Narxlar erkinlashtirilishi quyosh panellarining o‘zini oqlashi muddatini 2 barobarga qisqartiradi - Abdulla Otaboyev

Ammo davlat tadbirkordan elektr energiyasini sotib olishi uchun, u 1 megavattagacha quyosh panellarini o‘rnatishi kerak. Bunda, yuqorida ta’kidlaganimdek, davlat undan tokni 2-guruh tarif miqdorining 80 foizi miqdorida sotadi: bu avval 360 so‘m bo‘lgan bo‘lsa, hozir 720 so‘mni tashkil qiladi.

Chet el davlatlarida tariflar va quyosh panellari o‘rnatilishini solishtirib ko‘rsak, eng qimmat tariflarga ega Germaniya va Buyuk Britaniyada tariflarning oshishi energetika tizimining diversifikatsiyasiga yo‘l ochadi. Ya’ni gaz yoki tokka bog‘lanib qolmasdan boshqa energetika manbalariga o‘tishga bo‘lgan imkoniyatlarni ham oshiradi.

O‘zim Yaponiyada 2 yil yashaganman, 20 kvadrat metrlik uyda, to‘rtga besh xona desa bo‘ladi, faqat elektr energiyasi uchun 200 dollar pul to‘laganman. Hozir u yerda qayta tiklanuvchi energiya manbalari bo‘yicha ko‘rsatkichlar juda yuqori. Yaponiya elektr energiyasidan oqilona foydalanish bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichga ega davlatlardan biri. Hozir O‘zbekistonda har bir ishlab chiqarilgan mahsulotimizning energiya iste’moli boshqa davlatlardan ko‘ra 2-3 barobar ko‘p. Bu ham elektr energiya yoki tabiiy gaz narxlari bozor narxidan pastligi tufayli yuzaga kelgan. Odamlar bunga e’tibor ham bermasdi. Vazirlikda energiya samaradorlik bo‘limida ishlayman, bilasizmi, odamlarni “teja, chiroqni o‘chirib yur, isrof qilma” deb tejashga o‘rgatish juda qiyin. Ammo tariflar oshishi orqali energiya samaradorlik ancha oshadi degan hisob-kitoblarimiz bor.

– Tariflar oshdi, quyosh panellarini ixtiyoriy o‘rnatishga rag‘bat ham oshdi dermiz, ammo qayta tiklanuvchi energiya manbalari bozorida raqobat ta’minlanganmi? Umidlarni puchga chiqarishi mumkin bo‘lgan omillar saqlanib qolmayaptimi?

– Hozir O‘zbekistonda istalgan kompaniya quyosh panellarini o‘rnatmoqchi, yoki chetdan import qilmoqchi bo‘lsa, bunga cheklov yo‘q. Xohlagan odam olib kelib sotishi yoki o‘rnatib berishi mumkin. Men hozir uyimga o‘rnatmoqchi bo‘lsam, aynan bir kompaniyadan sotib olishga majbur emasman. Bu sohada bozor mexanizmlari ishlayapti, xohlagan kompaniyangizdan sotib olib, uyingizga o‘rnatishingiz mumkin: bunga cheklov yo‘q, monopoliya yo‘q.

Lekin 2022 yilda 220-sonli prezident farmoni chiqqan, unda O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan qayta tiklanuvchi energiya qurilmalarini o‘rnatgan aholi uchun kompensatsiya yoki bo‘lib to‘lash imkoniyati beriladi deyilgan. Faqat O‘zbekistonda ishlab chiqarilgan mahsulotlar uchun. Bu ham cheklov hisoblanadi. Ammo uni hozir olib tashlash ustida ishlar ketyapti. Umumiy bozorda hech qanday cheklov yo‘q. Bu ham qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish yo‘lida qo‘yilgan qadamlardan biri: hech qanday cheklov qo‘ymaymiz, hamma bu bozorga kira olsin degan prinsipdamiz.

Ammo keyinchalik bu sohani tartibga solish kerak deb o‘ylayman, chunki hududlarda juda sifatsiz yoki chet davlatlarda ishlatilgan panellar kirib kelishi kabi holatlarni kuzatdik. Bojxona qo‘mitasi bilan hamkorlikda bu borada ishlar boshlangan. Bu ishlarni boshlamay turishimizga asosiy sabablardan biri tariflarning pastligi bo‘lgan, chunki panellar o‘zini oqlashi uzoq muddat talab qiladi. Tariflar oshganidan keyin yanada sifatli panellarni sotib olish qobiliyatimiz oshadi. Shu sababli, sohada sifatni nazorat qiladigan laboratoriyalar ochish ishlari boshlangan.

– Tariflar liberallashtirilishi investitsiyalarga yo‘l ochadi degan fikrlar ilgari surilyapti, bu borada nimalar deya olasiz?

– Birinchi navbatda, bozor mexanizmiga o‘tilishi bu sohaning aynan asosi bo‘lgan infrastrukturaga investitsiyalarni kengaytiradi. Ya’ni investititsiyalarni qaytarish davomiyligi uzoqroq bo‘lgan loyihalarga investitsiyalar kirishi ko‘payadi. Ya’ni elektr tarmoqlari, gaz quvurlarini modernizatsiya qilish kabi hozirda investitsiya talab qilinayotgan nuqtalarga sarmoya kiritilishi ko‘payadi.

Bundan tashqari, qayta tiklanuvchi energiya manbalarimi yoki boshqa generatsiya quvvatlarimi, o‘tgan davrda ko‘plab investitsiyalar kiritildi, lekin ishlab chiqarilgan elektr energiyani iste’molchiga yetkazib beradigan asosiy tarmoqlar yoki gaz quvurlariga investitsiyalar deyarli amalga oshirilmadi. Tariflar liberallashuvi orqali shularga yo‘l ochiladi.

Boshqa davlatlar tajribasiga qarasak, ular birinchi navbatda infrastrukturani yangilash, yuqori kuchlanishli tarmoqlar, yuqori bosimli gaz quvurlarini qurib ular orqali yetkazib berishga urg‘u beriladi.

Bizda tariflar liberallashtirilishi 2019 yildan ko‘zga tutilgan bo‘lsa, bu islohot ortga surilishi oqibatida hozir yuqoridagi ta’kidlaganimdek, eng muhim yo‘nalishlarga yo‘naltirilgan sarmoyalar generatsiyaga kiritilgan investitsiyalardan kamroq bo‘lgan. Bundan tashqari, tarmoqlarni rivojlantirishga kiritilgan investitsiyalarning manbalari, asosan, davlat kafolati ostidagi davlat qarzlari yoki kreditlari bo‘lgan. Hozir tariflarni liberallashtirish orqali birinchi navbatda davlat kafolati ostida qarzlar olish kamayadi va infrastruktura rivojlanadi.

Madina Ochilova suhbatlashdi