Muqaddas Qoraboğ: Ozarboyjon va Armaniston örtasidagi sulh jarayoniga ötmişni azizlaştiriş xalaqit bermoqdami?
|02:35 / 10.04.202328 44612 min
Mart oyida Ozarboyjon va Qoraboğ armanlari örtasida töğridan töğri muzokaralar - mojaro tomonlari örtasida ilk oçiq muloqot boşlandi. Ular tan olinmagan Toğli Qoraboğ respublikasi kelajagini hal qilişadi.
Tabiiyki, Ozarboyjon uşbu hududni öz davlatining bir qismi sifatida biladi, u yerda yaşovçi arman millatiga mansub aholini esa Ozarboyjonga işonçsizlik va qörquv birlaştirib turibdi. Ötgan öttiz yil davomida nafaqat hukumatlar, şuningdek, şoir-yozuvçilar, musiqaçilar va xalqlar örtasida şu qadar ulkan jarlik yuzaga kelganki, jarlikning ikki tomonida turuvçilar hayotini endi bu jarsiz tasavvur qila olmaydi, deb yozadi Maharram Zaynalov.
26 fevral kuni Ozarboyjonda Xöjali fojiasi navbatdagi marta yodga olindi. Birinçi uruşgaça Qoraboğdagi bu şaharçaning aksar aholisi ozarboyjonlar bölgan. 1992 yilning fevralida yuzlab tinç aholi vakillari arman kuçlari tomonidan öldirilgan — bu voqealar Ozarboyjonda genotsid deb ataladi. Bu voqea siyosiy jarayonlarga mustahkam singib kirgan, yangiliklarda albatta tilga olinadi, bolalar esa bu voqealarni xotirlab suratlar solişadi.
Armanistonda esa «ozarboyjon terrorizmi» bilan qörqitişadi. 1988 yilda Ozarboyjonning Sumgait şahridagi tartibsizliklarda önlab armanlar öldirilgan, minglaganlari qoçişga majbur bölgan — bu voqea ham barça ozarboyjonlarga yorliq yopiştirişga xizmat qiladi.
Har ikki mamlakatda öldirilgan tinç aholi xotirasi siyosiy maqsadlarda işlatiladi, deydi Qoraboğ mojarosini örgangan sotsiolog Sergey Rumyansev: «Qoraboğdagi birinçi uruşda Ozarboyjon axborot uruşida yutqazgan, öşanda armanlar özini turklardan jabr körayotgan yagona qurbon sifatida taqdim eta olgan. Öşa uruşda eng yirik tinç aholi qirğini bölgan Xöjali fojiasi esa Ozarboyjonga ular ham qurbon ekanini körsatiş imkonini taqdim etdi».
Milliy orzular obekti
Armanistonda ozarlarni turklar deb ataşadi va şu yöl bilan Qoraboğ mojarosi hamda 1915 yilgi Turkiyadagi armanlar qirğinini boğlaşga harakat qilişadi.
«Ön beş deganda yilni, Toğli deganda Qoraboğni esga olaman», deb yozgandi taniqli arman şoirasi Silva Kaputikyan, keyingi satrlarida adolat talab qilib.
Tadqiqotçilar Mane Grigoryan va Behröz Samedovning qayd etişiça, bunday ijodiy asarlar yuz yil avvalgi Usmonlilar imperiyasining turklari va zamonaviy ozarboyjonliklarni tenglaştiruvçi uzviylik bor va oğriqli ötmiş xotiralarini yana qözğatişga qaratilgan. Aslida, ozarboyjonlarning ötmişi Turkiya bilan emas, Eron va Rossiya imperiyasi bilan boğliq.
Mavzuga oid
Bir vaqtning özida ozarboyjonlik şoir Xalil Rizo Qoraboğni «Ozarboyjon iftixori, jon tomiri va yuragi» deb ataydi.
«Millatçi jamoatçilik öy-xayollari Qoraboğni muqaddaslaştirib, uni milliy orzu obektiga aylantirgan», — deb yozadi tadqiqotçilar.
Qoraboğni muqaddaslaştiriş hokimiyat bilan ham aççiq öyin qilgan: 2020 yilgi uruşdan söng Armaniston rahbariyati Qoraboğni mustaqil qiliş ğoyasidan voz keçdi, biroq jamiyatning bir qismi bu narsaga rozi bölmadi.
«Hozir “Qoraboğni beriş — Armaniston davlatçiligini yöqotiş” şiori bor, lekin nima uçunligi va bu nimani anglatişini heç kim bilmaydi. Mana şu muqaddaslaştiriş oqibati», — deydi arman jurnalisti Mark Grigoryan.
Tadqiqotçi Mane Grigoryan sovet davrigaça Qoraboğni «muqaddaslaştiriş»ga misol topa olmaganini aytadi, sotsiolog Sergey Rumyansev esa ozarboyjonliklar uçun ham bu hudud XX asr oxirlaridagi mojarolardan söng çinakam aziz joyga aylana boşlaganini qayd etadi.
