Leopard, Abrams va Challenger. Ukrainaga berilayotgan tanklarning ustunlik va kamçiliklari haqida
|01:52 / 28.01.202360 98818 min
Ğarbning asosiy jangovar tanklarini Ukrainaga yetkazib beriş sönggi daqiqagaça intrigani saqlab qoldi. Va nihoyat 25 yanvar kuni Germaniya hukumati va AQŞ prezidenti Jo Bayden Ukraina Ğarb tipidagi tanklarni olişini rasman e’lon qildi.
Foto: AFPFoto: AFP
Germaniya uzoq vaqt davomida Ukrainaga özining Leopard tanklarini yuboriş borasida bir qarorga kela olmadi. Bunga birinçi sabab, uşbu qadam Berlinni amalda mojaroning iştirokçisiga aylantiradi degan qörquv edi. Va bu qörquv uşbu tanklarni nafaqat Germaniyadan yetkazib berişga, balki boşqa mamlakatlardagi nemis tanklarini reeksport qilişga rasmiy ruxsat berişga ham tegişli edi. Berlinning roziligisiz Leopard’larni Ukrainaga yuborib bölmasdi.
Uşbu qiyin siyosiy masala yeçimi Buyuk Britaniya va AQŞ tomonidan Kiyevga tanklar yuborilişini e’lon qiliş böldi — şundan keyin Germaniya bunday yordamni amalga oşiradigan yagona davlat bölib qolmadi.
Yevropa va AQŞ Germaniyani Leopard’larni yuborişga ruxsat berişga köndirar ekan, Ukraina Leopard 2’dan taşqari Abrams va Challenger 2 tanklarini ham qölga kiritdi. Şu sabab Ukraina tarafdorlari ijtimoiy tarmoqlarda Germaniya kansleri Olaf Şolsga qat’iyatsizligi uçun hazil bilan minnatdorçilik bildirdi.
Ukraina qança tank olişi mumkin?
Umumiy hisobda qança tank yetkazib berilişi noma’lum. Katta ehtimol bilan e’lon qilingan miqdorlar yakuniy bölmaydi.
Hozirça Britaniyadan 14 ta Challenger 2, Germaniyadan 14 ta Leopard 2 tanki va’da qilingan, Polşa ham, ehtimol, yana 14 ta tank beradi.
AQŞ Ukrainaga 31 ta tank yetkazib beradi. Baydenning sözlariga köra, yetkazib beriş köp vaqt talab etadi, biroq AQŞ tez orada ukrainalik harbiylarni öqitişni boşlaydi.
«Uşbu tanklarni jang maydoniga yetkaziş vaqt talab etadi. Biz bu vaqtdan ukrainaliklar Abrams tanklarini öz mudofaasiga qöşişga töliq tayyor bölişini ta’minlaş uçun foydalanamiz», degan AQŞ prezidenti.
Amerika matbuotining xabar berişiça, Kiyevga jönatiladigan Abrams tanklari «Ukraina xavfsizligiga kömaklaşiş taşabbusi» (Ukraine Security Assistance Initiative) dasturining bir qismi sifatida buyurtma qilinişi kerak, bu esa tanklar Ukrainaga AQŞ armiyasining zaxiralaridan emas, balki işlab çiqaruvçidan yuborilişini anglatadi. Bu esa qurol paketi yetkazib berilişini sezilarli darajada keçiktiradi.
Mavzuga oid
Buyuk Britaniya, 2021 yilda xizmatdagi 225 ta Challenger 2 tankidan 77 tasini foydalanişdan çiqarişga qaror qilgandi. Şuning uçun ularni tezda Ukrainaga yuboriş mumkin.
Nemis Leopard’lari masalasida esa, Spiegel naşriga xabariga köra, Bundesverda turli modeldagi 212 ta Leopard mavjud. 2022 yil yoz fasli boşidagi holatga köra yana 100 ga yaqin tank ta’mirda bölgan.
ABC News naşri Ukrainaning yuqori martabali mulozimiga tayanib, xabar berişiça, Ramşteyn aviabazasidagi muzokaralar çoğida 12 davlat Berlin ruxsat berişi bilanoq Kiyevga jami 100 ga yaqin Leopard 2 tanklarini yetkazib berişga tayyorligini bildirgan.
Leopard tanklarini Ukrainaga yetkazib beriş niyati haqidagi ommaviy bayonotlar hozirça Polşa va Finlandiya tomonidan yangradi, ammo OAVda Norvegiya, Ispaniya va Niderlandiya ham ta’minot dasturiga qöşilişi mumkinligi yozildi.
