O‘zbek o‘qirmanlariga tanish bo‘lgan taniqli yozuvchi Oskar Uayld qalamiga mansub «Dorian Greyning portreti» asariga chizgilar tortib ko‘rishga harakat qilamiz. Asar haqida gapirishdan oldin ijodkor ruhiyatiga bir nazar tashlab olsak, zarar qilmaydi.
Oskar Uayld – Dublinning tizginsiz shoiri
Yaxshi yozuvchilar ikki xil bo‘ladi: tug‘ma va faylasuf. Oskar Uayld ikkinchi turga mansub ijodkor. 1854 yili Dublinda tug‘ilgan Oskar jo‘shqin iste’dod, qaynoq xarakter sohibi edi. O‘z davrida axloqsizlikda ayblanib, ikki yillik qamoq jazosiga hukm etilgan. Mana shu davrdagi tushkunlik, ruhiy iztiroblar uning «Reding qamoqxonasi balladasi» (1898) asarida tasvirlangan.
Ijodkorlarga nisbat berilganda odatda ularning shaxsiyati va ijodi hamisha ham mutanosib kelavermasligiga guvoh bo‘lamiz. Mana shu nomutanosiblikni Oskar Uayld o‘z qahramoni rassom Bezil Xolluard tilidan aytilgan quyidagi jumla bilan izohlashga urinadi:
«San’atkorning tuyg‘ulari uning asarlarida aks etmaydigandek bo‘ladi. San’at biz o‘ylagandan ko‘ra mavhumroq narsa. Mening miyamga tez-tez bir fikr kelib turadi – san’at o‘zida san’atkorni oshkor etishdan ko‘ra ko‘proq darajada uni yashiradi».
Bu iddaoga ko‘ra san’atkor va san’at ayro-ayro tushunchalar. Birining hislari ikkinchisida mutlaqo akslanmasligi mumkin. Biroq bu ham oliy haqiqat emas, boisi Oskarning «mangu ruhi» lord Genri timsolida zamonlar osha yashab kelmoqda.
Yozuvchi aynan shu qahramoniga o‘z sezimlarini yuqtira olgan. Ijodkorning nozik, shu bilan birga ziddiyatli shaxsiyatini uning nafis she’riyatida, g‘aroyib ertaklarida, o‘yga toldiruvchi dramalarida hamda larzaga keltiruvchi romanida uchratish mumkin.
Xo‘sh, asar nima haqida?
Buni muallifning o‘zi ham romanning bir necha joyida ochiqlaydi va sirli portret aslida ramz ekanligini u insonning qalbi yoxud vijdoni o‘laroq tasvirlanishini aytadi. Men bunga shunday ta’rif berdim: asar tamomila qalbini Iblisga sotgan qalbsiz insonning qalb qiynoqlari haqida.
Qalbsiz insonda qanday qalb qiynoqlari bo‘lishi mumkin? Narsiss Dorian qanday azob iskanjasida qoldi? Nahot shuncha yovuzliklardan so‘ng ham unda biroz bo‘lsa-da vijdon qolgan-u, mana shu zaif zarra uni maxfiy xonaga boshlab o‘z suratiga tikilishga majburlay olsa? Bunday «oliyjanoblik»ni ko‘rgan o‘quvchi beixtiyor Lermontovning «Zamonamiz qahramoni»ni yodga olishi tayin.
Ochig‘i, yolg‘iz farzand va yakka merosxo‘r bo‘lgan yetim Dorian Greyning «aka-ukalari» bisyor. Bir o‘rinda u Pechoringa («Zamonamiz qahramoni») badiiy akalik qilsa, boshqa o‘rinda afsonaviy Narsiscning haqiqiy ukasidir. Yana bir qarasangiz Merso («Begona») bilan qondosh bo‘lib chiqadi.