Qoraboğning avvalgi poytaxti Şuşa har ikki xalq uçun muqaddas vatanga aylangan, garçi u XVIII asrda qurilgan va qadimiyligi böyiça atrofdagi köplab şaharlar, jumladan, Boku va Yerevandan ança yoş.
Şuşa manzaralaridan biri
Hozir Ozarboyjon nazoratiga qaytgan Şuşaga borib, osori atiqalar fonida suratga tuşib, ijtimoiy tarmoqlarga joylaştiriş yangi urfga aylangan. Birinçi uruşgaça Şuşada aholining 90 foizini ozarboyjonlar taşkil etgan, ularning şahardan quvib çiqarilişi köplar uçun zarba bölgan.
Tadqiqoçilar Samedov va Grigoryanning yozişiça, umumiy muqaddas ötmiş millatlarning siyosiy umumlaşuvini şakllantiradi, biroq taşqi, eng asosiysi — abadiy duşman obrazi orqali.
Ötmiş hukm ostida
«Armanlar — duşman, eronliklar — duşman, turklar — döst». Bokuliklarning köpçiligi şu fikrda, uruşdan ikki yarim yil ötgaç, mahalliy matbuot ham buni bot-bot takrorlamoqda.
«Eronliklar ham armanlar singari makkor», — deydi yangiliklarni radiodan eşitgan bokulik taksiçi. Maşinamiz tirbandlikda turib qoldi, oynadan XVI asr boşlarida Ozarboyjonni mahv etgan şoh Ismoil Birinçiga örnatilgan haykal körinib turardi. U Eron şohi bölsa-da, ozarboyjonliklar tilida şe’rlar yozgan, şu sababli uni bu yerda özlariniki hisoblaşadi.
«U turklarga qarşi uruşgan», — deyman haykal tomon işora qilib.
«Bu yolğon, — deydi taksiçi. — Sen buni internetdan öqigan bölsang kerak, u yerda feyklar tiqilib yotibdi».
Bugun Ozarboyjon va Turkiya — ittifoqçi, xalqlari öxşaş tilda sözlaşadi. Ozarboyjon poytaxti uruş tugagandan buyon Turkiya bayroqlari bilan ham bezatilgan, askarlar esa öz libosiga mamlakat bayroği bilan birga Turkiya bayroğini ham qadaşadi.
Lekin köpçilik bugungi kun voqeligini ötmişga ham tatbiq etişga harakat qilişmoqda, ammo «ularning» şoh Ismoili Usmonli imeriyasiga qarşi kuraşganiniga işonişlari qiyin.
Millatlar va elatlar tomonidan özining bugungi voqeligini ötmişi ustiga qöyişi primordializm deb ataladi. Zamonaviy ozarboyjonlar va armanlarni endi XVIII asrda Qoraboğning Panoh Ali xoni va mahalliy arman feodali Şohnazar quda-anda bölgani, birgalikda jang qilgani, öşa Şuşani birga qurganiga işontirib bölmaydi.
Arman şoiri Sayat Nova ozarboyjon tilida ham şe’rlar yozgan
Armanlar va ozarboyjonlarning ziddiyati millatçilik ğoyalari tarqalişi bilan çambarças boğliq, hozir köpçilikka tuyulganidek çuqur tarixiy ildizlarga ega emas, nari borsa 100 yillik tarixga ega.
Tadqiqotçi Benedikt Anderson özining «Öylab topilgan uyuşmalar» kitobida millatçilik millatni tarix qa’ridan çiqib kelgan uyuşma sifatida tasvirlaydi, aslida millat ğoyalari XVIII-XIX asrlarda paydo bölgan, deb yozadi. Yevropada va jahonning boşqa nuqtalarida sanoatlaşuv şarofati bilan, şuningdek, savodlilik darajasi oşişi bilan özlikni anglaş asosi din emas, til böla boşlagan: masalan, inson özini birinçi navbatda vengr, söngra katolik hisoblagan.
Millatçilik ğoyasi öşa paytlar Rossiya imperiyasi guberniyalari hisoblangan Janubiy Kavkazga ham kirib kela boşlagan. Juda köp joylarda aholi aralaş yaşardi: ozarboyjonlar Yerevan aholisining katta qismini taşkil etar, armanlar esa Bokuning.
XX asr boşida har ikki tomonda millatçilar zöravonlik namoyiş eta boşlaşgan: 1905 yildan Naxiçivonda armanlar kaltaklangan, Şuşada esa ozarboyjonlar; zamonaviy Ozarboyjon va Armanistonning butun hududi böylab qurollangan otryadlar töqnaşuvlari yuz bera boşlaydi. Nihoyat eng qonli töqnaşuvlar 1918 yilda Bokuda röy beradi, mart oyida minglab ozarboyjonlar halok böladi, sentabrda esa armanlar.