Ukraina qurolli kuçlari boş qömondoni Valeriy Zalujniy avvalroq Ukrainaga uruşda ğalaba qozoniş uçun Ğarbning 300 ta tanki kerakligini aytgandi.
Qanday tanklar yetkazib beriladi?
Bu muhim savol, çunki yuqorida nomi qayd etilgan Ğarb tanklarining har biri modernizatsiyadan ötgan. Natijada, bir xil modeldagi tankning ba’zi versiyalari bir-biridan sezilarli darajada farq qiladi va ulardan qaysi biri Ukraina qurolli kuçlari xizmatiga kirişi haqida aniq ma’lumot yöq.
Masalan, Leopard 2 tanklarining kamida uçta asosiy modeli mavjud. Asosiy modifikatsiyadan taşqari, 1985 yildan 1992 yilgaça işlab çiqarilgan Leopard 2A4, şuningdek, Leopard 2A5 / 2A6 modellari ham bor.
Bularga qöşimça ravişda, oraliq va xorijiy mijozlar uçun yaratilgan boşqa köplab versiyalar ham bor. Sotib oluvçilar har safar Germaniyadan yangi tank sotib olayotganda, öz talablarini qöyadi va jangovar maşinani özi uçun moslaştiradi.
Şuning uçun, «örmonda qarağayga» siyosati, ehtimol, turli xil tizimlarni birlaştirişni talab etadi. Aks holda, bu tankçilarni öqitiş (barçani bitta maşinada öqitiş osonroq) va texnik ta’minotda qiyinçiliklarga olib kelardi.
Spiegel naşri öz manbalariga tayanib yozişiça, Berlin Kiyevga Leopard 2A6 tanklari rotasini (14 dona) topşirişi mumkin. Bu Leopard tankining keng kölamda işlab çiqarilgan modellaridan eng zamonaviysi. Uşbu model oldingi versiyalardan farqli ravişda zirhlarni teşib ötiş salohiyati yuqoriroq, uzunroq L/55 töpi bilan qurollangan.
Tanklar platformalarda taşiladi va vazn oğirligi taşişda öziga xos yondaşuvni talab etadi. Foto: Getty Images
Iyun oyi boşida Ispaniyaning El Pais gazetasi mamlakat hukumati Ukrainaga armiya zaxiralarida bölgan Leopard 2A4 tanklarining bir partiyasini yuboriş imkoniyatini körib çiqayotgani haqida maqola çop etgandi. Ispaniya Leopard 2A6 modelini litsenziya asosida özida işlab çiqarişni boşlaşdan oldin, Germaniyadan 108 ta Leopard 2A4 modelini sotib olgan.
Leopard’ning uşbu versiyasi, ehtimol, yangilanişga muhtoj. 1980-yillar oxirlarida 2A4 mutlaqo zamonaviy tank edi, ammo 30 yil içida tankka qarşi qurollar ança rivojlandi va keyingi modifikatsiyadagi tanklar yaxşi himoyaga ega böldi. Bundan taşqari, keyingi versiyalarda yanada rivojlangan öt oçişni boşqariş, kuzatuv, aloqa va boşqa tizimlar mavjud.
Bu AQŞning M1 Abrams tanklariga ham taalluqli. Hozirga qadar 10 mingdan oşiq şu turdagi tanklar (asosan uçta versiyada) işlab çiqarilgan. Versiyalar orasida köplab kiçik yangilanişlar amalga oşirilgan, ular yanada rivojlangan himoya, öt oçişni boşqariş, kuzatuv va aloqa tizimlari bilan bir-biridan ajralib turadi. Abrams’ning aynan qaysi versiyasi Ukrainaga yuborilişi hozirça noma’lum.
M1 Abrams va Leopard 2A5 Polşada. Foto: Getty Images
Ukrainaga qöşni Polşa allaqaçon 250 ta yangilangan M1A2 Abrams tanklarini sotib olgan va yanvar oyi boşida 116 ta M1A1 modeli uçun ham şartnoma imzolagan. Agar Ukraina tanklarni «zavoddan» olsa, bu Abrams tankining zamonaviyroq versiyasi — M1A2 + bölişini taxmin qiliş mumkin.
