Mariya Napoleon bilan u Avliyo Yelena oroliga surgun qilinguniça uçraşib turadi. Mariya Vlevskaya 1817 yilda vafot etgan.
Napoleon haqida qiziqarli ma'lumotlar
Napoleon yozuvçi bölmaydi. Ammo u roman yozgan.
Mahoratli sarkarda bölişdan taşqari u mohir matematik va şaxmat ustasi bölgan.
U Fransiya fanlar akademiyasining akademigi edi.
16 yoşidan harbiy xizmatni boşlagan Napoleon 24 yoşida general, 35 yoşida Fransiya imperatori böladi.
Napoleon daqiqasiga 2000ta söz öqiy olgan.
Raqiblari Napoleonni kamsitib «korsikalik pakana» deb ataşgan. Uning böyi 169 santimetr bölgan.
Napoleon ajdodlari italiyaliklarga borib taqaladi.
Napoleon adabiyot va san'atda
Napoleon haqida yuz minglab tarixiy tadqiqot işlari bor. Şuningdek, u haqda nasr va nazmda hamda dramaturgiyada köplab badiiy asarlar yozilgan. Özbek adabiyotida ham Napoleon haqida şe'rlarda, nasriy asarlarda eslangan.
Vaterlooda xato qildi Napoleon -
Jahongirning şu kun qaytdi omadi.
Mana ötsa hamki neça bir zamon,
U haqda gapirmagan odam qolmadi.
Yuqoridagi satrlar atoqli özbek şoiri Abdulla Oripovga tegişli.
Şuningdek, Napoleon haqida köplab kinofilmlar, seriallar, hujjatli filmlar suratga olingan.