Sovet hukumati davrida milliy masalalar «gilam ostiga» berkitildi va 1980-yillar söngiga kelib yana böy körsata boşlaydi. Tadqiqotçilar qayd etişiça, hammasi ekologik namoyişlardan boşlangan: Armanistonda «Metsamor» AES tufayli, Ozorboyjonda esa Qoraboğda örmonlar kesilişiga qarşi çiqişgan. Ekologik harakat tezgina millatçilik harakatiga döngan va Armanistonda namoyiş qilayotganlar Qoraboğni Ozarboyjondan ajratib olib, Armanistonga qöşişni talab qila boşlaşadi.
Yana tartibsizliklar boşlanib ketgan va 1992 yilda sobiq sovet respublikalari örtasida tölaqonli uruş röy beradi.
Abadiy uruş
XX asrgaça bu xalqlar umumiy pazandaçilik (bu borada haligaça bahslaşişadi), musiqa va urf-odatlarga ega bölgani haqida heç kim eslamayapti. Tadqiqotçilar Samedov va Grigoryanning sözlariga köra, har ikki tomon öz madaniyatida bir-birini «ayyor va munozaraga yaroqsiz yovuz» obrazi sifatida translatsiya qiladi.
Ozarboyjonda uruş boşlanganidan 30 yildan ortiq vaqt ötib, uruş haqida yangi qöşiqlar yozilmoqda, ularda Turkiya va Ozarboyjon prezidentlari madh etilib, Armaniston boş vaziri kalaka qilinmoqda, videokliplarda yaqinda tugagan uruşda pilotsiz uçar qurilmalardan berilgan zarbalar namoyiş etilmoqda.
2020 yili röy bergan 44 kunlik uruşda Ozarboyjon Qoraboğning bir qismi hamda uni örab turgan va 1990-yillardan buyon Armaniston okkupatsiyasi ostida bölgan yettita tumanni töliq qaytarib oldi. Hozir bu hududlarda yangi aeroportlar, yöllar va 30 yil vayrona holida turgan şaharlar yangidan qurilmoqda. Minalardan tozalaş işlari olib borilmoqda, bir paytlar şu hududlarda yaşagan ozarboyjon qoçqinlari va ularning avlodlari sekin-asta vataniga qaytişmoqda.
Bunga parallel ravişda Ozarboyjon va Armaniston örtasida çegaralarni demarkatsiya qiliş böyiça oğir muzokaralar ötkazilmoqda, tomonlar sulh şartnomasi variantlari ustida işlaşmoqda. Lekin hali töla tinçlik örnatilişiga ança bor, çegaralarda va Qoraboğda hamon otişmalar bölib turibdi, insonlar ölmoqda.
Armaniston Ozarboyjonga hududiy da’vosidan voz keçdi, biroq Boku Qoraboğ armanlari bilan muzokaralarga endigina kirişdi. Bu vaqtda Qoraboğning özi (uning bir qismi sulh şartnomasiga köra rossiyalik tinçlikparvar kuçlar nazorati ostida) uç oydirki qamal holatida qolmoqda. Ekofaollar hududni Armaniston bilan boğlovçi yagona yölni yopib qöyişgan.
Uruşda ğalaba qozongaç Ozarboyjon Qoraboğ armanlariga biror avtonomiya taklif etişni bas qildi, prezident Ilhom Aliyev esa Ozarboyjon fuqaroligini olişni istamaganlar hududni bemalol tark etişi mumkinligini aytdi.
Mamlakat içida Ozarboyjon ğalaba mavzusini yanada avj oldirdi — ötgan yil rasman Şuşa şahri yili deb e’lon qilindi. «Şuşa — muqaddas şahar, bizning Makkamiz ekani [odamlarning ongiga] singdirilmoqda, — deydi Qoraboğ mojarosi böyiça ekspert Şohin Rizayev. — Bularning barçasiga çek qöyib, bir neça yurişni oldindan öylab, armanlar va ozarboyjonlarning birgalikda umrguzaronlik qiliş variantini tanlaş fursati yetgan».
* * *
2007 yili Tbilisida sayr qilib yurarkanmiz, taniş armani qiz kaftini yoygança masalaning mohiyatini obrazli qilib tuşuntirişga urinib kördi: «Biz, armanlar xuddi daraxt kabimiz, — degandi u barmoqlari yoyilgan kaftiga işora qilib. Söng çinçaloğni körsatdi. — Bu esa Şuşa. Bu şoxni sindiriş mumkin emas, çunki unda men ölgan bölaman».
U yaxşi, oqköngil qiz edi, ozarboyjonlarni yomon körar, ilgari qanday qilib birga totuv yaşaganimizni xayoliga siğdira olmasdi. Men esa uning uçun boşqalarga öxşamaydigan, yaxşi ozarboyjon yigit edim.
Sayrimiz çoğida menga xolam qöngiroq qilib qoldi. Arman qizi bilan sayr qilib yurganimni eşitgaç, xolam qat’iy ogohlantirdi: “Ehtiyot böl, u seni zaharlab qöymasin”.
Aftidan, katta avlod boşqaça davrlar bölganini unutib qöygan, kiçik avlod esa u davrlarni heç qaçon körmagan. Mening xolam endi bu dunyoda yöq, taniş armani qiz esa vaqt ötib men bilan gaplaşmay qöydi.
