Sudanda harbiylar kuraşi: kim kim bilan uruşmoqda va mojaro qanday kelib çiqqan?
|18:14 / 16.04.202330 0538 min
Sudan poytaxti Xartum va mamlakatning boşqa hududlarida boşlangan janglar mamlakat harbiy rahbariyatidagi hokimiyat uçun keskin kuraşning bevosita natijasi böldi.
Xartum aeroportida quyuq tutun. 2023 yil 15 aprel. Foto: AFP / Scanpix / LETA
Ikkinçi kundirki poytaxtdagi muhim strategik nuqtalarda harbiy tuzilmalar - Tezkor reaksiya kuçlari (RSF) va muntazam armiya örtasida töqnaşuvlar davom etmoqda.
Keçadan buyon nimalar böldi?
Yakşanba tongida guvohlar Xartum, Omdurman va Bahri şaharlaridagi binolar oğir artilleriyadan öqqa tutilgani ovozlarini eşitişgan.
Şuningdek, Qizil dengiz sohilidagi Port-Sudan şahrida otişmalar ovozlari eşitilgan, mojaroning birinçi kunida bu hududda harbiy harakatlar bölmayotgandi. Sudan armiyasi RSF’ning yetti şahardagi, jumladan Port-Sudandagi bazasi ham egallangani töğrisida e’lon qilgan, ammo bu ma’lumot boşqa manbadan tasdiqlanmagan.
Tongda Sudan qurolli kuçlari Tezkor reaksiya kuçlarining Efiopiya bilan çegaradagi Gedaref ştatidagi ştabi ustidan nazorat örnatgan. Armiya şuningdek RSF’ning Meroedagi bazasiga avizarbalar bergan. Hududni qurşab olişga harakat qilinmoqda.
RSF poytaxtda va undan taşqarida qator strategik obektlar, jumladan Darfurda mamlakat qurolli kuçlari boş ştabi va harbiy kazarmalari ustidan nazorat örnatganini e’lon qilgan.
Sudan şifokorlari kasaba-uyuşmalariga köra, janglar boşlanganidan buyon tinç aholi vakillaridan kamida 56 kişi halok bölib, 595 kişi tan jarohati olgan.
Poytaxt Xartumdagi kuçlar nisbati: kök rangda isyonçilar, qizil rangda armiya kuçlari nazorat qilayotgan obektlar
Sudan suveren kengaşi rahbari, mamlakat qurolli kuçlari boşliği Abdulfattoh al-Burxon 15 aprel kuni keçqurun RSF tarqatib yuborilgani haqida ma’lum qildi, bugun esa uning qömondonligidagi armiya isyonçilar bilan heç qanday muzokara ötkazilmasligini e’lon qildi. Öz navbatida, RSF kuçlari al-Burxonni topiş va qölga olişga harakat qilmoqda. Şu tariqa, mojaro tomonlarida amalda vaziyatning keskinlaşuvidan boşqa variant yöq.
Mojaro tarixi
2021 yil oktyabridagi davlat töntarişidan keyin Sudanni generallardan tarkib topgan kengaş boşqarmoqda va ularning asosiy ikkitasi örtasida nizo kelib çiqqan.
Mavzuga oid
Ulardan biri - general Abdulfattoh al-Burxon mamlakat qurolli kuçlari boş qömondoni va amalda mamlakat prezidenti hisoblanadi.
Ikkinçisi - uning örinbosari va Tezkor reaksiya kuçlari qömondoni general Muhammad Hamdon Dagalo, şuningdek Xemeti va Xamedti nomi bilan ma’lum.
Ular mamlakat qaysi yöldan borişi va fuqarolik boşqaruviga ötiş masalasida kelişa olişmagan.
Asosiy munozarali nuqtalar - bu Tezkor reaksiya kuçlarini (bu esa 100 mingga yaqin kişi degani) muntazam armiya tarkibiga kiritiş va şundan keyin armiyani kim boşqarişi masalalaridir.
Nega barçasi 15 aprel kuni boşlandi?
Bir neça kunlik keskinlikdan keyin mojaro yangi bosqiçga ötdi: Tezkor reaksiya kuçlari butun mamlakat böylab qayta joylaştirib çiqildi, armiya esa buni tahdid ölaroq baholadi.
Vaziyatni muzokaralar yöli bilan hal qilişga bölgan umidlar oqlanmadi - muzokaralar boşlanmadi.
Şanba tongida birinçi bölib kim öq uzgani aniq emas, ammo bu allaqaçon beqarorlaşgan vaziyatni yanada yomonlaştirişidan xavotirlanişmoqda.
Diplomatlar ikki tomonni ham öt oçişni töxtatişga çaqirmoqda.
Tezkor reaksiya kuçlari qanday tuzilma?
Bunday guruhlar 2013 yilda Darfurdagi isyonçilarga qarşi vahşiy usullar bilan kuraşgan va juda yomon reputatsiyaga ega bölgan «Janjavid» politsiya kuçlari asosida tuzilgan.
Öşandan buyon general Dagalo Yaman va Liviyadagi qurolli mojarolarda çiniqqan, Sudandagi oltin konlarining bir qismini nazorat qiluvçi kuçli harbiy tuzilma taşkil etdi.
General Muhammad Hamdon Dagalo Tezkor reaksiya kuçlariga rahbarlik qiladi. Foto: Reuters
Guruh a’zolari inson huquqlarini buzişda, jumladan 2019 yil iyunida 120 nafardan ortiq namoyişçi yoppasiga öldirilişida ayblanadi.
