«Qörquv va dahşat»: Ğarb harbiylari butunlay ketgaç Afğoniston bilan nima böladi?
|01:03 / 06.07.202162 97215 min
«Tolibon» muvaffaqiyatli yurişlar qilib tobora köproq tumanlarni egallamoqda va harakat ayni vaqtda Afğonistonda sönggi 20 yillikdagi eng köp hududlarni nazoratiga olgan. Köp yillar mobaynida NATO mamlakatlari aviatsiyasi uşbu mintaqada toliblarni tiyib turgan asosiy kuç bölib keldi. Hozirda AQŞ harbiy operatsiyalarni töxtatib ortga qaytayotganida esa, guruh jangarilari köp kuç sarflamasdan yangidan yangi hududlarni egallab olmoqda.
Foto: AFPFoto: AFP
Bir paytning özida Afğonistonning bir neça hududida qaqşatqiç janglar ketmoqda. Hukumat kuçlari ham, toliblar ham katta yöqotişlar bermoqda. Ammo afğon armiyasi qurğoqçilik, iqtisodiy muammolar va koronavirus pandemiyasi tufayli ta'minot böyiça jiddiy muammolarga duç kelgan. Aksinça, toliblarning moliyaviy oqimi barqarorligiça qolmoqda. Natijada ular köplab aholi punktlarini umuman jangsiz egallaşmoqda - psixologik operatsiyalar samarali bölmoqda.
«AQŞ va NATO kuçlarining zudlik bilan olib ketilişi afğon xavfsizlik kuçlarini ruhiy jihatdan sindirdi. Toliblar birdaniga bir neça frontdan hujumga ötgani bois hukumat kuçlari mamlakatning qator tumanlarida, ayniqsa amerikalik harbiylarning havodan qöllab-quvvatlovi töxtagan pallada, öz pozitsiyalarini himoya qiliş uçun imkoniyat va resurslar yetişiga işonç bildirmayapti.
«Tolibon» esa öziga xos taktika qöllamoqda - qurolni topşirişga tayyor bölgan barça hukumat harbiylariga umumiy amnistiya e'lon qilgan. Ayrim holatlarda toliblar askarlarga öz uylariga yetib olişi uçun pul ham bermoqda», deya qayd etadi BBC radiosi Afğon xizmati muharriri, professor Dovud A'zamiy.
Öz navbatida, toliblarning qömondonlarida öz kuçiga bölgan işonç ortib bormoqda.
«Toliblar hukumat kuçlari jangçilari bilan muzokaralarga kirişmoqda va ularga demoqda: «Sizlarda uç haftadan buyon yeyişga ovqat yöq, sizlarda öq-dori yetişmayapti, heç kim sizlarni qutqarişga kelmaydi, jarohatlanganlar va halok bölganlarni heç kim olib ketmaydi. Biz esa sizlarni qöyib yuborişga tayyormiz, faqat qurollarni topşirsangiz bölgani», deya hikoya qiladi BBC’ga Afğoniston armiyasi maxsus otryadi bilan reydda bölgan Times jurnalisti Entoni Loyd.
Gap Afğoniston armiyasining yirik harbiy bazalari haqida borganda esa, «Tolibon» hatto askarlarga öz şaxsiy qurollarini olgan holda ketişni taklif etmoqda. Natijada askarlar çekinmoqda, bazalardagi önlab texnikalar, jumladan amerikaliklar tomonidan afğon armiyasiga berilgan zamonaviy zirhli avtomobillar toliblar qöliga tuşmoqda. Şuningdek, jangarilar minomyotlar, ulkan miqdordagi öq-dori va boşqa oğir qurollarni ölja qilib olişmoqda.
