«Matematikada to‘g‘ri javob bor degan tushunchadan voz kechish kerak» – xalqaro ekspert matematikani o‘qitishdagi muammolar haqida

Matematika darsliklarining 1-sinflar uchun yaratilgan ilk namunasi tayyor bo‘ldi. Mazkur jarayonlarda matematikani o‘qitish bo‘yicha 20 yillik xalqaro tajribaga ega ekspert Marsello Starikoff ham bevosita ishtirok etdi.

Respublika ta'lim markazi rahbari Shuhrat Sattorov UNICEF eksperti Marsello Starikoff bilan zamonaviy matematika darsliklarini yaratish va o‘qitishdagi yangicha yondashuvlar haqida onlayn suhbat tashkil etdi.

– Nima uchun bolalarga matematikani o‘qitish muhim, 3 ta sabab bilan izohlay olasizmi?

– Matematikani o‘qitish hammaning hayotida markaziy o‘rin tutadi, zero biz yashayotgan dunyo matematik jarayonlar tomonidan belgilanadi va boshqariladi. Strategik tarzda fikr yuritish asosi va idrok etish ko‘nikmasini matematika o‘rgatadi. Zotan, matematika falsafiy fan.

Matematikani o‘qitishda har doim matematikada to‘g‘ri javob bo‘ladi degan an'anaviy tushunchadan voz kechib, yangi usullarni ishlab chiqishga harakat qilyapmiz.

Agar biz har doim matematikada to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri javob bor deb emas, unga turli yondashuv va strategiyalar bilan o‘qitiladigan fan nuqtayi nazaridan yondashsak, bu matematikani chindan sevib o‘qishlariga sabab bo‘ladi. Va bu usullar matematikaga faqat to‘g‘ri javob bilan tugaydigan fan sifatida qaralishiga barham beradi.

Matematikaning insonga beradigan kompetensiyasi juda ham ulkan va ular nafaqat matematik masalalarda, balki jamiyatdagi muammolarni hal qilishda ham yordam beradi. Agar o‘quvchi matematikada qobiliyatli bo‘lsa, uning jamiyatga hissa qo‘shish ehtimoli yuqori va bu o‘z tasdig‘ini topgan. Biz  fanni o‘ta innovatsion usulda o‘qitish bilan birga, uning amaliyotdagi samarasini ko‘rish uchun harakatdamiz.

Birinchi va ikkinchi sinf o‘quv dasturlarida birinchi bob qanday qilib matematik bo‘lishni o‘rganishga bag‘ishlanadi. Biz qanday o‘rganishni va nimani o‘rganishni ham o‘rgatamiz va o‘ylaymanki, bu O‘zbekiston ta'limini yetakchi o‘rinlarga olib chiqadi.

O‘rganishni o‘rganish qiziq, chunki men ta'lim sohasiga kelganimda shuni angladimki, menimcha, biz umr bo‘yi o‘rganishda davom etishimiz kerak. Hamisha o‘rganishdan to‘xtamaslik XXI asrning o‘ziga xos ko‘nikmalaridan biri  hisoblanadi. O‘ylaymanki, ushbu konsepsiya natija beradi.

O‘rganishni o‘rganish bobi birinchi va ikkinchi sinf o‘quv dasturlarini ochib beradi. Shuningdek, ushbu bob boshqa o‘quv dasturlarini ham ochib beradi. Uning 5 jihati bor:

• ta'lim modellari metakognitiv jarayon, bunda bolalar o‘zlari qanday o‘rganayotganlarini namoyish etadi;
• bolalarni ijodiy fikrlashga o‘rgatadigan jarayon;
• o‘rganishning vizual strategiyalari bilan bog‘liq;
• tanqidiy fikrlash savollar berish, izlanishlarni amalga oshiradigan sinfni shakllantirish;
• umr bo‘yi o‘rganishdan to‘xtamaslik zamondan ogoh inson bo‘lishga o‘rgatadi.

Shu yo‘sindagi manbalarga ega bo‘lgach, mustaqil o‘rganishga bo‘lgan qiziqishlari ortishi tabiiy. Ya'ni ular tashqi mukofotlar uchun emas, ichki motivatsiya bilan o‘qishni boshlashadi. Shunday qilib, biz jamoa bilan juda sodda  bo‘lgan mashqlar yordamida ijodiy fikrlash, madaniy ong, qiziqish, global xabardorlikni rivojlantirishga xizmat qilish uchun ma'lum usullarni yaratmoqdamiz. Yangilangan o‘quv dasturi esa buning namunasi sifatida barqaror global maqsadlarga ega. Mashqlarni hayot bilan bog‘lash bolalarning o‘zlashtirishiga samarali ta'sir ko‘rsatuvchi usullardan hisoblanadi.

