Çarlzdan yoşi kattaroq qirol bölganmi? Uning valiahdi kim? Britaniya monarxiyasi kelajagi haqidagi savollarga javoblar
|21:18 / 09.09.202239 84110 min
Foto: Getty ImagesFoto: Getty Images
Buyuk Britaniya qiroliçasi Yelizaveta II 8 sentabr kuni 96 yoşida vafot etdi. Ölim kuni qirollik oilasi a’zolari Şotlandiyadagi Balmoral qal’asiga, London aholisi esa Bukinghem saroyi oldida töplana boşladi. Qiroliça vafotidan keyin Vindzor qasrida davlat bayroği motam belgisi sifatida pastga tuşirildi. Buyuk Britaniyada 10 kunlik milliy motam e’lon qilindi, u dafn marosimiga qadar davom etadi. 73 yoşli şahzoda Çarlz yangi qirol deb e’lon qilindi.
Yangi qirolning ismi nima? Buni kim aniqlaydi?
Qirolning ismi Çarlz III böladi – nomni şahzoda Çarlzning özi tanlagan. Bu uning taxtdagi birinçi qarori böldi. Umuman olganda, monarx özining törtta ismidan istalgan birini tanlaşi mumkin edi – Çarlz, Filipp, Artur yoki Jorj.
Qirol ismidagi raqam ham ketma-ket tanlanadi. Tarixda Çarlz I va Çarlz II kabi qirollar ötgani sababli, yangi monarx III raqamini tanlagan.
Qirol ismi turli tillarda har xil şaklda qöllanmoqda. Masalan, ispança – Karlos, portugalça – Karluş, fransuzça – Şarl, çex tilida – Karel, mojar tilida – Karoli, ruminçada – Karol, italyançada – Karlo va h.k. Nemis tilida ham Çarlz, ham Karl işlatilyapti. Rossiyada, XIX asrning oxiridan buyon şakllangan an’anaga köra, Britaniya qirollari nemisça tarzda nomlanadi: Jorj emas, Georg, Uilyam emas, balki Vilgelm, Çarlz emas, Karl sifatida.
MIRRORPIX / GETTY IMAGES
Nega Çarlz matbuotda qirol deb nomlanmoqda? Toj kiyiş va boşqa rasmiyatçiliklarni kutiş kerak emasmi?
Yöq, qiroliça vafot etgan vaqtda, taxt zudlik bilan va heç qanday marosimsiz merosxöriga, Uels şahzodasiga ötdi.
Örta asr ingliz huquqida Rex nunquam moritur tamoyili bor edi, bu ibora «qirol heç qaçon ölmaydi» deb tarjima qilinadi.
«Qirol öldi, yaşasin qirol!» iborasi esa örta asrlarda fransuz tilidan ingliz tiliga köçib ötgan. U siyosiy tamoyil hisoblanadi: taxtdagi şaxs ölişi mumkin, ammo siyosiy fenomen sifatidagi suveren abadiy mavjud. Bu qoida oliy hokimiyatni topşirişda yuzaga kelişi mumkin bölgan asoratlar va kelişmovçiliklarning oldini oliş uçun joriy qilingan.
Qirol qanday tasdiqlanadi?
Keyingi ön kunlik marosimlarning aksariyati qiroliça Yelizavetaga bağişlanadi. Şu bilan birga, bitta rasmiy protsedura baribir ötkaziladi – qiroliça ölimining ertasi kuni soat 10:00 da, Sent-Jyeyms saroyida Taxt vorislik kengaşi töplanadi va Çarlz III Britaniyaning yangi qiroli bölgani e’lon qiladi.
Mavzuga oid
Kengaş parlamentning amaldagi va sobiq deputatlari, zodagonlar vakillari, Londonning lord-meri, Britaniyaning hamdöstlik mamlakatlaridagi elçilari, qirollikning oliy komissarlari va boşqa yuqori martabali davlat xizmatçilaridan iborat. Unda qirolning taxtga çiqişi rasman tasdiqlanişi kerak. Tadbirda 700 dan ortiq kişi iştirok etişi mumkin. Odatda qirolning özi bunda qatnaşmaydi.