Afğon armiyasi toliblar qarşisida yolğiz qolmoqda
BMT ma'lumotlariga köra, may oyi boşidan buyon Afğonistonning 60dan ortiq tumani toliblar nazoratiga ötdi (mamlakatdagi tumanlar soni 370 atrofida, endi şundan 90dan ortiği toliblar qölida). Şu bilan birga, mutaxassislarning qayd etişiça, «Tolibon» asosan mamlakatning muhim şaharlari yaqinidagi strategik pozitsiyalarni egallab, hududiy ustunlikka ega bölmoqda.
Mavzuga oid
«Tolibon»ga qarşi oldingi çiziqlarda turib kuraşgan ayrim askarlar va zobitlar Ğarb koalitsiyasi harbiylari ularni eng noörin pallada jangarilar bilan yolğiz qoldirib ketmoqda, deb hisoblaydi.
«Men gaplaşgan hukumat askarlari xorijiy harbiylar haqida nafrat bilan gapirişmayapti. Ammo ularning sözlarida alamzadalik bor. Ular amerikaliklarning kelişi vaziyatni oğirlaştirgani, yangi uruş olovi yoqilgani haqida aytişadi. Afğonlarning fikriça, endi amerikaliklar eng qiyin pallada ketib qolmoqda», deydi Loyd.
Soyadagi hukumat va «Tolibon»ning şiddatli hujumlarga ötişi
Toliblarning «soyadagi hukumati» köp yillardan buyon toliblarning qurolli otryadlari mavjud bölgan barça tumanlarda faoliyat körsatib kelmoqda. Bu Afğoniston rasmiy davlat tuzilmalari va amaldorlariga parallel ravişda yölga qöyilgan tizimdir.
Toliblar özlarini şunçaki isyonçi guruh deb bilişmaydi, ular «Afğoniston islom amirligi» tiklanmagunça kuraşişda davom etişlarini aytişadi - 1996 yildan 2001 yilgaça Afğonistonni boşqargan toliblar davlati aynan şunday atalgandi.
Hozirda Afğonistonning qança hududi qaysi kuçlar tomonidan boşqarilayotganini aniq aytiş imkonsiz. Mohiyatiga köra, mamlakatning barça tumanlarini uç toifaga ajratiş mumkin:
rasmiy Kobul tomonidan qattiq nazorat qilinadigan tumanlar;
amalda töliq toliblar tomonidan boşqariladigan tumanlar;
bahsli hududlar.
«Bahsli hududlarda ikki tomon ham qançadir hokimiyatga ega böladi. Ba'zida şunday böladiki, rasmiy hukumat hududni kunduzi boşqaradi, keçqurun esa bu yerda «Tolibon» faollaşadi. Yoki, masalan, hukumat va toliblar bu hududlarga navbatma-navbat egalik qiladi», deya izohlaydi A'zamiy.
2017 yilda BBC Afğonistonning har bir tumanidagi vaziyat haqida tuşunça hosil qiliş uçun keng kölamli tadqiqot ötkazgan. Uning yakunlariga köra, «Tolibon» Afğoniston hududining 70 foizlik qismida öz harbiy amaliyotlarini ötkazib turişi ma'lum bölgandi.
«Hozirda toliblar faol harakat qilayotgan hududlar uluşi yanada ortgan. Amalda toliblar 2001 yildan keyingi davrda eng köp hududlarga egalik qilmoqda», deya qayd etgan A'zamiy.
Köpçilik AQŞ va ittifoqçilarining Afğonistondan butunlay ketişi toliblar Kobulni bosib olib, mamlakatni töliq öz nazoratiga olişi uçun yöl oçişiga şubha qilmayapti.
«Kiçik ayb uçun ham kaltak»
Toliblar tomonidan ilgari suriladigan öta konservativ qaraşlar Afğonistonning toğli va çekka hududlarida e'tirozsiz qabul qilinadi. Bunday hududlarda odamlarning hayot tarzi, axloqiy munosabatlar va qadriyatlar XIX asr oxirlaridan buyon deyarli özgarişlarga uçramagan.
