«Eskirgan va formasini yöqotgan». Ğarb tahlilçisi Ukrainadagi uruş NATOning ojiz joylarini oşkor qilgani haqida
|16:44 / 09.06.202225 68211 min
Rossiyaning Ukrainaga hujum qilişi, Şimoliy Atlantika alyansiga a’zo mamlakatlarda Ukraina masalasi böyiça birlik yöqligini aniq-ravşan namoyiş etdi. Şu sababli NATO kapital islohotga muhtoj, deb yozadi foreignpolicy’da Yevropa siyosati tahlili markazining ştatdan taşqaridagi ilmiy xodimi Edvard Lukas.
Muallifning qayd etişiça, uç yilça avval Fransiya prezidenti Emmanuel Makron «NATO miyasining ölişi» borasida özining maşhur taşxisini qöygan. Öşa vaqt uçun uning nuqtayi nazari töğri bölgan: Yevropada strategik fikr yuritişning yöqligi prezident Donald Tramp hukmronligi ostida AQŞ siyosatini oldin taxmin qilib bölmaydigan holatga kelişi bilan qorişib, alyans uçun sovuq uruş davridan buyon ilk marta jiddiy muammolar keltirib çiqarayotgandi.
AQŞ armiyasi askarlari Bolgariyaning Novo-Selo harbiy poligonida NATO maşğulotlarida iştirok etişmoqda. NIKOLAY DOYÇINOV / AFP GETTY IMAGES
Hozirga kelib NATOning qayta tuğilişi haqida gapira boşlaşdi, çunki Rossiyaning Ukrainaga qarşi uruşi blokning hududiy mudofaa böyiça asosiy missiyasiga yangi dolzarblik baxş etmoqda.
Kreml duşman emas, hamkor sifatida körilgan
Lukasning qayd etişiça, NATO a’zolari Rossiya tomonidan yuz beradigan tahdidni qayta baholab va Ukrainani qurol-yaroğ bilan ta’minlay turib, mudofaa budjetini köpaytirib, alyansning şarqiy çegaralari xavfsizligini mustahkamlab, maqsadlarning yangi birligini topişgan.
14 yilgina avval alyansga tahdidlarni baholuvçi NATOning öta maxfiy organi — MC161 va uning siyosiy rahbariyati öz ssenariylarida Rossiya tomonidan yuz beradigan har qanday harbiy tahdidni körib çiqişni töğridan töğri taqiqlab qöygandi. Bunda bosim Germaniya kabi Rossiya tarafdorlaridan emas, AQŞning özidan ham çiqqani hayratlanarli. Umumqabul qilingan fikrga köra, Kreml duşman emas, hamkor sifatida körilgan.
Bunday siyosat natijasida NATOning eng ojiz a’zolari — Polşa va Estoniya, Latviya va Litva kabi Boltiqböyi davlatlari ikkinçi navli ittifoqçilarga aylanişgan. Garçi ular blokda bölişsa ham, faqat qoğozda şunday sanalişgan. Ularning hududida aytarli taşqi kuçlar bölmagan, alyans esa kutilmagan vaziyatlarda hujumga duçor bölişsa, ularning mudofaa qobiliyatini kuçaytiriş yoki himoya qilişga doir rejalar tuzişdan mutlaqo boş tortib kelgan. Polşa mudom şunday rejani talab qilib kelgan, lekin ularga bunday reja Belarus hujumiga qarşi tuzilişi mumkinligini aytişgan, minba’d Rossiyaga qarşi emas.
NATO tez va qat’iy qaror çiqara oladimi?
Mavzuga oid
Biroq Rossiyaning Ukrainaga 2014 yilgi ilk hujumidan söng NATOning rejalari va harakatlari jiddiylaşa boşladi. Boltiqböyidagi uç davlatda 1000 kişidan iborat kuçlar joylaştirildi, Polşada esa AQŞning yanada yirikroq qöşinlari.
Joriy yil fevralida Rossiyaning Ukrainaga keng miqyosda bostirib kirişidan söng taşqi kuçlar iştiroki ham keskin oşirildi. Boz ustiga, Yevropaning eng ilğor ikki harbiy davlati Finlandiya va Şvetsiya alyans eşiklarini qoqa boşladi. Agar Turkiyaning e’tirozini silliqlaşga muvaffaq bölinsa, şu yil oxirigaça ular alyans a’zolariga aylanişadi. Bu esa Şimoliy-Şarqiy Yevropaning harbiy geografiyasini tubdan özgartiradi.
