Gaz va elektr energiyasi tariflariga ijtimoiy norma kiritiladi
|00:19 / 19.05.202253 88210 min
Iqtisodiyot, Moliya va Energetika vazirliklari bergan qöşma bayonotga köra, Özbekistonda energoresurslar narxlarini subsidiyalaş amaliyoti saqlab qolingan holda, ijtimoiy iste’mol normasi joriy etiladi. Amaldagi tizimda iste’molçining tölov qobiliyati qança yuqori bölsa, unga şunça köp subsidiya tölanyapti. Ma’lum qilinişiça, aholining mutlaq katta qismi – 80-85 foizi yetkazib berilayotgan elektr energiyasi va tabiiy gazning bor-yöği 31-35 foizini iste’mol qilmoqda.
Iqtisodiy taraqqiyot va kambağallikni qisqartiriş, Moliya hamda Energetika vazirliklari energetika sohasini isloh qiliş masalalari böyiça qöşma press-reliz e’lon qildi.
Ma’lum qilinişiça, talabni töliq qondirişga erişiş maqsadida energiya resurslari bozorini bosqiçma-bosqiç isloh qiliş rejalaştirilmoqda. Yaqin kunlarda tegişli hujjat loyihasi muhokamaga çiqariladi.
Qöşma axborotga köra, islohotlarning ötiş davrida ehtiyojmand aholi qatlamlarini ijtimoiy himoya qiliş mexanizmlari joriy etiladi. Energoresurslarga ijtimoiy norma kiritilib, normadan ortiq miqdorda işlatilgan energiya erkin bozor narxida sotiladi.
“Sönggi 5 yilda Özbekistonda elektr energiyasini işlab çiqariş hajmi 61 mlrd kVt soatdan72 mlrd kVt soatga yoki 1,2 barobarga oşdi. Bunda aholi iste’moli uçun yetkazib berilgan elektr energiyasi 11 mlrd kVt soatdan 16 mlrd kVt soatgaça yoki 1,5 barobarga ösdi.
Şunga qaramasdan, yetkazib beriş infratuzilmasi bilan boğliq muammolarning mavjudligi hisobiga 2021 yilda respublika böyiça elektr energiyasiga qondirilmagan talab hisob-kitoblarga köra 2-3 mlrd kVt soatni taşkil etadi”, – deyiladi vazirliklar bayonotida.
Bayonotda energetika islohotini zaruratga aylantirayotgan omillar sanab ötilgan.
Tabiiy gaz: talab va ta’minot oşişi bilan xarajatlar ham oşmoqda
Qayd etilişiça, issiqlik elektr stansiyalaridagi energobloklarning aksariyati 25 yildan ortiq muddatda foydalanib kelinmoqda, ularning foydali iş koeffitsiyenti past (25-35%) va zamonaviy buğ-gaz uskunalariga (foydali iş koeffitsiyenti– 55-60%) qaraganda 2 baravar köp yoqilği sarflaydi.
Şu bilan birga, sönggi uç yilda:
Mavzuga oid
IESlarga elektr energiyasi işlab çiqariş uçun yetkazib berilgan tabiiy gaz hajmi 15 mlrd kub metrdan 17 mlrd kub metrga;
aholiga yetkazib berilgan tabiiy gaz hajmi 10 mlrd kub metrdan 13 mlrd kub metrga yetgan.
Tabiiy gazga içki bozorning talabini qondiriş uçun eksport hajmlari keskin kamaygan. 2019 yilda tabiiy gaz eksporti 12,2 mlrd kub metrni taşkil etgan bölsa, joriy yilda 3,3 mlrd kub metr taşkil etişi rejalaştirilgan. Bundan taşqari, bu davrda tabiiy gazning import hajmi 0,2 mlrd kub metrdan 4 mlrd kub metrgaça oşgan.
“Ya’ni respublika iste’molçilarining yildan yilga oşib borayotgan talabi bozorga erkin narxlarda sotib olinadigan tabiiy gaz hajmi oşirilişi hisobiga qoplanmoqda.
Buning natijasida davlat budjeti hisobidan amaldagi subsidiyalangan (yoki haqiqiy tannarxidan arzonroq) tabiiy gaz tariflari darajasini saqlab turiş uçun bevosita va bilvosita xarajatlarhajmi hamoşib bormoqda”, – deyiladi qöşma axborotda.