Ammo nisbatan taraqqiy etgan hududlarda, ayniqsa yirik şaharlarda yaşovçi odamlar toliblar tom ma'noda şariat normalariga asoslangan qat'iy (ba'zida şafqatsiz ham) boşqaruv tizimini qaytarişidan xavotirlanişmoqda. Toliblar 1990-yillarda hokimiyat tepasida bölganida Afğonistonni şariat qonunlari böyiça boşqarişgandi.
Aprelda BBC jurnalistlari Balx viloyatida toliblar nazoratidagi qişloqda bölişgandi. Qurolli odamlar borligida mahalliy aholi «Tolibon»ga minnatdorçilik bildirib, harakatni qöllab-quvvatlaşini bildirgan. Ammo jurnalistlar bilan biroz muddat xoli qolişganda odamlar butunlay boşqaça voqealarni aytib berişgan.
«Bizda tanlov yöq, odamlar özlariga farmon qilingan işlarni qilişadi. Hatto kiçik qoidabuzarlik uçun ham jismoniy jazo qöllanadi. Odamlar qörquvda yaşaşadi», degan BBC suhbatdoşi. Mahalliy aholi vakillari toliblar şafqatsiz kayfiyatda ekani haqida gapirişgan: ular soqolini olgan erkaklarni kaltaklaşadi, musiqa eşitişni taqiqlaşadi, audiotexnikalarni tortib olib, sindirib taşlaşadi.
Yoş afğonlar özlari yaşab kelayotgan sönggi 20 yillikdagi fuqarolik jamiyati barbod bölib, ma'lum erkinliklarini yöqotişdan xavfsiraşmoqda.
Köplar toliblarning Afğonistonda ta'siri kengayişi birinçi navbatda ayollar va bolalarning hayotiga ta'sir körsatişidan xavotirda
«Xalqaro koalitsiya Afğonistonga faqatgina terrorizm ustidan ğalaba qozoniş uçun emas, balki ayollar va bolalar huquqlarini, söz erkinligini himoya qiliş uçun ham kelgandi. Endi ular ketmoqda va bu odamlarning keyingi taqdiri qanday keçişi haqida qayğurmayapti», deydi Kobulda yaşovçi faol Freşta Karim.
Freşta 28 yoşda, u Oksford universitetida magistr darajasini olgan, ammo Afğonistonga qaytib, afğon bolalari uçun köçma kutubxonalar taşkil etgan. Sönggi uç yilda minglab bolalar Kobul va uning atrofi böylab harakatlanuvçi avtobusda yangi kitoblarni öqiş imkoniyatidan bahramand bölişdi.
Ammo hozirda Freşta vatanni taşlab ketiş haqida öylaşga majbur bölmoqda: «Biz oilamiz bilan buni muhokama qildik, men agar toliblar Kobulni egallay boşlasa, biz Afğonistondan ketişimiz kerakligini aytdim. Ammo ota-onam Afğonistondagi fuqarolik uruşining avvalgi bosqiçida qoçqin bölib yaşab körişgan. Bu qörquv va dahşatga töla yillar bölgan. Öşanda ular Pokistonga qoçişga majbur bölişgan. Hozir esa dunyo qoçqinlar uçun yanada qiyinroq».
AQŞ «Tolibon» bilan tinçlik kelişuvi imzolaganidan beri toliblar Afğonistonda ayollar huquqi va boşqa faollarni himoya qiliş uçun kuraşuvçi jurnalistlarga hujumlarni köpaytirgan.
«Sönggi bir yilda olti nafar jurnalist öldirilgan. Önlab hamkasblarim OAVdagi işni taşlab, kasbini özgartirgan. Köplab jurnalistlar va faollar mamlakatni tark etişga majbur bölişdi», deydi BBC’ning Afğonistondagi byurosi rahbari Karim Haydariy.
Unutilgan qoçoqlar
Mujtaba Qalandariy olti yildan buyon qoçqin maqomini olişini kutmoqda.
