— O‘zbekiston qonunchiligida Xabeas korpus va Miranda qoidalari o‘z aksini topgan. Shunga qaramay u konstitutsiyaviy darajada mustahkamlab qo‘yilmoqda. Bu qoidalardan gumonlanuvchilar, ayblanuvchilar va sudlanuvchilar bilan bir qatorlar ularning haq-huquqlarini himoya qiluvchi advokatlar ko‘p foydalanishadi. Respublikamizda huquqni muhofaza qiluvchi organlar xodimlari tomonidan bu qoidalarga qanchalik amal qilinadi?
Ilyos Yusupov:
— Nafaqat mamlakatimizda, balki butun dunyoda Xabeas korpus va Miranda qoidalariga qat’iy rioya etish bo‘yicha bir qator normativ-hujjatlar qabul qilingan. Jumladan, O‘zbekiston Jinoyat protsessual kodeksida ham shu qoidalarga rioya etilishi bo‘yicha normalar belgilab qo‘yilgan.
Ma’lumki, Xabeas korpus bu sudga olib kelish, ya’ni insonning harakatini cheklash bilan bog‘liq me’yorlarning aksariyatini sudlar tomonidan berilishini anglatadi. Miranda qoidalari esa insonning huquqini tushuntirish bilan bog‘liq harakatni amalga oshirish zaruratini belgilaydi. Ya’ni Miranda qoidasi bo‘yicha inson biron bir qilmishni sodir etishda gumonlanib ushlangan vaqtda unga huquqlarini tushuntirish demakdir.
Har bir shaxs biror bir huquqbuzarlik yoki jinoyat sodir etganlikda gumonlanib yoxud ayblanib ushlangan chog‘ida nima qilishi, harakatlarining huquqiy oqibatlari unga tushuntirilishi lozim. Eng avvalo, u nimada gumonlanib yoki ayblanib ushlanganini bilishi kerak. So‘ngra, unga advokat olish va u bilan suhbatlashmaguncha ko‘rsatma bermaslik huquqiga ega ekani, agarda ungacha ko‘rsatma bergan taqdirda ushbu ko‘rsatmalari sudda o‘ziga qarshi ishlatilishi mumkinligi tushuntirilishi shart.
Ushbu qoidalarni Konstitutsiyamizga kiritish rejalashtirilmoqda. Mamlakat bosh qonuniga bu qoidalarning kiritilishi, o‘ylaymanki, kelgusida huquqni muhofaza qiluvchi idoralar xodimlari tomonidan o‘z xizmat vazifalarini amalga oshirayotgan davrlarida mazkur konstitutsiyaviy normaga qat’iy rioya etilishini taqozo etadi.
— Bu norma hozir ham qonunchiligimizda aks etgan, lekin afsuski hamma ham unga amal qilavermaydi. Bu so‘zimni tasdiqlovchi mashhur keyslar bor, fuqaro qaysidir idora tomonidan ushlab ketilgach, bir necha kunlab yo‘qolib qolgani, yaqinlari uni turli idoralardan qidirgani, alal-oqibat u qaysidir idoraning hibsxonasida topilganiga doir dalillar bor. Tajribangizda shu kabi holatlarga duch kelganmisiz?