Biz o‘qituvchilar uslubiy qo‘llanmasini yaratishda ijodiy yondashyapmiz, ya'ni bu o‘qituvchilar uslubiy qo‘llanmasi uchun qo‘shimcha o‘lchov mezonlarini yaratadi, shuningdek, barcha pedagogik yondashuv va  usullarni o‘zida mujassam etadi. Yangi o‘quv dasturidagi yana bir jihat ko‘p til, ya'ni ko‘p madaniyatli fikrlash konsepsiyasidir. Bu asosan yuqori sinf o‘quvchilari uchun ishlab chiqiladi, ammo umumiy g‘oya ta'lim berish. Ya'ni o‘quvchilar o‘zlari o‘rganadigan har qanday ta'limga til va madaniyat boyligi orqali kirishish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.

– Men o‘quvchilik chog‘imda matematik formulalar nima uchun  kerak deb o‘zimdan takror-takror so‘rardim, balki, men 5-6-sinfgacha yaxshi o‘zlashtirgandirman, lekin yuqori sinflarda menda bu fan qiyin kechgan. Shuning uchun ham bu barchaga qiziq savol, xo‘sh, bolalar ushbu darsliklardan qanday hayotiy ko‘nikmalarni egallaydilar?

– Ha, siz haqsiz, an'anaviy ravishda menga formula qachon kerak bo‘ladi, buni hayotda qo‘llay olamanmi, deb savol berganlar juda ko‘p. Matematika shunday toifaga kiradi, uni aynan hayotda qo‘llamasa-da, bu borada kishilar umumiy tushunchaga ega bo‘lishlari zarur. Bolada bir ko‘nikma rivojlangach, aytaylik, doiraning diametrini o‘lchash ko‘nikmasi butun umr davomida yo‘qolmaydi va bolalar bu ko‘nikmani boshqalari bilan bog‘lay oladi,  natijada «aql o‘yini» yuzaga keladi. Masalan, o‘zim ham Argentinada olgan ta'limimni eslasam men matematikani juda yaxshi bilardim. Qanday qilib to‘g‘ri javobni topishni bilardim, ammo aynan nima qilib buni topayotganimni to‘la anglamas edim.

Hozir biz O‘zbekistonda buning aksini qilyapmiz, ya'ni o‘quvchi qanday qilib  to‘g‘ri javobni topishni ham va uni qanday qilayotganini ham anglay olishi kerak. Shuning uchun umid qilamanki, endilikda o‘quvchilar biz kabi bu formulalar bizga nega kerak deb o‘ylashlariga o‘rin qoldirmaymiz.

Bizning jamoa oldiga qo‘ygan maqsadi bolalarni ongli qaror qabul qiladigan va to‘g‘ri to‘xtamlarga kela oladigan inson sifatida tarbiyalashdan iborat. Matematikada ko‘pgina falsafiy qarashlar mavjud, bular esa o‘z o‘rnida uning cheksizlik tushunchasi bilan bog‘liq. Bugun hayotimizning hech bir jabhasini  ikkilik sanoq sistemasi asosiga qurilgan kompyuter texnologiyalarisiz tasavvur qila olmaymiz.

– Bolalarning matematikaga bo‘lgan qiziqishlarini oshirish borasida o‘qituvchilarga qanday maslahatlar bera olasiz? Ularni matematikaga jalb qilish uchun global miqyosda qanday usullardan foydalanilmoqda?

– O‘qituvchilarga shuni aytgan bo‘lardimki, matematikani hayotga tatbiq etib o‘rgatuvchi juda ko‘p qiziqarli strategiyalar va sodda usullar mavjud. Birgina misol, o‘qituvchi dars avvalida o‘quvchini ham fikrlashga undaydigan, ham qiziqtira oladigan, shuningdek, barcha o‘quvchilar javob bera oladigan ochiq savollar bera olsa, bu bolalar uchun motivatsiya bo‘lib xizmat qiladi.

Jalb qilishning eng yaxshi yo‘li ham aynan ulardagi ichki xohishni jonlantirish. Dars davomida bolalarga o‘yinlar o‘ynashi va ijodiy yondashuvlariga erkin muhit yaratib bera olish samarali usul sanaladi. Bundan tashqari, yana bir strategiya bor, bu matematikani uy muhiti bilan bog‘liq tarzda o‘rgatish. Aytaylik, uyingizdan maktabgacha qancha qadam bosib kelasiz yoki siz uchun eng tez eltuvchi yo‘l qaysi kabi oddiy, ammo barcha bolalarni munozaraga chorlovchi misollar singari.

O‘qituvchilarga tajriba o‘tkazish uchun professional erkinlik berish maqsadga muvofiq. Chunki biz o‘qituvchilarga plastilin beramiz, tayyor yasalgan shakllarni emas, natijada esa ular o‘zlari pedagogik nuqtayi nazardan  qulay va samarali deb bilgan shakllarini yaratishi mumkin bo‘ladi.

– Menimcha, har bir o‘qituvchining o‘ziga xos konsepsiyasi, falsafasi, yondashuvi bo‘lishi kerak. Barcha o‘qituvchilarning akademik mustaqilligi borasidagi qarashlaringiz juda o‘rinli. Aytaylik, faqat darslik yoki dasturga bog‘lanibgina qolishmasin, aynan shu jihatlar ham biz erishmoqchi bo‘lgan maqsadlar sirasiga kiradi.

Mazmunli suhbat uchun rahmat.