Rossiya rubli kursi kundan kunga pasaymoqda: bunga sabab nima va tanazzul qaysi nuqtada töxtaşi mumkin?
|00:57 / 08.07.202395 38710 min
Rossiya rublining qadri tuşib bormoqda. Bir yilgina avval ekspertlar tomonidan dunyoning eng qadri baland valutasi deb topilgan rublning ahvoli bugungi kunlarda havas qilarli emas. Bunga nimalar sabab böldi?
Anton Novoderejkin / Kommersant / SIPA / Vida PressAnton Novoderejkin / Kommersant / SIPA / Vida Press
Rublning kursi bir oydan ziyod vaqt — 26 maydan buyon töxtovsiz pasayib bormoqda. Ekspertlar asosiy sabab sifatida savdo balansi bilan boğliq muammolarni körsatişmoqda.
Rossiya — eksportçi davlat hisoblanadi. Şu sababli sotilgan neft va gaz uçun har bir kirib kelayotgan dollar hisobiga köproq rublga ega böladi, binobarin budjetda ham pul köproq böladi. Biroq, aynan gaz eksporti böyiça katta muammolar kuzatilmoqda, ayniqsa Yevropa Rossiya uglevodorodlaridan voz keçgani sababli.
2022 yilda vaziyat hozirgiga butunlay teskari edi. Ukrainaga qarşi keng miqyosdagi bosqin uyuştirilgaç, ğarb sanksiyalari joriy etilib, Rossiyaga import keskin kamaydi, biroq Yevropa anomal ravişda yuqori narxda neft va gazni Rossiyadan xarid qilişda davom etdi. Natijada mamlakatda ortiqça valuta töplanib qoldi, logistika zanjirlari uzilgani sababli unga talab juda past edi: iqtisodiyotning yangi realliklarida xorijiy valutaga qayerdan qanday qilib tovar sotib olişni hali heç kim bilmasdi. Şu sababli bir yil avval dollar kursi qandaydir oraliqlarda 55 rublgaça tuşib ketdi.
Mutaxassislar va mas’ullar nima deydi?
Rossiya Markaziy banki raisi Elvira Nabiullinaning aytişiça, yanvar oyidan may oyigaça eksport hajmi 40 foizga qisqarib, qaytaga import 15 foizga ösgan. Bu degani mamlakatga eksportdan dollar kamroq tuşmoqda, ğarb tovarlariga «parallel import» yölga qöyilgaç, dollarga talab orta boşlagan.
Köpinça Rossiyada rubl qurbi pasaya boşlagaç, Nabiullina va boşqa amaldorlar bozorni özlarining sözlari bilan tinçlantirişga harakat qilişadi. Agar bu ham ta’sir qilmasa, boşqa vositalar işga solinadi. Masalan, rubl xarid qiliş, dollarni sotiş.
«Bizda qisqa muddatli tebranişlarni silliqlaş uçun vositalar bor, lekin fikrimizça erkin suzib yuruvçi kurs taşqi özgarişlar va şoklar iqtisodiyotga kamroq zarar yetkazişini ta’minlaydi», — degan Nabiullina.
Elvira Nabiullina rubl kursi qulaşini «taşqi savdo dinamikasi» bilan izohladi
Foto: ALEXANDER DEMIANCHUK / TASS
Bu gapi bilan Nabiullina bozorga ikkita signal berdi. Birinçidan, kurs siyosatida jiddiy özgariş bölmaydi. Ikkinçidan, agar rubl kursi batamom tuşib ketadigan bölsa, RFMB rubl tebranişlarini silliqlaşga tayyor.
Mavzuga oid
«Sber» banki rahbari German Grefning fikriça, rubl kursi ötgan yilgi ekstremal kiçik natijalargaça tuşib ketmasdan mustahkamlanadi.