BMT ma'lumotlariga köra, Afğonistonga mansub bölib, butun dunyo böylab tarqalgan qoçqinlarning soni 2,8 mln kişini taşkil etadi. Sönggi bir neça yil içida yana yuz minglab afğonlar majburan köçişiga töğri kelgan - ya'ni mamlakat içkarisida qoçqinlarga aylanişgan. Odamlarning bir qismi harbiy harakatlar tufayli, qolgani Afğonistonda sönggi ikki yil mobaynida qişloq xöjaligini oğir ahvolga solib qöygan qattiq qurğoqçilik sababli öz uylarini taşlab ketişga majbur bölişgan.
Mujtaba Qalandariy 2015 yilda rafiqasi va öğli bilan Afğonistondan Indoneziyaga qoçib borgan. Ötgan vaqt mobaynida oilada yana ikki farzand tuğilgan. Ammo ulardan heç biri hozirgaça qonuniy ravişda qoçqin maqomini ololmagan.
«Biz 2015 yildayoq BMTning qoçqinlar işlari böyiça Oliy komissari boşqarmasida röyxatdan ötganmiz. Ammo şu vaqtgaça biz bilan heç kim boğlanmadi. Bizni unutib yuborişdi», deydi Mujtaba.
Qoçqinlik maqomini yuridik jihatdan tasdiqlamasdan ular biror davlatda rasman işga kira olişmaydi. Natijada ular tibbiy xizmatlar va ta'limdan foydalana olişmaydi, şu va boşqa ehtiyojlariga tölov qiliş qobiliyatiga ega böliş uçun işga kirib pul işlab topişning ham imkoni bölmaydi. Butun dunyodagi qoçqinlar lagerlari tölib-toşgan, bunday lagerlarning aksarida odamlar juda oğir şaroitlarda yaşab kelişadi. Ayrimlar uzoq yillik noma'lumlik azoblariga doş bera olişmaydi.
Abdul qoçqin maqomini oliş uçun yetti yil kuraşgan. Ammo uning ruhiyati taqdir zarbalariga doş berolmagan.
Abdul (oila uning familiyasini oçiqlamaslikni söragan) 2014 yilda Afğonistondan Indoneziyaga qoçib borgan. U ötgan yillar davomida öz rafiqasi va ikki farzandi bilan yana birga yaşaş uçun harakat qiladi - u oilasini özi bilan olib ketolmagandi. Ammo Abdullaning barça urinişlari besamar ketadi - uning rasmiy qoçqinlik maqomini berişni sörab qilgan murojaatini körib çiqiş vaqti kelmaydi, taşqi yordamsiz oilasini Afğonistondan olib ketişning ham imkoni bölmaydi. Ötgan yil dekabrida Abdul öz joniga qasd qiladi.
Bundan keyin nimani kutiş mumkin?
Toliblar yetakçilari intervyular va diplomatik muzokaralar vaqtida özlari qurişni istayotgan «islomiy hukumat» böyiça rejalari haqida juda mavhum gapirişmoqda.
Amerikalik harbiylar Afğonistondan töliq olib çiqilişi 2021 yil 11 sentyabrida yakunlanişi möljallangan
Bir qator tahlilçilarning fikriça, «Tolibon» içida konservatorlar va mö'tadillar örtasida kelib çiqişi mumkin bölgan ziddiyatni imkon qadar keçiktiriş uçun şunday qilinmoqda. Hozirda ham AQŞ boşçiligidagi Ğarb harbiy koalitsiyasi timsolidagi taşqi duşman ketgaç ham bu ikki lagerdagilar bir ğoya ostida birlaşişi aniq emas.
«Köp ötmay harbiy harakatlar jadallaşuviga guvoh bölamiz, toliblar va Afğonistonning rasmiy hukumati vakillari örtasidagi tinçlik muzokaralari juda sust keçmoqda», deya qayd etadi A'zamiy.
Muzokaralarning keyingi bosqiçi arafasida tomonlar raqibga ta'sir körsatiş uçun imkon qadar köproq riçagga ega bölişga va strategik muhim yönalişlarda pozitsiyalarini mustahkamlaşga urinmoqda.
