Hitlerning SSSRga hujumi - Stalin nega nemislar bosqinidan ogohlantirgan sovet razvedkaçilariga işonmagandi?
|19:23 / 22.06.202342 07618 min
1941 yil 22 iyun. Natsistlar Germaniyasi SSSRga hujum qiladi. Bu uruşda yigirma milliondan oşiq sovet fuqarolari halok böladi. Köplab şahar va qişloqlar vayronaga aylanadi. Tarixçilarga köra, agar öşanda Stalin sovet razvedkaçilarining ogohlantiriş xabarlarini e’tiborga olganida va Germaniya tajovuziga durustroq tayyorgarlik körganida, qurbonlar soni hamda vayronalar kamroq bölardi.
Fotokollaj: Kun.uzFotokollaj: Kun.uz
1941 yil 22 iyunda Germaniya SSSRga bostirib kirgaç, tört yil davom etgan uruşda askarlar bilan qöşib hisoblaganda 20 milliondan oşiq sovet fuqarolari halok böladi. Mamlakatning odam ziç yaşaydigan va köplab sanoat korxonalari joylaşgan ğarbiy qismi batamom vayron böladi.
Germaniya SSSRga hujum qilişdan avval çegarada qariyb bir million askar va yuz minglab turli texnikalardan iborat armiya yiğadi. Bu haqda sovet razvedkaçilari Moskvaga xabar jönatişadi.
Ular Germaniya SSSRga hujum boşlaşi muqarrar ekani haqida ogohlantirişadi. Biroq Stalin boşçiligidagi sovet rahbariyati bunga parvo qilmaydi.
Öşanda Stalin Hitlerning SSSRga hujum qilmasligiga işongan va Germaniya tez orada hujum qiladi degan sovet razvedkaçilarini hatto sotqinga ham çiqaradi.
Tarixçilarning aksariyati, agar Stalin boşdanoq Germaniyani jiddiy xavf sifatida baholab, uruşga tayyorgarlik körganida 20 million sovet fuqarosi halok bölmas, mamlakat vayronaga aylanmas edi, deyişadi.
1941 yil 22 iyundan oldingi vaziyat
1939 yil 23 avgust kuni Moskvada SSSR va Germaniya örtasida özaro hujum qilmaslik böyiça bitim imzolanadi. Sovetlar ana şu bitim imzolanişida Yevropa xalqlariga xiyonat qilişadi.
Ya’ni Germaniya bilan tuzilgan özaro hujum qilmaslik haqidagi bitimga bir neçta maxfiy bandlar qöşişadi. Unda nemislar bilan birga Şarqiy Yevropani özaro taqsimlab oliş haqidagi kelişuvlar bor edi.
Çapdan öngga old qator, Ioxim fon Ribbentrop, Stalin va Molotov.
Foto: AP
«Molotov-Ribbentrop pakti» deb atalgan mazkur kelişuv imzolangandan bir hafta ötgaç 1939 yil 1 sentabr kuni nemislar Polşaga bostirib kirişadi. 17 sentabr kuni Polşaga şarqdan sovet armiyasi hujum qiladi.
Qisqa vaqtda polyak armiyasi tor-mor etiladi va Polşa davlat sifatida tugatilgani ma’lum qilinadi. Şu joyda endi SSSR va Germaniya çegaradoş bölib qolişadi.
Köp ötmay nemislar sovet armiyasi bilan birga Çexoslovakiya, Vengriya, Ruminiya kabi davlatlarni ham egallaşadi. Bu davlatlarning asosiy qismi nemislarga, şarqiy qismi SSSRga tegadi.
1939 yil 30 noyabr kuni sovet armiyasi navbatdagi ölja – Finlandiyaga bostirib kiradi. Nemislar esa bu paytda Yevropa şimoli va ğarbidagi davlatlarni bosib olayotgandi.
Mavzuga oid
1940 yil mart oyiga kelib SSSR Finlandiyani bosib ololmasligi oydinlaşadi va ikki davlat örtasida sulh tuziladi. Şu tariqa, sovet armiyasi juda katta yöqotişlar hisobiga finlardan ozgina hudud qöşib oladi.
Tarixçilarga köra avvaliga Germaniyaning SSSRga hujum qiliş niyati bölmagan. Biroq aynan sovet-fin uruşida sovet armiyasining kamçiliklari oşkor bölgaç Hitler SSSRni bosib olişni rejalaştiradi.
Agar xuddi Fransiyadagiga öxşab (bu davlatni Hitler bor-yöği 40 kunda egallagan) faşistlarga faqat sovet armiyasining özi qarşi çiqqanida Hitler SSSRni qisqa muddatda bosib olardi.