Biroq muallifning qayd etişiça, Rossiya tomonidan boşlangan uruşdan söng maqsadlar birligiga erişgan NATO baribir öz formasida emasdek va eskirgandek tuyulmoqda. Muallif birinçi navbatda alyans a’zolari bölgan davlatlarning siyosiy qarama-qarşiliklariga diqqatni jalb qilgan.
«Prezident Rajab Toyyib Erdöğan rahbarligi ostidagi Turkiya — Rossiya bilan aloqalari iliq bölgan yarimavtoritar davlat bölib, inson huquqlariga Yevropaning aralaşuviga mudom e’tiroz bildirib keladi. Boş vazir Viktor Orban rahbarligidagi Vengriya esa boylik va hokimiyatni içki nazoratning yangi tizimiga birlaştiruvçi boşqa farqli yöldan bormoqda hamda AQŞ va Yevropaning Rossiya va Xitoyga bosim uyuştirişiga bölgan urinişlarini çippakka çiqarmoqda. Makronning şafqatsiz pozitsiya özgartirişlari, Germaniya kansleri Olaf Şolsning imillaşlari doim tösiq va diqqatni çalğituvçi omillarni yaratmoqda», — degan Lukas.
Ekspertning qayd etişiça, Makron va Şols öz ojizliklari bilan qaror qabul qiliş jarayonini sustlaştirişmoqda, alyansning mustahkamligi va birligini katta savol ostida qoldirişmoqda. Muallifning qayd etişiça, NATOga a’zo 30 davlatdan ayrimlari qat’iy javob berişni istaşadi, boşqalari mojaro yoyilişidan çöçişadi va muloqotni afzal körişadi, uçinçilari esa heç narsa qilmaslik uçun mujmallikni qulay bahona qilib olişgan. Aynan mana şu tarqoq pozitsiya savol keltirib çiqarmoqda: NATO qanday harakat qiliş borasida tez va qat’iy qaror çiqara oladimi?
Aftidan, a’zolarning ayrimlari diplomatiya va yon berişga çaqira boşlaşadi. Hujumga çindan ham duçor bölişi mumkin bölgan ötkir harbiy konfrontatsiyani afzal bilib jangovar körinişar. «Bir qariç yer ham, jon ham bermaymiz», — degan unga anonim tarzda Boltiqböyi davlatlaridan birining harbiy arbobi. Biz barçamiz ular Ukrainada nima qilganini kördik.
Siyosiy ojizliklar harbiy ojizliklar bilan hamohang. Şubhasiz, alyansda eng muhim mamlakat AQŞ hisoblanadi. Yevropa uçun AQŞning xavfsizlik kafolati — ularning har qanday hujumga nisbatan oddiy, zaruriyat tuğilganda yadroviy vayronkor javob beriş qobiliyatidir va bu alyansning tub ğoyasi hisoblanadi.
«Hamma bir kişi uçun, bir kişi hamma uçun»
Yuqoridagi şior taşqaridan çiroyli eşitiladi, lekin ispaniyaliklar, hollandlar yoki kanadaliklarning norozi qiyofasidan Kremlda heç kimning bir tuki qimirlamaydi. Lekin buning natijasi ölaroq AQŞning imkoniyatlariga öta boğlanganlik vujudga kelgan, öq-dori, zaxira va ehtiyot qismlardan tortib, katta masofalarga qöşinlarni tez va samarali köçiriş imkonini beradigan harbiy transportgaça. Agar Yevropaning mudofaa xarajatlariga doir yangi rejalar amalga oşgan taqdirda ham, bu Rossiya hujumidan hududlarni himoya qilişni zarur miqyos va tezlik bilan faqat AQŞ qurolli kuçlari amalga oşirişi mumkinligi faktini inkor eta olmaydi.
Aksinça, eng köp himoyaga muhtoj davlatlar — Estoniya, Latviya va Litva özlari bu yukni gardaniga olişga eng kam qodir. Ularga havo hujumiga qarşi va raketalarga qarşi mudofaa uçun zamonaviy qurollar kerak, ammo xarid qilişga ular qodir emas.
Polşa–Litva çegarasidagi Suvalkskiy raxnasi deb ataluvçi ingiçka yer Rossiyaning harbiylaşgan Kaliningrad eksklavi va Belarus tomonidan hujum qilinganda zaif joy hisoblanadi. Inçunin, şu strategik ötiş joyi himoya qilinişi uçun Polşa va Litva AQŞning kattaroq harbiy iştirokini istaşadi: xoh doimiy harbiy baza bölsin, xoh kuçlarning doimiy rotatsiyasi bölsin.