FV4034 Challenger 2 Ukrainaga va’da qilingan yuqoridagi ikki tankdan farq qiladi. Birinçidan, u Leopard 2 va M1 Abrams’dan keyinroq yaratilgan. Amerika va nemis tanklari sovuq uruş avjiga çiqqan davrdagi muhandislar mehnati natijasidir, ularning işlab çiqarilişi mos ravişda 1980 va 1979 yillarda boşlangan. Britaniya tanki esa 1990-yillarda yaratilgan va ön yillik oxirida foydalanişga topşirilgan.
Şu sababli, tankning eksport uçun yaratilgan faqatgina bitta versiyasi (uni faqat Ummon sotib olgan), şuningdek, Challenger 3 deb nomlangan çuqur modifikatsiyalagan modeli mavjud.
Ğarb tanklarining qanday kamçiliklari bor?
Tanklarni taktik-texnik xususiyatlariga köra soliştiriş qiyin. Birinçidan, tanklar kamdan kam hollarda özaro duelga çiqadi, ular köpinça istehkomlarga, boşpanalarga, yengilroq va keng tarqalgan zirhli transport vositalariga hamda piyodalarga qarşi harakat qiladi.
Ukrainlar gaz turbinali dvigatellarga ega tanklar bilan taniş, ular T-80 tanklaridan foydalanadi. Foto: AFP
Ikkinçidan, zamonaviy tank — bu boşqariş juda qiyin bölgan jangovar vosita, şuning uçun muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik köpinça uning imkoniyatlaridan 100 foiz foydalana olmaslikka boğliq. Biroq, bu tanklar mutaxassislarga ma’lum bölgan ba’zi afzallik va kamçiliklarga ega.
Agar Ğarb tanklarining kamçiliklari haqida gap ketsa, unda uçala tankda ham kamida bitta umumiy muammo bor — bu vazn.
M1 Abrams M1A1’ning sönggi versiyasining jangovar oğirligi 66 tonnadan oşadi. Eng zamonaviy Leopard 2A7’ning oğirligi ham taxminan şunça. Challenger 2’ning jangovar oğirligi qöşimça himoya bilan birgalikda 75 tonnaga yetadi.
Bu tanklarning barçasi, şu jumladan nisbatan yoş Challenger ham öz evolyutsiyasi jarayonida «semirib ketgan». Tanklarning rivojlanişi tankka qarşi qurollar rivojlanişi bilan parallel keçadi va ularni modernizatsiya qiliş, asosan, xavfsizlikni oşirişga qaratiladi. Va yangi jihozlar örnatilişi ularning jangovar oğirligini oşiradi.
Taqqoslaş uçun, Rossiyaning T-80U tanki jangovar oğirligi 46 tonna, T-72B3 va T-90 tanklariniki esa 46,5 tonna.
Vazn juda muhim narsa. Çunki bu tanklarning logistikasi bilan boğliq qiyinçiliklarga sabab bölişi mumkin, çunki tanklar uzoq masofaga mustaqil ravişda harakat qila olmaydi, ularni tirkamali baquvvat maşinalarda taşiş kerak. Şuningdek, bu tanklarni köpriklardan olib ötişda ham mustahkam tirgaklar örnatiş lozim.
Zirhli texnika sohasidagi ukrainalik mutaxassis Andrey Tarasenkoning BBC naşriga aytişiça, tank uçun vazn emas, balki yerdagi soliştirma bosim muhim.
«Haqiqatdan ham bu tanklarning barçasining vazni oğir. Biroq ular olti katkali (katka — tankning gusenitsasidagi «ğildiraklar») T-90, T-72 va T-80 tanklaridan farqli ölaroq, yetti katkali zanjirda harakatlanadi. Şu sabab ularda tayaniluvçi yer yuzasi kattaroq. Şu bois ulardagi tuproqning bir kvadrat santimetriga bosim, sovet namunasidagi tanklarniki bilan deyarli bir xil», deya tuşuntirgan Tarasenko.
Challenger 2 har ikki tomonda oltita katkaga ega, ammo uning yerdagi bosimi M1 Abrams va T-72’niki bilan bir xil, lekin Leopard 2, T-90 va T-80 bosimidan biroz köproq.
Ğarb tanklarning ikkinçi kamçiligi — ekipajni maxsus tayyorlaş zarurati. Zamonaviy tanklarni boşqariş juda qiyin, ular raqamli öt oçişni boşqariş, kuzatuv va aloqa tizimlari bilan jihozlangan.