Afğonistonning qaysidir hududi ustidan nazorat yöqotilişi yoki qölga olinişi tomonlarning biri uçun nafaqat harbiy, balki iqtisodiy muvaffaqiyat ham sanaladi.
Agar «Tolibon» qaysidir hududni egallab olsa, mahalliy ma'muriyatning pul resurslari va infratuzilma ham ularning qöliga ötadi. Qolaversa, toliblar mahalliy işlab çiqaruvçilar va mayda savdogarlarga soliq tölatişni boşlaydi, hukumat esa aksinça, bunday tuşumlardan mahrum böladi. Öz navbatida, «Tolibon» biror hududni taşlab çekinsa, teskari jarayon röy beradi.
Hali ham tomonlar janglarni töxtatib, diplomatiyaga ötişiga umid bor. Ammo bunday muzokaralar muvaffaqiyati amaldagi rejim taşqaridan qay darajada qöllab-quvvatlanişiga boğliq.
«AQŞdan taşqari Afğonistondagi uruş va tinçlik masalasiga öz siyosati bilan ta'sir körsata oladigan beş mintaqaviy öyinçi bor. Bular Pokiston, Rossiya, Eron, Xitoy va Hindiston. Agar uşbu davlatlar öz sa'y-harakatlarini Afğonistondagi tinçlik uçun muvofiqlaştirişsa, buning uçun öz riçaglarini qöllaşsa, vaziyat barqarorlaşuvi va tinçlik örnatilişi uçun yaxşi şaroit yuzaga keladi. Ammo turli mamlakatlar Afğonistondagi turli guruhlarni qöllaşga qaror qilsa, harbiy harakatlar faqat kuçayadi va umumiy vaziyat yanada xavfliroq tus oladi. Bu esa öz navbatida butun mintaqadagi tinçlik va barqarorlikka özining salbiy ta'sirini körsatadi», deb hisoblaydi A'zamiy.
«Agar hozirgi trayektoriya böyiça rivojlanişda davom etsa, fuqarolik uruşi boşlanişi muqarrar», degan jurnalistlarga NATO va AQŞ qöşinlarining Afğonistondagi harbiy amaliyotlariga qömondonlik qilgan general Skott Miller.
Sönggi kunlarda toliblar hukumat kuçlarining Tojikiston bilan çegaradagi bir neça postlarini egallab olişdi. Şu vaqtgaça Tojikiston tomoni jangarilardan qoçib çegaradan ötgan 1500ga yaqin harbiyni qabul qildi. Özbekiston esa iyun oyi oxirida ikki marta çegaradan kirib kelgan (53 va 47 nafardan) afğon harbiylarini ortga qaytarib yuborgan. Moskvadagilar bu hududdagi vaziyatdan taşvişda ekanini aytmoqda, RF prezidenti Vladimir Putin Tojikistonga yordam körsatişni va'da qilgan.
«Tolibon» Afğoniston hududining 80 foizini nazorat qilişini aytib keladi. Men bu raqamlar qançalik haqqoniy ekanini bilmayman va buni izohlay olmayman. Ammo «Tolibon» yana Afğoniston siyosiy landşaftining bir qismiga aylangani hisobga olinmasa, masalaga yeçim topib bölmaydi», degan Rossiyaning BMT qoşidagi doimiy vakili Vasiliy Nebenzya.
«Biz hali amerikaliklar butunlay ketganidan keyin mamlakatda yuzaga keladigan vaziyatni körişimiz kerak», deya qöşimça qilgan diplomat.
Amerika harbiylarini Afğonistondan olib çiqiş reja böyiça ramziy kunda - 2021 yilning 11 sentyabrida yakunlanişi kerak. Ammo, Reuters agentligi va CNN telekompaniyasi öz manbalariga tayanib xabar berişiça, bu jarayon ança oldinroq yakunlanişi ham mumkin.
