Pokistondagi siyosiy o‘zgarishlarning O‘zbekiston iqtisodiy rejalariga ta’siri qanday bo‘ladi? – Siyosiy tahlilchi bilan suhbat

Xonning lavozimdan chetlatilishi ortidan 11 aprelda parlament quyi palatasida o‘tgan ovoz berish jarayonida «Pokiston musulmonlari ligasi» partiyasi yetakchisi Shahboz Sharif mamlakatning yangi bosh vaziri qilib saylandi.

Mamlakatdagi bu o‘zgarishlar O‘zbekistonning Pokiston bilan bog‘langan ko‘plab iqtisodiy loyihalariga ta’sir etishi mumkinligi haqida gaplar chiqdi.

Kun.uz muxbiri sharqshunos-afg‘onshunos olim Shoislom Akmalov bilan ayni mavzu tahlili yuzasidan intervyu uyushtirdi.

Unda shuningdek, O‘zbekistonni okeanga chiqarishi mumkin bo‘lgan «Mozori-Sharif — Kobul — Peshavor» temiryo‘lining rejasi, Hindiston bilan hamkorlik aloqalari hamda Afg‘onistondagi vaziyat bo‘yicha ham so‘z boradi.

— 10 aprel kuni mintaqadagi eng e’tiborga sazovor voqealardan biri Pokiston parlamenti bosh vazir Imron Xonning lavozimidan ketkazilishi bo‘ldi. Pokistondagi so‘nggi voqealarni qanday sharhlaysiz?

— Shahboz Sharif Pokiston mustaqillikka erishgan 1947 yildan buyon 29-bosh vazir bo‘ldi. Imron Xonning hokimiyatdan chetlatilishi borasida esa bir qancha farazlar bor. Masalan, Imron Xon o‘zining hokimiyatdan ketkazilishida go‘yoki AQShning qo‘li bor demoqda. Bu faraz qanchalik to‘g‘riligini esa vaqt ko‘rsatadi.

Men bu masalani boshqa tomondan tahlil qilgan bo‘lardim. E’tibor bering, AQSh va NATO kuchlari Afg‘onistonda 20 yil turdi. O‘tgan yili esa Afg‘onistondagi siyosiy vaziyat keskin o‘zgardi va hokimiyat tepasiga Tolibon keldi.

Imron Xon hokimiyatda turgan yillardan boshlab esa Pokistonning AQSh bilan munosabatlari sovuqlasha boshladi. Bu rasmiy Islomobodning mintaqa va jumladan, Afg‘onistondagi roli bilan bog‘liq. Bundan tashqari, Imron Xon Janubiy Osiyoda ko‘proq mustaqil harakat qila boshladi. 

Shuningdek, Afg‘onistonda «Tolibon»ning hokimiyatga kelishida Pokistonning roli ham bu vaziyatda ahamiyatli. To‘g‘ri, rasmiy Islomobod buni tan olmaydi, lekin bu ko‘plab davlatlarda gapirilmoqda. Ya’ni, mintaqa va Markaziy Osiyo davlatlari bilan munosabatlarni jadallashtirish yo‘lidagi harakatlar Imron Xonning kelajagiga ta’sirini o‘tkazmay qo‘ymadi.

Uning Rossiya Ukrainada «maxsus harbiy amaliyot» boshlagan 24 fevral kuni Moskvaga tashrif bilan borib qolishi va imzolangan qator shartnomalar ham qaysidir ma’noda Imron Xonni lavozimidan ketishiga sabab bo‘ldi, deyish mumkin.

— Ha, siz aytgan so‘nggi voqea ham Pokiston parlamentida ko‘plab deputatlarni norozi qildi.

— Bu balki tasodifdir. Imron Xon Rossiya Ukrainaga qarshi harakatlarini ayni shu kunda boshlanishini bilmagan bo‘lishi kerak. Imron Xon bunday odam bo‘lmasa kerak. To‘g‘ri, u so‘nggi yillarda ko‘plab davlatlar bilan jadal aloqalar olib bordi, lekin bu jarayonlarda ehtiyotkorlik ham bor edi.