Şu sabab ekipajning har bir a’zosi texnikani benuqson boşqarişi va tank harakatlari avtomatlaştirilgan darajada bölişi lozim — çunki, jangda köpinça bir soniya ham hal qiluvçi rol öynaydi.
Tank ekipajlari maxsus öquv maydonçalarida öqitiladi, bu yerda ular haqiqiy texnikada ham, simulyatorlarda ham maşq qiladi. Şu sababli, yangi texnologiyani örganib çiqiş, hatto tajribali tankçilar uçun ham vaqt talab etadi.
Nihoyat, yangi tanklar uçun ta’minot tizimini yaratiş kerak böladi. Ukraina uçta turli xil tanklarni oladi, ularning har biriga öziga xos ehtiyot qismlari va yonilği kerak böladi.
Agar Leopard va Abrams bir xil turdagi öq-dorilardan foydalansa (çunki ular bir xil silliq töp bilan qurollangan), Challenger uçun alohida snaryadlarni yetkazib beriş lozim. Challenger NATOning standart tank öq-dorilariga mos kelmaydigan töp bilan jihozlangan
Bundan taşqari, Abrams tanklariga ham köproq yonilği yetkazib beriş kerak böladi. Çunki bu tank dvigatel sifatida dizel dvigatelidan foydalanmaydi, balki yonilğisini alohida yuboriş kerak bölgan turbinali dvigatel işlatadi.
Turbinaning «oçközligi» universallik bilan qoplanadi — Abrams’ni reaktiv dvigatel yonilğisi, benzin, dizel va hatto kema dizel yonilğisi bilan ham töldiriş mumkin. Ammo mutaxassisning tuşuntirişiça, uşbu turdagi yonilğilarning iste’moli yanada köproq böladi.
Logistika bilan boğliq muammolar Abrams va Leopard’lar uçun Polşada allaqaçon bazalar mavjudligi bilan ma’lum darajada qoplanadi. Bu yerda ularga texnik xizmat körsatiş uçun baza mavjud hamda ehtiyot qismlari va boşqa zarur materiallarni yetkazib beriş tizimi allaqaçon yölga qöyilgan.
Ğarb tanklarining afzalliklari
Sovet tanklarining maşhur, bitta muhim kamçiligi bor — öq-dorilar birinçi navbatda «arğimçoq» deb ataluvçi qismda, tankning jangovar bölinmasining pastki qismidagi barabanda joylaşadi. Bu tankning jangda omon qoliş qobiliyatini pasaytiradi, çunki snaryad kelib urilganda öq-dorilar yonib ketişi mumkin.
Ukrainaga yetkazib beriladigan ğarb tipidagi uç tankdan faqat AQŞ tanki bu kamçilikdan butunlay xoli. Uning barça öq-dorilar töplami minora taşqarisiga, tankning orqa qismidagi öringa joylaştirilgan. Bu joy minoradan yonğinga çidamli zirhli eşiklar bilan ajratilgan va öq-dorilarga snaryad kelib urilgan taqdirda portlaş energiyasi tepaga kötariladi. Tepaga esa bosim ostida oçiluvçi panellar örnatilgan.
Har xil (modifikatsiyasiga qarab) qöşimça materiallar va köp qatlamli zirh bilan birgalikda bu qobiliyati Abrams’ni dunyodagi eng yaxşi himoyalangan tanklardan biriga aylantiradi.
Uning ingliz va nemis turdoşlari ham köp qatlamli zirhlar bilan jihozlangan, ammo mutaxassislar fikriga köra, ularning himoyasi Abrams’nikiga qaraganda pastroq. Bundan taşqari, ularda ham öq-dorilarning bir qismi jangovar bölimga joylaştiriladi. Bu tanklar parçalar (oskolkalar) urilişidan qöşimça ravişda himoyalangan, biroq ularda ekipaj baribir snaryadlar va zaryadlar bilan bir örinda joylaşadi.
Abrams’ning kamçiligi, ya’ni uning «oçköz» turbinasi, bu bir vaqtning özida tankning afzalligi hamdir. Bunday dvigatel joydan tezda qözğalişga, harakatlanayotganda tezlikni oşirişga imkon beradi. Va bu oğir tank şosseda 60 km/soatgaça, noqulay joylarda esa 40 km/soatgaça tezlikda yurişi mumkin. Uning bu tezligi xuddi şunday dvigatel işlatuvçi Rossiyaning T-80 tanki tezligidan pastroq. Rossiya tanki şosseda 70 km/soat, yölsiz joylarda esa 60 km/soat tezlikda harakatlanadi.