Nemislarga qarşi xalq oyoqqa turdi va avvaliga nemislarning hujumi töxtatildi. Söng SSSRdan quvib çiqarilib, ğalaba qozonildi.
Bugun Rossiyadagi aksariyat siyosatçilar, yuqori lavozimli mansabdorlar faşistlar ustidan qozonilgan ğalabani faqat rus xalqiga nisbat berişadi. Aslida esa öşa ğalabaga barça birday hissa qöşgandi.
1941 yil 22 iyunga qadar nemislar Britaniyadan taşqari Yevropaning barça qismini egallagan, sovet rahbariyati esa «nemislar bizga hujum qilmaydi» degan xomxayolda yurgandi.
Sovet va nemis zobitlari Polşadagi front çiziğida. 1939 yil sentabr.
Foto: Alamy Stock Photo
Behuda ketgan ogohlantirişlar
Hitler Germaniya armiyasining ilğor kuçlarini SSSR bilan çegarada töplar ekan, ana şu paytda sovet razvedkaçilari Moskvani nemislar tez orada SSSRga hujum qilişi haqida ogohlantira boşlaşadi.
Moskvaga nemislarning hujumi haqida ma’lumot jönatganlardan biri Rixard Zorge edi. Bu şaxs Bokuda tuğilgan bölib, otasi nemis, onasi rus bölgan. Uning laqabi «Ramsay» edi.
1929 yildan boşlab SSSR Mudofaa vazirligi tarkibidagi razvedka boş boşqarmasida iş boşlagan Zorgeni 1930 yilda Yaponiyaga jönatişadi.
Millati nemis bölgan Zorge Yaponiyada Germaniya fuqarosi sifatida yaşaydi. Heç kim uning SSSR fuqarosiligini va sovet razvedkaçisi ekanini bilmaydi.
Zorge Germaniyaning Yaponiyadagi elçisi Oygen Ott va boşqa xodimlar, şuningdek, Tokioda bölib turgan turli nemis zobitlari bilan yaqin aloqada böladi. Ulardan bilib olgan turli ma’lumotlarni Moskvaga yuborib turadi.
Rixard Zorge
Foto: godliteratury.ru
Gap nemislarning SSSRga bostirib kirişi haqida ketar ekan, tarixda «Zorge telegrammalari» nomi bilan atalgan xabarlar juda maşhur. Unga köra Zorge 1940 yildan boşlab Moskvadagilarni Germaniyaning SSSRga hujum qilişi haqida ogohlantira boşlaydi.
«Germaniyadan Yaponiyaga kelayotgan har bir nemis zobiti Germaniyaning SSSR siyosatiga ta’sir ötkaziş uçun şarqiy çegarada 80ga yaqin diviziyasi borligini aytmoqda. Agar SSSR Boltiqböyi respublikalarida bölgani kabi Germaniya manfaatlariga qarşi işlarni qila boşlasa, nemislar Xarkov-Leningrad-Moskva liniyasi böylab hujum qilib, ulkan hududni egallab olişlari mumkin», deydi Zorge 1940 yil 28 dekabrda Tokiodan Moskvaga yuborgan xabarida.
Ertasi kuni, 29 dekabrda Moskvaga Berlindagi Sovet elçixonasidan ham «Hitler SSSRga qarşi uruşga tayyorgarlik köriş buyruğini bergan» degan radioxabar keladi.
Bu 1940 yilda Germaniyaning SSSRga rejalaştirilgan hujumi haqidagi ilk ogohlantiriş xabarlari edi. Tez orada bunday xabarlardan yana önlab olinadi.
Zorge 1941 yil 2 may kuni Moskvaga yuborgan navbatdagi xabarida şunday deydi:
«Oygen Ott menga Gitler SSSRni mağlub etişga qaror qilganini aytdi. SSSR bilan uruş boşlaş töğrisida qaror Hitler tomonidan may oyida yoki Angliya bilan uruşdan keyin qabul qilinadi».
19 may kuni Zorgedan qöyidagi telegramma keladi:
«Berlindan Tokioga kelgan nemis zobitlari Germaniya va SSSR örtasidagi uruş may oyining oxirida boşlanişi mumkinligini aytişmoqda. Ular öşangaça Berlinga qaytiş haqida buyruq olişgan. May oyi tugamoqda. Biroq hujum boşlanmadi. Demak xavf tugadimi? Yöq».