Vorislik kengaşi sönggi marta 1952 yil fevralida, Yelizaveta II taxtga ötirganida yiğilgan edi.
Qirol qasamyod qiladimi?
Taxt vorislik kengaşi yana bir marta ertasi kuni yiğiladi. Bu safar tadbirda qirol ham iştirok etadi.
Britaniya qirollarining hukmronligi boşlanişida heç qanday qasamyod bölmaydi. Bu boşqa davlat rahbarlarining, prezidentlarning lavozimga kirişişiga öxşamaydi.
Ammo, yangi qirol deklaratsiya öqiydi. XVIII asrda şakllangan an’anaga köra, u çerkov manfaatlarini himoya qilişga va’da beradi.
Tantanali musiqa sadolari yangraganidan söng, Sent-Jyeyms saroyi boloxonasida, omma oldida Çarlz yangi qirol deb e’lon qilinadi. Boş geroldmeyster «Xudoyim asragin qirolni» deb hayqiradi va madhiya yangraydi.
Qiroliça va valiahd şahzoda parlamentning rasmiy oçilişi vaqtida, 2019 yil. Foto: Getty Images
Britaniyaning «Xudoyim asragin qiroliçani» madhiyasi nima böladi? Qayta yoziladimi?
Yöq, aslida madhiya qirol Jorj II şarafiga XVIII asrda yozilgan. Keyinçalik ayol hukmdor taxtga ötirganida, madhiyadagi olmoş özgartirilgan va «King» (qirol) sözi «Queen» (qiroliça) bilan almaştirilgan. Bu safar ham şunday qilinadi.
Toj kiydiriş marosimi qaçon ötkaziladi?
Toj kiydiriş marosimi yaqin oylarda ötkazilmasa kerak, deb yozmoqda Britaniya matbuoti. Çunki tadbir juda puxta tayyorgarlikni talab qiladi. Qiroliça Yelizaveta II 1952 yil fevralda monarx böldi, lekin faqat 1953 yil iyun oyida toj kiygan edi.
Sönggi 900 yil davomida toj kiydiriş marosimi Vestminster abbatligida ötkazildi. U yerda toj kiygan birinçi monarx Uilyam Fotih edi, Çarlz esa qirqinçisi böladi.
Tadbir diniy marosim şaklida ötkaziladi. Uning yakunida Kenterberi arxiyepiskopi Çarlzning boşiga 1661 yilda sof oltindan yasalgan Avliyo Edvard tojini kiydiradi. U Londonning Tauer qal’asida saqlanadi. Monarx tojni faqat mana şu marosimda kiyadi, çunki u 2,23 kg oğirlikka ega.
Qirol oilasida ötkaziladigan töylar va boşqa tantanalardan farqli ölaroq, toj kiydiriş marosimini taşkil qiliş va ötkaziş xarajatlari hukumat tomonidan qoplanadi. Çunki u davlat miqyosidagi tadbir hisoblanadi. Marosimga taklif qilinadigan mehmonlar röyxati ham hukumat tomonidan tuziladi.
Millatlar Hamdöstligi rahbari
Çarlz Millatlar Hamdöstligi – 2,4 milliard kişi istiqomat qiluvçi 56 mustaqil davlat birlaşmasi rahbari böladi. Buyuk Britaniyadan taşqari u 14 ta davlatda hukmronlik qiladi: Avstraliya, Antigua va Barbuda, Bahama orollari, Beliz, Kanada, Grenada, Yamayka, Papua-Yangi Gvineya, Sent-Kristofer va Nevis, Sent-Lyusiya, Sent-Vinsent va Grenadina, Yangi Zelandiya, Sulaymon orollari va Tuvalu.
Çarlzning rafiqasi endi qiroliça Kamillami?
Yöq, u qiroliça-konsort böladi (ing. consort - «şerik, hamroh») – bu Bukinghem saroyining Yelizaveta II vafotidan keyin berilgan bayonotida alohida ta’kidlangan.
Qiroliça deb odatda qirolning rafiqasi emas, balki töliq hukmdorga aylangan ayolga aytiladi. Kamilla – töliq hukmdor ayol emas. Xuddi qiroliça Yelizavetaning marhum eri, Edinburg gersogi Filipp ham töliq hukmdor bölmagani va qirol unvonini olmagani kabi.