Leopard 42A4’ning avtomagistral va noqulay yerlardagi tezligi mos ravişda 70 va 60 km/soatni taşkil qiladi, ya’ni uning dizel dvigateli turbinadan yomonroq işlamaydi. Nemis tankining köplab mutaxassislar tomonidan e’tirof etadigan yana bir afzalligi bor — u orqaga qarab ham juda tez harakatlana oladi.
Bu juda muhim jihat. Çunki jangovar şaroitlarda tanklar nişonni öqqa tutiş uçun boşpanalardan çiqadi va orqaga qaytib berkinadi. Tank buni qançalik tez amalga oşirsa, duşmanda uni nişonga oliş uçun şunça kamroq vaqt böladi.
Challenger 2 ança sekin tank bölib, u şosseda 56 km/soat tezlikda harakatlana oladi va yöldan taşqarida esa 40 km/soat tezlikda yuradi. Biroq, bu mos ravişda 65 va 35 km/soat tezlikda harakatlanuvçi Rossiyaning T-72 va T-90 tanklari parametrlari bilan deyarli bir xil.
Challenger 2’ning miltiqli töpi köpinça tanqid qilinadi. Bu miltiqli töp silliq töp bilan jihozlangan Rossiya va Ğarb tanklari fonida haqiqatan ham eskilik namunasi bölib körinadi. Silliq töp stvoldagi katta gaz bosimi hisobiga snaryadni yuqori tezlikda otadi. Bunday snaryad bilan ança qalin himoyani ham teşib ötiş mumkin.
Biroq, miltiqli qurol ança yuqori aniqlikka ega. Duşman tanklariga qarşi kuraş oğir tanklarning asosiy «mutaxassisligi» emasligini hisobga olgan holda, bu kamçilikni ham afzallik deb hisoblaş mumkin.
Va nihoyat Tarasenkoning ta’kidlaşiça, Ğarb tanklarida eng yorqin bölmasa ham, ammo muhim ustunlik bor. Bu ularning töplarining oğiş burçagi Rossiya tanklarinikiga qaraganda kattaroqligidir.
Bu juda katta hajmli transport vositalariga toğ yonbağirlari orqasiga yaşirinib, minoraning faqat yuqori qismini oçiq qoldiriş imkonini beradi.
Universal qurol
Tank — zamonaviy quruqlikdagi janglarning asosidir. U keng kölamli vazifalarni bajaradi, tank universal vosita bölib, uni heç narsa bilan almaştirib bölmaydi. Şu sababli, Valeriy Zalujniy va Ukraina rahbariyati Ğarbning asosiy jangovar tanklarini olişni juda xohladi.
Biroq, zamonaviy tanklarning qobiliyatlaridan, hatto juda baland bölsa ham, faqatgina yaxşi öqitilgan ekipajlar ulardan unumli foydalana olişi mumkin.
«Hatto uşbu tanklar ham öquv majmualari, öquv parki, uslubiy materiallar bilan tegişli tayyorgarliksiz özining 60-70 foiz imkoniyatlaridan foydalanmaydi», deydi mutaxassis.
«1989 yilda ötkazilgan tadqiqotlarga köra, ekipaj tayyorgarligi darajasining 25 foizga ösişi jangovar maşinalar va tanklar parkining 60 foizga köpayişiga teng», deya qöşimça qiladi Andrey Tarasenko.
Biroq, hatto yaxşi tayyorlangan ekipajlar ham umumqöşin janglarining boşqa tarkibiy qismlari — piyodalar, muhandislik bölinmalari, razvedka bilan jangovar muvofiqlaştirişga muhtoj. Ukraina harbiylari hozirda xorijdagi armiya öquv markazlarida bu borada faol maşğulotlar ötkazmoqda.
Zamonaviy umumqöşin janglari uçun aloqa ham muhim ahamiyatga ega va piyodalar bilan yaqin hamkorlikda işlaydigan tanklar bilan aloqani ta’minlaş ayniqsa dolzarbdir. Ukraina qurolli kuçlarida, hatto rossiyalik «harbiy muxbirlar»ning şarhlariga köra ham, aloqa juda yaxşi yölga qöyilgan va bu Ukraina armiyasining kuçli tomonlaridan biri.
Ammo tanklar öz-özidan, hatto juda samarali bölsa ham, har qanday uruşda «kumuş öq» bölmaydi — ular hali yanada yaxşiroq boşqarişni örganiş kerak bölgan vosita xolos.