30 may kuni Zorge uruş boşlanişi muddati biroz keçga surilganini ma’lum qiladi:
«Berlin Ottga Germaniya SSSRga iyun oyining ikkinçi yarmida hujum boşlaşi haqida xabar berdi. Ott uruş boşlanişiga 95 foiz işonç hosil qilmoqda».
SSSRga hujum qilayotgan nemis askarlari BMW mototsikllarida
Foto: ebay.de
U 1941 yil 30 may kuni Moskvaga telegramma jönatib nemislarning tez kunlarda hujum boşlaşi haqida sovet rahbariyatini ogohlantiradi:
«SSSRga keng front böylab hujum 15 iyun kuni tong paytida bölişi kutilmoqda».
Nemislar 15 iyunda hujum qilişmaydi. Moskvada unga nisbatan işonçsizlik paydo böladi. Şunda Zorge uruş iyun oyining uçinçi ön kunligida boşlanişiga işonçi komil ekanini aytadi.
1941 yil 17 iyun kuni Zorge «Germaniya SSSR bilan çegarada birinçi qatorning özida 900 ming askarga ega. Ularning ortida esa yana bir million harbiy zaxirada turibdi» deb telegramma jönatadi.
Keyinçalik Zorge haq bölib çiqadi. Nemislar u avvalroq aytgan sana 15 iyunda emas, oradan yana bir hafta ötkazib 22 iyunda hujum boşlaşadi.
Keyinçalik, uning Yaponiya SSSRga hujum qilmasligi haqidagi ma’lumotlariga asoslanib Uzoq Şarqdagi qöşinlarning bir qismi Moskva himoyasi uçun olib kelinadi va poytaxt saqlab qolinadi.
Stalin nega sovet razvedkaçilariga işonmagan?
1. Razvedkaçilarning notöğri ma’lumotlari tufayli. Xruşçevning eslaşiça, Stalin sovet razvedkaçilarining birontasiga işonmagan. Ularni yolğon ma’lumot tarqatuvçi buzğunçilar deb atagan.
Stalin razvedkaçilarni nafaqat yolğonçilar deb ataydi. Hatto ulardan bir neça nafarini xalq duşmani deb e’lon qilişni buyurgani haqida gaplar yuradi.
Xususan, Vadim Kojyevnikov özining «Qiliç va Qalqon» romanida şunday işlar bölganini eslab ketgan.
Sovet razvedkaçilari Moskvadagilarni Germaniyaning SSSRga hujumi haqida ogohlantirar ekan ular yuborayotgan xabarlarning bir qismi notöğri bölib çiqadi.
Masalan, Rixard Zorge özining ilk xabarlarida nemislarning SSSRga bahorda hujum qilişini aytadi. Biroq hujum bölmaydi. Keyinroq u aniq sanani aytib nemislar 15 iyun kuni hujum boşlaşini yozib yuboradi. Bu ham sodir bölmaydi.
Uruş boşlangandan söng 1941 yil 14 sentabr kuni Zorgedan kelgan xabarda şunday deyilgandi:
«Pauda (Tokiodagi Germaniya dengiz attaşesi) menga Germaniyaning navbatdagi yirik hujumi Dnepr daryosi orqali Kavkaz yönalişida bölişiga işonçi komil ekanligini aytdi. Paudaning fikriça, nemislarda yoqilği ta’minotida muammolar bor. Ular tez orada neft olişmasa öz vaziyatlarini oğirlaştirişadi va mağlubiyatga ham uçraşlari mumkin. Şu uçun Leningrad va Moskva yaqinidagi janglar susaytirilib, asosiy hujum Kavkazga bölişi kerak».
Oradan ikki hafta ötgaç bu ma’lumotlar ham notöğri bölib çiqadi. 1941 yil 30 sentabr kuni nemislar özlarining törtta tank guruhidan uçtasini Kavkazga emas, aksinça Moskva yönalişiga taşlab «Tayfun» operatsiyasini boşlaşadi. Oqibatda himoya yorib ötiladi va nemislar Moskva ostonasiga yetib kelişadi.
Rixard Zorge Yaponiyada
Foto: alamy.com
Nemislar SSSRga bostirib kirgan paytda sovetlar uçun yana bir katta tahlika – Yaponiya bor edi. Agar öşanda yaponlar şarqdan hujum boşlasa sovet armiyasi hatto xalqning yordamida ham ikkita frontga doş bera olmas va qisqa vaqtda mağlubiyatga uçrardi.