Elektr energiyasi: transformatorlar eskirgan, ularning yuklanganlik darajasi juda yuqori
Ta’kidlanişiça, mavjud elektr uzatiş tarmoqlari va transformatorlarning asosiy qismining quvvat ötkaziş qobiliyati pastligi iste’molçilarga elektr energiyasini yetarli hajmda yetkazib beriş imkoniyatini bermaydi.
Şuningdek, taqsimlovçi tarmoqlar va transformatorlarning yuqori darajada eskirgani köp sonli uzilişlar va elektr energiyasining sifat körsatkiçlari yomonlaşişiga sabab bölmoqda.
“Bugungi kunda ayrim hududlarda transformatorlarning yuklanganlik darajasi belgilangan 80 foizli texnik me’yordan yuqori. Respublikaning 101 ta şahar va tumanida transformatorlarning yuklanganlik darajasi belgilangan texnik me’yordan yuqoriligi aholini va yangi investitsiya loyihalarini elektr energiyasi bilan töliq ta’minlab berolmaslik hamda hududlarda elektr ta’minotida avariyalar soni oşişi xavfinikeltirib çiqarmoqda.
Xususan, Toşkent viloyatida transformatorlarning yuklanganlik darajasi 95 foiz, Andijon viloyatida 92 foiz, Toşkent şahrida 90 foiz, Namangan viloyatida 84 foizni taşkil etadi”, – deya ma’lum qilingan vazirliklar izohida.
Bayonotda narxlarning bozor mexanizmlari asosida şakllanmagani va asosiy fondlarning eskirgani soha korxonalari moliyaviy ahvolining yomonlaşuviga olib kelayotgani qayd etilgan. Xususan, 2021 yilni “Öztransgaz” 2,5 trln söm, “Özbekiston milliy elektr tarmoqlari” 2,1 trln söm zarar bilan yakunlagan.
Ta’kidlanişiça, bu davlat korxonalarining zararlari va ularning moliyaviy majburiyatlari pirovardida davlat budjeti xarajatlarining bevosita va bilvosita oşişiga olib kelmoqda.
“Elektr energiyasi narxi arzonligi böyiça Özbekiston Liviya, Angola, Sudan, Qirğiziston, Zimbabve va Tojikistondan söng dunyoda 7-örinni egallaydi (Qirğiziston va Tojikistonda elektr energiyasining asosiy qismi gidroelektr stansiyalarida işlab çiqariladi, şu sababli uning narxi arzonroq)”, – deyiladi rasmiy axborotda.
“Elektr energiyasining 1 kVt soatining tannarxi 800 söm deb, bir oyda örtaça 200 kVt soat elektr energiyasi işlatadigan xonadon oyiga 101 ming söm, 400 kVt soat elektr işlatadigan xonadon esa202 ming sömmiqdorida şartli subsidiya olmoqda.
Boşqaça qilib aytganda, amaldagi tariflar asosan daromadi nisbatan yuqori va mos ravişda köproq energiya resurslari iste’mol qiladigan abonentlarga katta miqdordagi şartli subsidiya berilişiga olib kelmoqda.
Misol uçun, bir paytning özida 2-3 ta konditsioner, bittadan ortiq muzlatkiç, kompyuter va boşqa elektr jihozlaridan foydalanuvçi, ya’ni tölov qobiliyati yuqori xonadonlar mos ravişda köproq elektr energiyasini sarf qiladilar. Natijada uşbu xonadonlar köproq şartli subsidiya olmoqdalar.
Respublikada tabiiy gaz iste’mol qiluvçi jami 4 mln abonent mavjud. Bu xonadonlarning 85 foizi yoki 3,4 millionta abonent oyiga örtaça 500 kub metrgaça tabiiy gaz iste’mol qiladi. Lekin ularning hissasiga aholi jami iste’molining bor-yöği 35 foizi (4,5 mlrd kub m) töğri keladi.
Şuningdek, elektr energiyasi iste’mol qiluvçi jami 7,3 mln abonent mavjud. Ularning 80 foizi oyiga örtaça 200 kVt soatgaça elektr energiyasini iste’mol qiladi. Lekin, mazkur xonadonlarning hissasiga aholi iste’mol qiladigan jami elektr energiyasining bor-yöği 31 foizi (5,7 mlrd kVt s) töğri keladi.
Misol uçun, bugungi kunda 1000 kub metr tabiiy gazning tannarxini 1,4 mln söm deb olsak, örtaça bir oyda 500 kub metr gaz işlatadigan xonadon oyiga 500 ming söm, lekin 1000 kub metr gaz işlatadigan xonadon 2 barobar köp yoki 1 mln söm şartli subsidiya olmoqda”, – deyiladi xabarda.