«Kurs — bu suvdagi pökakka öxşaydi. Bu pökak borligiga ham şukr: biz davlat iqtisodiyotining muammosi qayerdaligi, narx şakllanişida qayerlarda ta’sir bölayotganini kuzata olamiz. Hozir pökak yuqoriga sapçigan, iqtisodiyotning barça sohalari yangi realliklarga könikib olgaç, yangi barqarorlik yuzaga keladi. Hozir kurs optimal darajada deya olmayman, biroq u mustahkamlanadi va ötgan yil mart oyidagi ekstremal past darajalargaça tuşib ketmaydi, deb öylayman», — degan Gref.
RF prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov söz öyini qila boşladi. U rubl kursi avval ham tuşgani, şundan söng keskin mustahkamlanişlar röy berganini eslaşni taklif qildi.
«Bunday kötarilişlarda çayqovçilik öyinlarining ham hissasi doim böladi, ularni inobatdan qoçirmasligimiz kerak», — degan Peskov.
Bu bayonotlar fonida yevro kursi 104 rubldan ortgan, dollar esa qariyb 94 rublga qarab ketmoqda. Tahlilçilar fikriça, Yevgeniy Prigojinning amalga oşmagan davlat töntarişi ham bunga öz ta’sirini körsatgan.
Özi nega rublning qurbi pasaymoqda?
Nabiullina rubl kursi dinamikasiga ta’sir ötkazuvçi eng ahamiyatli omil sifatida taşqi savdoni tilga oldi.
Bu haqda juda köp tahlilçilar yozişgan. Ötgan yil yozida va kuzida rubl kursi mustahkam bölişiga sabab — sanksiyalar tufayli mamlakatga tovarlar juda kam olib kirilayotgandi, biroq neft va gazning jahon bozorlaridagi yuqori narxlari tufayli valuta oqimi ança barqaror edi.
Hozirgi vaziyat buning mutlaqo aksi: import qöşni davlatlar hisobiga ança munça tiklangan, eksport esa sanksiyalar va jahon bozorlaridagi neft-gazning arzon narxi tufayli qulagan. Tabiiyki, mamlakatdan çiqib ketayotgan valuta miqdori kirib kelayotganidan yuqori. Iqtisodçilar buni «fundamental omillar» deb ataşadi.
«Rossiyada taşqi savdo profitsiti qisqarib bormoqda va bu milliy valuta kursiga albatta ta’sir ötkazadi», — degan BBC muxbiriga «Alfa-bank» boş iqtisodçisi Nataliya Orlova.
Biroq iqtisodçilar rubl juda tezkorlik bilan kuçsizlanayotganidan hayron.
«Taşqi savdo profitsiti qisqarayotgani rost, lekin bu qadar şiddat bilan emas, valuta kuçsizlanişi esa şiddatli», — deya hayronligini yaşirmagan Orlova.
Yana bir iqtisodçiga köra, kuçsizlanişning sabablaridan biri «moliyaviy oqimlarni begona közlardan yaşiriş»dir.
Orlova ham rubl qurbi pasayişini kapitalning oqib çiqişi bilan boğladi: aholi yoki kompaniyalar «öz pullarini xorijga olib çiqib ketişni yoki xorijdan eksport tuşumiga ega bölsalar, öşa yerda qoldirişni afzal körişmoqda».
Bloomberg agentligi baholaşiga köra, 2022 yil boşidan 2023 yil mayiga qadar rossiyaliklarning xorijdagi depozitlari soni ikki barobardan ziyodga ösgan va 43,5 mlrd dollarga yetgan.
«Agar avval Rossiyaga töğridan töğri investitsiyalar hajmi 25 mlrd dollar, portfelli investitsiyalar hajmi 2019 yilda 18 mlrd dollar bölgan bölsa, hozir bu kattaliklar manfiy. Şunday qilib, norezidentlar milliy valuta qadrsizlanişini töxtata olişmaydi», — deydi iqtisodçi Rodion Latipov.