Vaziyat biroz noaniq va tahlikali, Yaponiya armiyasi istalgan vaqtda hujum boşlaşi mumkin edi. Şu vaqtda Rixard Zorge yana boş «plan»ga çiqadi. U Yaponiya SSSRga hujum qiladimi-yöqmi, bu haqda aniq ma’lumotlar yuborişi lozim edi.
1941 yil 3 iyul kuni Zorge yaponlar SSSRga bostirib kirişga tayyorgarlik körayotgani haqida xabar beradi:
«Yaponiyaliklarning ilk hujumi Vladivostok, Xabarovsk va Saxalinga böladi. Söng Saxalindan Primore qirğoğiga ötişadi».
30 iyulga borib Zorge Yaponlar SSSRga bostirib kirişga tayyorligini, ular nemislar sovetlar ustidan ğalaba qozongan zahoti hujum boşlaşlarini ma’lum qiladi.
1941 yil 11 avgust kuni Moskvadagilar undan şunday xabar olişadi:
«Sizdan ehtiyotkorlik bilan huşyor bölişingizni sörayman, çunki yaponlar hujumni avgust oyining birinçi va oxirgi haftasi oraliğida heç qanday e’lon qilmasdan boşlaydi».
Biroq bu işlar sodir bölmaydi va Zorgening ma’lumotlari yana notöğri bölib çiqadi.
Nihoyat, 1941 yil 14 sentabrda Zorge Yaponiya hukumati SSSRga qarşi çiqmaslikka qaror qilganini, ammo yaponlar keyingi yil bahorda hujum qilişi ehtimoli saqlanib qolaverişini ma’lum qiladi.
Zorgening har uçta xabaridan ikkitasida aytilgan işlar sodir bölmas ekan, Moskvada uni ikki tomonlama josus degan gumonga borişadi. Biroq sovetlarda uning nemislar foydasiga işlagani haqida aniq ma’lumotlar yöq edi.
2021 yilda Rossiya taşqi razvedka xizmati direktori Sergey Narişkin uruş arafasida sodir bölgan hodisalar yozilgan ba’zi arxiv materiallarini oşkor qiladi.
Rossiya taşqi razvedka xizmati direktori Sergey Narişkin
Foto: ura.news
Unga köra, 1941 yil 17 iyun kuni Stalin vaziyatni muhokama qiliş uçun huzuriga SSSR davlat xavfsizlik xalq komissari Vsevolod Merkulov va taşqi razvedka bölimi boşliği Pavel Fitinni çaqiradi.
Şu yerda ular Berlindan «Starşina» laqabli razvedkaçidan kelgan ma’lumotni oşkor qilişadi. («Starşina» Germaniya aviatsiya vazirligi xodimi Xarro Şulse-Boyzen bölib, uni 1942 yilda nemislar otib taşlaşgan) Unga köra yaqin kunlar içida Germaniya SSSRga hujum boşlaydi. Stalin bu xabarni yolğon ma’lumot deb ataydi va Merkulov va Fitinni kabinetidan quvib çiqaradi.
Rossiyalik tarixçilar, Zorge va boşqa razvedkaçilar yuborgan ma’lumotlar notöğri bölib çiqar ekan, Stalinning ularga işonmaslikka haqqi bor edi deyişadi.
2. Nemislarning yolğon tarğibotlari. Stalinning sovet razvedkaçilariga işonmasligiga nemislarning tinimsiz yolğon ma’lumotlar tarqatişlari ham qisman sabab böladi.
Nemislar «Barbarossa» (faşistlar Germaniyasining SSSRga bostirib kiriş rejasining şartli nomi) rejasi böylab tayyorgarlik körar ekan, buni yaşirişning iloji yöq edi.
Şu sababli ular bir tomondan SSSR bilan çegarada qöşin töplaydi. Ikkinçi tomondan sovetlarni çalğitiş uçun keng miqyosda dezinformatsiya kampaniyasini boşlab yuboradi.
Ular ommaviy çiqişlarda bot-bot SSSRga hujum qilmasliklarini aytişadi va qandaydir ma’noda Stalin boşçiligidagi sovet rahbariyatini yolğon ma’lumotlariga işontira olişadi.
1941 yil 14 iyun kuni SSSRdagi barça gazetalar TASS axborotini tarqatadi. Unda şunday deyilgandi:
«Sönggi paytlarda Germaniyaning SSSRga bostirib kirişi va ikki davlat örtasida uruş sodir bölişi haqida turli yolğon xabarlar tarqatilmoqda. SSSR va Germaniya örtasida hududiy, siyosiy va iqtisodiy da’volar mutlaqo yöq. Har ikki tomon özaro hujum qilmaslik haqidagi va boşqa kelişuvlarga oğişmay amal qilmoqda. Sovet hukumati bunday xabarlar haqiqatga töğri kelmasligini ma’lum qiladi».