Mazkur qudratli harbiy guruh armiyaga böysunmaydi va bu mamlakatdagi barqarorlikka katta tahdid soladi.
General Hamdon Rossiya bilan qanday aloqalarga ega?
Maktabni tamomlamagan, ötmişda tuya savdosi bilan şuğullangan general-leytenant Muhammad Hamdon Dagalo sönggi yigirma yillikda katta boylik va ta’sir doirasiga ega bölib, hokimiyat çöqqilariga kötarildi.
General Hamdon Darfurda 2003 yilda boşlangan va 300 ming kişi ölimiga sabab bölgan mojaro vaqtida sodir etilgan ommaviy qirğinlarda ayblanadigan «Janjavid» guruhi qömondoni bölgan. Bu mojaro tufayli millionlab kişilar öz uylarini tark etişga majbur bölgan.
Hamdonning bu mojarodagi roli prezident Umar al-Başirning e’tiborini tortadi va 2013 yilda uni «Janjavid» bazasida taşkil etilgan Tezkor reaksiya kuçlari rahbari etib tayinlaydi. Ammo 2019 yili al-Başirning iste’fosi talab qilib boşlangan namoyişlardan keyin general Hamdon sobiq homiysiga qarşi çiqadi va uning hokimiyatdan çetlatilişida yordam körsatadi.
2019 yilda Tezkor reaksiya kuçlari Sudanda fuqarolik hukumati örnatilişi talab qilingan demokratik namoyişlarni bostiradi.
Ayrim ma’lumotlarga köra, ular Yamanda Saudiya Arabistoni rahbarligidagi koalitsiya tarkibida ham yollanma kuç sifatida harbiy harakatlarda qatnaşmoqda.
Sudanda Hamdonning manfaatlari oltin qazib oliş va quriliş sohasi bilan boğliq. U şuningdek mintaqaviy siyosat bilan ham şuğullanib, Rossiya bilan aloqalarni rivojlantirgan.
2022 yil martida sudanlik mulozimlar 2020 yilda töxtab qolgan kelişuv tiklanişi rejalaştirilayotganini aytişgan, unga köra Moskva Qizil dengizdagi Port-Sudandagi harbiy-dengiz bazasini 25 yil muddatga ijaraga olişi mumkin.
Öşanda Hamdon Moskvaga borgan va rossiyalik rasmiylar bilan, jumladan taşqi işlar vaziri Sergey Lavrov hamda Rossiya Xavfsizlik kengaşi kotibi Nikolay Patruşev bilan uçraşuv ötkazgan.
Hamdonning jangçilariga muntazam armiyadagidan köra yaxşi haq tölanadi va yaxşi qurollantirilgan
Sudandagi SUNA davlat axborot agentligi öşanda tomonlar oldingi barça iqtisodiy, diplomatik va xavfsizlik sohasidagi kelişuvlarni davom ettirişga kelişib olganini yozgandi.
Joriy yil martida Sergey Lavrovning taşrifidan keyin Sudandagi harbiy rejim rossiyaliklarning harbiy-dengiz bazasi qurilişini ma’qulladi. Bu bazaga 300 ga yaqin harbiy va tört kema joylaştirilişi mumkin. Buning evaziga Moskva Xartumni qurol va harbiy texnika bilan ta’minlaşi közda tutilgan.
16 mart kuni «Press-slujba Prigojina» telegram-kanali «Vagner» rahbarining New York Times muxbiri savoliga bergan javobi keltirildi, unda xususan şunday deyiladi: «biz... janob Xamedti bilan heç qanday aloqaga ega emasmiz».
Sudanni nima uçun harbiylar boşqaradi?
Dam oliş kunlari boşlangan harbiy harakatlar - 2019 yilda prezident Umar al-Başir hokimiyatdan çetlatilgandan keyin boşlangan keskinlikning navbatdagi avj olişi böldi.
Al-Başir qariyb öttiz yil mobaynida hokimiyatda bölgan. Aholi uning ketişini talab qilib boşlagan ommaviy namoyişlardan keyin harbiylar davlat töntarişi amalga oşirgan va hokimiyatni öz qöliga qölga olgan.
Mamlakat fuqarolari esa şundan keyin ham demokratik boşqaruvga ötilişini talab qilişda davom etadi.
Natijada qöşma harbiy-fuqarolik hukumati tuziladi, ammo 2021 yilgi navbatdagi davlat töntarişi oqibatida bu hukumat ham ağdariladi.
Şundan buyon general Burxon va general Dagalo örtasidagi ziddiyat kuçayib kelayotgandi.
Ötgan yil dekabrida hokimiyatni tinç yöl bilan fuqarolar qöliga ötkaziş böyiça doiraviy kelişuvga erişilgandi, ammo tomonlarning uşbu ötiş jarayoni tafsilotlari böyiça ötkazgan muzokaralar muvaffaqiyatsizlikka uçradi.
Foto: ANADOLU AGENCY
Bundan buyoğiga nimalar bölişi mumkin?
Agar harbiy harakatlar davom etsa, bu mamlakatni yanada parçalaşi va siyosiy beqarorlikni yanada kuçaytirişi mumkin.
Aholini fuqarolik boşqaruviga qaytişga işontirişda muhim rolni öynagan diplomatlar ikki generalni muzokaralar stoliga qaytariş uçun yöl topişga harakat qiladi.
Ayni vaqtda oddiy sudanliklarni yana bir mavhumlik davri kutmoqda.