Hodisa mavsumiy xarakterga ega bölişi ham mumkin. Odamlar çet ellarga dam olişga yöl olişgan. Ularning rubl kartalari çet ellarda işlamaydi. Ular savdo-sotiq qiliş uçun pullarini dollarga aylantirib çetga ötkazişga majbur.
Yana bir omil — budjet xarajatlari. RF hukumati yilning birinçi yarmida öta faol xarajatlar qilgan va iqtisodiyotda naqd rublning uluşi ortib ketgan, bu ham kursga bosim qiladi.
6 iyul kuni rubl kursi bir yillik maksimumni yangiladi
Foto: NATALIA KOLESNIKOVA / GETTY
Prigojin isyonining nima aloqasi bor?
Rubl jiddiy tarzda qadrsizlanişi Yevgeniy Prigojinning nihoyasiga yetmagan isyonidan söng boşlangan. Ehtimol aynan şu voqea iqtisodiyotga işonçni pasaytirgan bölişi ham mumkin. Soddaroq qilib aytganda, aholi va biznes keyinçalik nima bölişini bilmaydi va har ehtimolga qarşi öz pullarini xorijdagi banklarga çiqara boşlagan.
Iqtisodçilar bu haqda töğridan töğri aytişmayapti, biroq masalan Bloomberg agentligi bu haqda yozmoqda. Agentlik Rossiya valutasini rivojlanayotgan davlatlar valutalari içida eng kuçsizi deb hisoblamoqda. Agentlik isyonni valuta qurbi pasayişining triggeri, deb atagan BCS Financial Group boş iqtisodçisi Natalya Lavrovaga havola qilmoqda. Biroq Lavrova trigger boşqa omillar birgalikda yuzaga kelganini aytgan.
«Vagner» XHKning harbiy isyoni mamlakatdan valuta oqib çiqib ketişi jarayonini tezlaştirib yuborgan bölişi mumkin. Davlat töntarişi tahdidi aholini öz omonatlari uçun işonçliroq aktivlar izlab topişga majburlaydi — eski usulda boyliklarini dollar va yevroga ötkaza boşlaşadi.
«Siyosiy vaziyat bilan boğliq xavotirlar Rossiya aholisining xorijiy valutaga bölgan talabini oşirib yuborgan bölişi mumkin, bu esa rublga çayqovçilarça bosim ötkazadi», — deydi Freedom Finance Global yetakçi tahlilçisi Natalya Milçakova.
Rubl kursi bilan endi nima böladi?
Moliyaviy faoliyat bilan şuğullanuvçi BKS investitsiya kompaniyasi öz hisobotlarida rublning «depressiv darajasi» haqida yozib, «hissiyotga yöğrilgan portlaş» ötib ketişi va rubl kursi mustahkamlanişini pronoz qilmoqda. «Rublning reaksiyasi ham kuçli va şiddatli bölişi mumkin», deb yozgan tahlilçilar biroq, sönggi payşanbadagi pasayişlardan söng aniq prognoz qilişmagan.
«Iyul-avgust oylarida vaziyat barqarorlaşib, mustahkamlaniş boşlanişini u qadar ehtimolli emas», — deydi Orlova. Uning fikriça, qadrsizlaniş tezligi pasayişi mumkin, biroq iyul oyida ham, avgustda ham jarayon davom etadi, eng kamida mavsumiylik omili tufayli.
«Iqtisodiyotning joriy ahvoli e’tiboridan menimça 1 dollarga 90-95 rubllik kurs fundamental asoslangan kursga yaqindek körinadi», — deydi Orlova.
Tahlilçilar ançadan buyon rublning tebranişlari kuçayib borayotganidan ogohlantirib kelişadi. Bu Rossiya bozoridan xorijiy öyinçilar çiqib ketgani bilan boğliq — bozorda öyinçilar va pullar miqdori qançalik kam bölsa, milliy valuta kursi şunçalik beqaror böladi.
«Sber» banki hozirça 2023 yil oxirigaça dollar kursi 75–78 rubl bölişi borasidagi prognozini özgartirgani yöq.