Biroq ikkinçi tomondan nemislar SSSR bilan çegaraga juda köp miqdorda öz harbiylarini joylaştirişar ekan, Germaniyaning SSSRga bostirib kirişiga işonmaslik ham ahmoqlik bölardi.
3. Stalinning yon atrofidagilar. Öşa paytda ular Stalinni Hitler heç qaçon SSSRga hujum qilmasligiga işontirişgan. Bunda öşa paytda Taşqi işlar xalq komissari bölgan Molotovning juda katta hissasi bölgan.
Molotov Germaniya bilan tuzilgan bitimga javobgar edi. U agar nemislar ahdida turmasa Moskvada özini otib taşlaşlari ham mumkinligini bilardi.
Şu uçun Molotov bir tomondan nemislar bilan doimiy aloqada bölib turadi, ikkinçi tomondan uruş boşlangunça Stalinga «hammasi joyida ekanligi töğrisida» hisobotlar olib kirib turadi.
Stalin va Molotov
Foto: newyorker.com
Jumladan, Molotov-Ribbentrop pakti imzolangandan sana 1939 yil 23 avgustdan 1941 yil 22 iyungaça orada ötgan qariyb ikki yil davomida Molotov Berlinga bir neça marta boradi. U yuqori lavozimli sovet rahbarlari orasida Hitler bilan uçraşgan yagona şaxs hisoblanadi.
1940 yil noyabr oyida Molotov sovet delegatsiyasiga boş bölib Berlinga boradi. Uç kun davom etgan muzokaralarda nemislardan SSSRga hujum qilmaslik haqida aniq gap ololmaydi. Biroq Stalinga «hammasi joyida» qabilida hisobotlar olib kirişda davom etadi.
1941 yil 6 may kuni Stalin Molotovni taşqi işlar xalq komissari lavozimidan böşatadi. 1941 yil 22 iyun kuni tong soat 3:00 da Germaniyaning SSSRdagi elçisi Fridrix-Vulen Şulenburg Molotovning qöliga Germaniya Sovet ittifoqiga hujum boşlagani haqida ma’lumotnomani tutqazadi.
Öşa paytda özining ölimga hukm qilinişi mumkinligini öylagan Molotov nemis elçisiga «Nega?» deya oladi xolos. Stalin Molotovga rahm qiladi. Biroq şundan keyin uning darajasi tuşib boraveradi va Beriya «dohiy»ning «öng qöli»ga aylanadi.
Zorgening qatl etilişi
Sovetlarni uruş xavfidan ogohlantirgan Rixard Zorgening hayoti ayançli tugaydi. 1941 yil kuzda Yaponiya xavfsizlik kuçlari Zorge yuborayotgan radiogrammalar orqali uning ortidan tuşişadi.
Yaponlar Zorge yuborayotgan radiogrammalarni ilk marta 1937 yilda tutişgan, biroq ularni aynan u jönatayotganini bilişmagan. 1941 yil oktyabrda radiogrammalarni kim yuborayotgani aniqlanadi.
Oxir-oqibat 1941 yil 18 oktyabr kuni Zorge va uning 24 nafar agentdan iborat guruhi qölga olinadi. Agentlar va Zorge yaşayotgan uylar tintuv qilinganda juda köp maxfiy hujjatlar topiladi.
1943 yil 29 sentabr kuni ötkazilgan sud majlisida Zorge ölim jazosiga hukm qilinadi. Zorge appelyatsiya beradi. Biroq 1944 yil 20 yanvarda ötkazilgan sudda uning appelyatsiyasi rad etiladi. Köp ötmay hukm ijro etiladi va Zorge osib öldiriladi.
Keyinçalik sovet razvedkaçilaridan biri Leorold Trapper öşa paytda yaponlar sovetlarga Zorgeni Moskvada hibsda saqlangan yapon generallaridan biriga almaşiş taklifini berişganini, biroq Stalin bunga könmaganini aytgandi.
Kommunistik tuzum uçun jonbozlik körsatib işlaganlarning birontasiga rahm-şafqat qilmagan sovet tuzumi Rixard Zorgega ham vafo qilmaydi.
Moskvadagilar 20 yildan oşiqroq vaqt mobaynida Rixard Zorge sovet josusi bölganini inkor qilib kelişadi. Faqat 1964 yilda Xruşçyov hokimiyatdan çetlaştirilişidan biroz avval unga sovet ittifoqi qahramoni unvonini beradi.