Vorislik tamoyiliga köra, Kamilla kelajakda taxtga da’vogarlik qila olmaydi, şu tufayli, Çarlzning hamrohi, qiroliça-konsort hisoblanadi. Şu bilan birga, amaliyotda Kamilla unvoni baribir qisqartirilib, «qiroliça» deb nomlanaversa kerak, çunki bunday nozik tamoyil borligini hamma ham bilmaydi.
Endi kim Uels şahzodasi böladi?
Uels şahzodasi – ingliz taxtining erkak vorisiga beriladigan unvon bölib, qirol unvonidan farqli ölaroq, avvalgi monarxning vafoti paytida avtomatik ravişda ötmaydi. Yangi qirol uni bir neça oydan (ba’zi hollarda bir neça yildan) keyin tayinlaydi.
Şu bilan birga, Çarlzning tönğiç öğli şahzoda Uilyam allaqaçon taxt vorisiga aylandi, garçi hali Uels şahzodasi unvonini olmagan bölsa-da.
Britaniya tarixida bu unvonni olmagan, ammo keyinçalik baribir qirol bölganlar bor. Masalan, XV asrda qirol bölgan Henri VI.
Unvonni beriş marosimi qirol Edvard II (1284-1312) tuğilgan joy – Uelsdagi Karnarvon qal’asida ötkaziladi. Unda yangi qirol merosxörning boşiga toj kiydiradi.
Afsonaga köra, XIII asrda Eduard I ayyorlik bilan Uelsni Angliya vassali qilib oladi — bu ölkadagi harbiy muvaffaqiyatlardan keyin u mahalliy zodagonlar bilan muzokaralarga kirişadi. Knyazlar Eduardni syuzeren (hukmdor) sifatida tan olişga rozi bölişadi, ammo Uels şahzodasi inglizça bilmaydigan mahalliy aholi vakili bölişini talab qilişadi.
Öşanda Eduard ularga öz öğlini — şu kunlarda Karnavoneda tuğilgan bölajak qirol Eduard II’ni olib boradi va xitob qiladi: «Mana sizlarga Uels şahzodasi, u şu yerlik va ingliz tilida biror söz bilmaydi!»
Tarixçilar qayd etişiça, aslida Eduard I boşqaruvi davrida Angliyadagi aristokratiya eski fransuz tilida (oddiy odamlar sözlaşgan ingliz tilida emas) gaplaşişgan, ammo Eduard II çindan ham Karnarvoneda tuğilgan, uning otasi bu vaqtda öşa hududda harbiy kampaniya olib borayotgandi.
Şahzoda Çarlz juda uzoq vaqt taxt vorisi bölgan, endi u eng keksa qirolmi?
Ha, 73 yoşli Çarlz Britaniya tarixida taxtga ötirgan eng keksa inson böldi. Bungaça eng keksa qirol Uilyam IV bölgan. 1830 yilda taxtga ötirganida u 64 yoşda edi va 71 yoşda vafot etdi.
Buyuk Britaniya hayotida yana nima özgaradi?
Yelizaveta II vafotidan keyin muomalaga çiqarilgan tangalar va banknotalarda yangi qirolning surati joylaştiriladi – bu an’ana qadimdan davom etmoqda. Eski tangalar va banknotalar asta-sekin yangilari bilan almaştirilgunga qadar muomalada qoladi.
XVII asrda joriy qilingan qoidaga köra, yangi qirol banknotalarda özidan oldingi monarxga nisbatan qarama-qarşi tomonga qaraydi. Qiroliça Yelizaveta banknotlarda öng tomonga qarab turgan bölsa, Çarlz çap tomonga qaragan holda tasvirlanadi. Şuningdek, poçta markalarida ham yangi qirol suratlari böladi.
Bundan taşqari, butun mamlakat böylab qirollik şifri özgaradi. Bu monarxning ismi va unvoni boş harflarining monogrammasi bölib, turli narsalarga bosilgan – qizil poçta qutilaridan tortib politsiya kiyimlarigaça. Hozirgi şifr Avliyo Edvard gerbi yonida joylaşgan «EIIR» şaklida.