Şartli subsidiyalaş saqlanib qoladi, tariflarga ijtimoiy norma kiritiladi
Ta’kidlanişiça, aholi sonining oşib borişi va iqtisodiyotning barqaror rivojlanişi natijasida yuzaga keladigan talabni ta’minlaş uçun energiya resurslari işlab çiqarişning qöşimça quvvatlarini barpo etiş lozim.
2030 yilga borib respublika iste’molçilarining tabiiy gazga bölgan yillik talabi hozirgi 54,2 mlrd kub metrdan 65 mlrd kub metrgaçaoşişi hisob-kitob qilingan.
Elektr energiyasida esa bu körsatkiç joriy 74 mlrd kVt soatdan 110 mlrd kVt soatgaçaoşişi kutilmoqda. Yiliga 110 mlrd kVt soat elektr energiyasi yetkazib beriş uçun qöşimça ravişda 19 GVt quvvatli yangi elektr stansiyalari qurilişi talab etiladi.
“Yuqorida keltirib ötilgan energoresurslar böyiça qöşimça quvvatlarni yaratiş uçun kamida 25 mlrd dollar mablağlar zarur. Vaholanki, “Özbekneftgaz” AJ va “Issiqlik elektr stansiyalari” AJning amaldagi moliyaviy holati bu qiymatdagi loyihalarni amalga oşirişga imkon bermaydi. Şu bilan birga, mazkur korxonalar tomonidan kredit mablağlarining jalb etilişi öz navbatida respublikaning taşqi qarzi hajmining oşişiga olib keladi.
Şundan kelib çiqib, sohaga xususiy investitsiyalarni, şu jumladan davlat-xususiy şerikçilik tamoyili asosida keng jalb etiş kelajakda yangi quvvatlarni yaratişning birdan-bir yöli bölib hisoblanadi. Bunda, energetika sohasiga xususiy investitsiyalarni jalb qilişning eng zaruriy şarti – bu ular iştirokida işlab çiqariladigan elektr energiyasini rentabelli, ya’ni foyda keltiradigan narxlarda sotiş bölib hisoblanadi.
Yuqoridagilardan kelib çiqib, respublikaning yildan yilga oşib borayotgan energo resurslar talabini barqaror va töliq ta’minlab boriş hamda sohaga xususiy investitsiyalarning kirib kelişini ta’minlaş uçun respublika energiya resurslari bozorini bosqiçma-bosqiç isloh qiliş zarur.
Albatta islohotlarning uşbu ötiş davrida aholining kam ta’minlangan va past daromadli qatlami manfaatlaridan kelib çiqib, ijtimoiy himoya çoralari işlab çiqilmoqda.
Bundan taşqari, aholining ijtimoiy himoyaga muhtoj qatlamlari, jumladan pensiya va bolalari uçun nafaqa oluvçilarni qöllab-quvvatlaş böyiça alohida qöşimça çora-tadbirlar amalga oşiriladi”, – deyiladi iqtisodiyot, moliya va energetikaga mas’ul vazirliklar qöşma axborotida.
Ma’lum bölişiça, davlat tomonidan energiya resurslari narxlarini şartli subsidiyalaş amaliyoti saqlanib qoladi. Biroq, şartli subsidiyalarni taqsimlaşda ijtimoiy himoya samaradorligini oşiriş maqsadida ijtimoiy norma tizimi butun respublika böyiça amalga kiritiladi.
Izohlanişiça, energiya iste’mol qilişning ijtimoiy normasi deganda aholi tomonidan imtiyozli tarif böyiça tölanadigan ma’lum miqdordagi energiya tuşuniladi. Muayyan belgilangan miqdorgaça nisbatan pastroq (imtiyozli) narxda, bu miqdordan oşiği erkin bozor narxida sotiladi.
“Energetika sohasidagi islohotlar tabiiy gaz va elektr energiya tariflarini ijtimoiy adolat tamoyillari asosida belgilaş hamda aholi va tadbirkorlarimiz uçun energiya ta’minotining uzluksizligi va kölamini kengaytiriş uçun zamin yaratadi”, – deya ta’kidlangan press-relizda.
Qöşimça qilinişiça, bu borada tegişli normativ-huquqiy hujjat loyihasi yaqin kunlarda jamoatçilik muhokamasiga qöyiladi hamda barça fikr va takliflar örganib çiqiladi.