NATO qöşinlarining Polşa va Boltiqböyi davlatlaridagi joylaşuvi
Yana bir muammo maşğulotlar bilan boğliq: NATO Rossiyaning hujumiga qanday javob berişi bilan boğliq töliq realistik yirik miqyosli harbiy repetitsiyalar ötkazmaydi. Birinçidan, bunday maşğulotlar öta qimmat va vayronkor. Ikkinçidan, ular NATOning ayrim a’zolarining ulkan kamçiliklarini körsatib qöyadi. Uçinçi sabab ayrim davlatlarning bunday maşğulotlar Rossiyani provokatsiya qilişi mumkinligidan çöçişida. Natijada, krizis röy bersa nima qanday işlaşini heç kim bilmaydi. Buning örniga boşqaça fikr ustun: krizis şaroitida barça frontlarda AQŞ logistika, razvedka va harbiy harakatlarda eng oğir işlarni öz gardaniga oladi.
Yevropaning siyosiy qörqoqligi asosiy tösiq
Adolat yuzasidan aytiş kerak, NATO bu muammolar ustida işlamoqda va ularni yeçsa böladi. Lekin bu ularni bartaraf qilişga kam qoldi, degani emas. Istalayotgan narsani haqiqat sifatida qabul qiliş alyansning asosiy aybi bölib qolmoqda.
Eng yomoni, NATO zamonaviy uruşning özgarayotgan xarakteriga tayyor emas. Rossiyaning Ukrainaga eski stildagi hujumi yaxşi taniş. Biroq Ukrainaning mudofaasini yorib ötayotgan artilleriya va raketa zarbalari — Kreml arsenalining bir qismi. Uning eng samarali quroli — harbiy emas: qöporuvçilik faoliyati, «böl va boşqar» qabilidagi diplomatik taktika, iqtisodiy majburlaş, korrupsiya va propaganda.
Jangsiz uruşning eng zamonaviy yaqqol misollaridan biri — Rossiya tomonidan oçlikning qurolga aylantirilişi. Ukraina ğallasi eksportini çeklab, Rossiya millionlab insonlar uzra oçlik kölankasi kezişiga sabab böldi.
Ommaviy oçarçilik — bu şunçaki gumanitar falokat emas, uning oqibatlari siyosiy tartibsizliklar, Yevropaga töğridan töğri tahdid soluvçi ommaviy migratsiyaga sabab bölişi mumkin. NATO esa buning oldini olişga qodir emas. U ğallani uy hayvonlariga berişni kamaytirib, undan bioyonilği olişni bas qilib, iqtisod qilişni talab qila olmaydi. Unda oçlikdan qiynalayotgan dunyoga beriş uçun oziq-ovqat zaxirasi yöq. U ukrain ğallasini boşqa yönalişlarda olib çiqiş uçun temiryöllar qura olmaydi.
NATOda Rossiya dezinformatsiyasiga qarşi içki tajriba kam, Afrikadagi, şuningdek, allaqaçon boşlangan Yevropani oçarçilikda ayblovçi Kreml narrativlariga ta’sirçan boşqa davlatlardagi ta’siri nolga teng.
Biroq NATOning harbiy kamçiliklari bilan boğliq holatdagidek, muammolarni aytiş ularni yeçişga teng emas. Blokning mört tuzilmasi va asosiy a’zolari bilan boğliq muammolar hisobga olinsa, NATOning sovuq uruş davridagidek doimiy tayyorgarlik va samaradorlik darajasiga qaytişni kutiş yaramaydi.
Bu yerda eng oğir va asosiy savol — Amerika Qöşma Ştatlarining roli. Nazariy jihatdan, Yevropa öz mudofaasini ta’minlaş uçun yetarli tarzda katta joy, biroq bunga uning doimiy siyosiy qörqoqligi tösqinlik qilib keladi. Paradoks şundaki, faqat AQŞning a’zoligi NATOni işonçga sazovor qiladi, biroq AQŞga öta boğliqlik ham Fransiya va boşqa davlatlarda e’tiroz keltirib çiqarib, alyansga işonçni kemiradi. Vaşingtonning vazifasi Yevropadagi ittifoqçilarini öz gardanlariga köproq yuk olişga köndiriş va yana strategik öylaşda davom etiş. Ha, bu amalga oşirsa böladigan narsa. Lekin bu Madridda yoki yaqin orada yuz berişini kutiş yaramaydi.
Muallif haqida: Edvard Lukas — Yevropa siyosati tahlili markazining ştatdan taşqari ilmiy xodimi, Britaniya parlamentiga liberal-demokratlardan nomzod, The Economist naşrining sobiq katta muharriri, yaqinda naşrdan çiqqan «Kiberfobiya: özlik, xavfsizlik va Internet» kitobi muallifi.