Bu yerda yana bir omil ham bor. Pokiston 1947 yilda mustaqil bo‘lgan bo‘lsa, mamlakatdagi siyosiy partiyalar o‘rtasida doimo kuchli raqobat bo‘lgan.

Benazir Bxutto, Navozi Sharifni oling, hech bir rahbarning siyosiy hayoti bir tekisda ketgan emas. Shu nuqtayi nazardan ham, Imron Xonning urush oldidan Rossiyada bo‘lib qolishi ko‘proq tasodif. Balki u fakt va dalillarda biroz adashgandir.

Fikrimcha, bu Ukrainada urush boshlash kerakmi, yo‘qmi deya ikkilanib turgan Rossiya uchun ham kerak emasdi. Takrorlayman, Pokistonda siyosat kishilarining hayoti hech qachon oson bo‘lmagan.

— Ayrimlar Xonning iqtidordan ketishi O‘zbekiston-Pokiston o‘rtasida erishilgan shartnomalar, jumladan, «Mozori-Sharif — Kobul — Peshavor» temiryo‘llarini qurish rejasiga jiddiy ta’sir etishi mumkin demoqda. Sizningcha, bu qilingan rejalarga chindan ta’sir ko‘rsatadimi?

— Bu shartnomalar faqat Imron Xonning tashabbusi bilan bo‘ldi, desak gumrohlik qilgan bo‘lamiz.

— Pokiston bir shaxsning qarorlari bilan boshqariladigan davlat emas, demoqchimisiz?

— Ha. 200 milliondan ortiq aholiga ega va Yevropa bilan yaxshi aloqalari bor davlat bilan qilingan shartnomalarni yolg‘iz Imron Xonning o‘zi bilan bog‘lash noto‘g‘ri.

O‘zbekiston temiryo‘l loyihasini amalga oshirish uchun 30 yildan buyon harakat qiladi. Shunchaki Imron Xonning to‘rt yillik faoliyatida bu ishlar tezlashdi. Ikki davlat rahbarlari bir-birini yaxshi tushuna oldilar.

Yangi bosh vazir Shahboz Sharifning bu masalaga munosabati bo‘yicha hali biror rasmiy munosabat berilmadi. Umuman mamlakatlar diplomatik etika bo‘yicha o‘z majburiyatlarini hokimiyatlar almashgan taqdirda ham bajarishi kerak. Bu muhokama qilinmaydi.

Agar bu shartnomalarda qandaydir o‘zgarishlar kuzatilsa, demak oydinlashadiki, so‘nggi voqealar qandaydir aralashuvlar, yirik davlatlarning bosimi, tazyiqi bilan bo‘lyapti.

Lekin baribir biz vaziyatni diqqat bilan kuzatishimiz kerak. Agar Shahboz Sharifning faoliyati qandaydir kuchlarga yoqmay qolsa, biz uning akasi Navoz Sharifning taqdiri – hokimiyatga necha bor kelib, necha bor ketganini yaxshi bilamiz.

Boshqa tomondan olib qaralganda aynan Navoz Sharif paytida O‘zbekistonning Pokiston bilan aloqalari o‘rnatildi, yaxshilandi.

Ilohim, bu narsani ko‘rsatmasin, lekin agar hozir Pokiston kelishuvlardan qaytadigan bo‘lsa, bizning salkam o‘ttiz yillik rejalarimiz, harakatlarimiz vaqtincha bo‘lsa ham sarobga aylanib qolishi mumkin.

Intervyuni to‘liq holda yuqoridagi video orqali tomosha qilishingiz mumkin.

Ilyos Safarov suhbatlashdi,
Tasvirchi va montaj ustasi – Abduqodir To‘lqinov.