Amerikalik sotsiolog, siyosatshunos Zbignev Bjyezinskiy 1928-2017 yillarda yashab o‘tgan. U nafaqat nazariyachi, balki Amerika siyosatidagi taniqli amaliyotchi ham edi. Buni 1977-1981 yillarda AQSh prezidenti Jimmi Karterning milliy xavfsizlik masalalari bo‘yicha maslahatchisi bo‘lib faoliyat yuritganida ham ko‘rish mumkin.
Bjyezinskiyning siyosiy faoliyati yillari AQSh–Xitoy munosabatlarining normallashuvi, AQSh va SSSR o‘rtasida II Strategik qurollarni cheklash shartnomasi tuzilgani, Eronda inqilobning boshlanishi, AQShning Afg‘onistonda mujohidinlarni SSSRga qarshi qo‘llab-quvvatlashi va sovet-afg‘on urushi kabi voqealar bilan yodda qolgan.
Bjyezinskiy 1997 yilda chop etilgan "Buyuk shaxmat taxtasi" kitobini “ertangi kun qiyofasini shakllantirishga yordam berish maqsadida” o‘z talabalariga bag‘ishlaydi. Bugun mana shu asar haqida so‘zlaymiz.
Yevrosiyo shaxmat taxtasi
Kitob Amerikadagi strateglarning geosiyosiy qarashlarini yaxshi ifodalagan. Bunda asosiy e’tibor Yevrosiyoga qaratilgan. Unga ko‘ra, AQSh shunday tashqi siyosat yuritishi kerakki, toki Yevropa va Osiyoda yagona dominant kuch paydo bo‘lib, AQShning global boshqaruvdagi eng yuqori roliga daxl qilmasin.
"Geostrategiya – geosiyosiy manfaatlarni strategik shaklda boshqarishni shaxmat o‘yini bilan taqqoslash mumkin. Farqi – Yevrosiyo shaxmat taxtasida bir vaqtning o‘zida ikkita raqib emas, balki bir necha raqiblar o‘ynaydi va ularning har qaysisi turli darajadagi kuchlarga ega”, deya yozadi u.
Kitobda mana shu har qaysi raqibning siyosiy yo‘li alohida qilingan. Asarni o‘qish jarayonida o‘quvchi o‘zini geosiyosatning chigal va qiziqarli to‘riga ilinib qolganday his qiladi. Undan chiqishni istamaydi.
Ukraina: Bjyezinskiy bashorati
Shu kecha-kunduzda Ukraina va Rossiya o‘rtasidagi vaziyat, uning ro‘y berish ehtimoli va kelib chiqish sabablari ham kitobda aniq ko‘rinadi. Bjyezinskiy Rossiya Ukrainasiz yanada ko‘proq darajada Osiyo davlati bo‘lib qolishi va Yevropadan uzoqlashishini yozadi. Asardagi jumlani aynan keltirishni o‘rinli topdim:
“Mustaqil Ukraina davlatining paydo bo‘lishi nafaqat hamma rossiyaliklarni o‘zlarining siyosiy va etnik mansubliklarini qayta idrok etishga undadi, balki Rossiya davlatining geopolitik jihatdan juda katta muvaffaqiyatsizlikka uchraganini ham anglatar edi. Ukrainaning mustaqilligi Rossiyani Qora dengizdagi ustuvorlik holatidan ham mahrum etdi”.
Muallif kitobiga Yelsinning 1990 yil 19 noyabr kungi Kiyevdagi nutqini kiritadi va uning fikrlarini keyinchalik ukrainlar va chechenlar Yelsinning o‘ziga qarshi qaratishlari mumkinligini aytadi. Yelsin nutqida shunday degandi:
