Isroil Ğazo sektoridagi maqsadlariga erişa oladimi?
|02:42 / 03.11.202322 73113 min
Isroil yetakçilari HAMAS yer yuzidan supurib taşlanişi, Ğazo sektori endi heç qaçon oldingidek bölmasligini aytişgan.
Sönggi bir neça kun davomida Ğazo sektoridagi quruqlik amaliyotini kengaytirgan Isroil mudofaa kuçlari 2 noyabrga kelib Ğazo şahrini qurşab olganini e’lon qildi.
«Biz uruşning yana bir muhim bosqiçiga ötdik. Bizning kuçlarimiz Ğazo şimolining qoq markazida bölib, Ğazo şahrini örab olib, muvaffaqqiyatga erişmoqda», — dedi Isroil mudofaa kuçlari boş ştabi boşliği Gerzi Halevi.
«HAMASning har bir a’zosi — özini murda deb öylayversin», — degandi Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu uşbu harakat a’zolari mamlakat hududiga misli körilmagan hujumni amalga oşirib, 1400 dan ortiq kişini öldirganidan keyin. Keyinroq u «terror maşinasi» va HAMASning siyosiy tuzilmasi demontaj qilinişiga va’da berdi.
Isroil Ğazo sektorida quruqlik amaliyotini aynan şu maqsadlarga erişiş uçun kengaytirayotganini ma’lum qilgan. Şuningdek, isroilliklar HAMASni töliq mağlub etganidan keyin Ğazo sektoridan butunlay ketişini aytişmoqda. Masalan, mudofaa vaziri Yoav Galant Isroil «yangi xavfsizlik rejimi»ni ta’minlaşi kerakligi, ammo Ğazodagi odamlarning kundalik hayoti uçun mas’uliyatni zimmasidan soqit qilmoqçiligini aytgan.
Agar «Temir qiliçlar» amaliyotining maqsadi aynan şunday bölsa, bu Isroilning Ğazodagi avvalgi amaliyotlaridagiga qaraganda ança yuqori ambitsiyalarni körsatadi va bunga erişiş uçun oylar talab etilişi mumkin. Ammo bunday maqsad reallikdan kelib çiqib qöyilganmi va harbiy qömondonlik bunga erişişni ta’minlay oladimi?
Ğazo sektoriga bostirib kiriş öz-özidan binolar ziç joylaşgan şahar köçalaridagi janglar va sektorning ikki milliondan ortiq tinç aholisi hayoti uçun ulkan xavfni anglatadi. HAMAS nazoratidagi Ğazo rasmiylari şu vaqtgaça yöllangan aviazarbalar orqali allaqaçon 9 mingga yaqin kişi halok bölgani, yana yuz minglab kişilar öz uylarini tark etişga majbur bölganini bildirgan.
Bundan taşqari, Isroil mudofaa armiyasi (TsAHAL) qarşisida Ğazo sektorining noma’lum çekkalarida uşlab turilgan 240 dan ortiq kişini qutqariş böyiça qöşimça va öta murakkab vazifa ham turibdi.
«Men Isroil HAMASning har bir a’zosini yöq qila oladi deb öylamayman, çunki bu radikal islom ğoyasining özini yöq qiliş deganidir, — deydi Isroil armiyasi radiosi vakili bölgan harbiy tahlilçi Amir Bar Şalom. — Ammo uni barça operatsion imkoniyatlaridan mahrum qiliş darajasida zaiflaştiriş mumkin».
Yahyo Sinvar HAMASning Ğazodagi siyosiy rahbari hisoblanadi. U öz vaqtida isroillik askar Gilad Şalit bilan almaşuv doirasida Isroil qamoqxonasidan ozod etilgandi. Foto: Getty Images
Mavzuga oid
HAMASni kuçsizlantiriş uni töliq demontaj qilişdan köra realroq maqsad bölişi mumkin.
Ammo Isroil HAMAS bilan bungaça tört bor jang qilgan, ammo baribir öz hududiga Ğazo sektoridan turib raketa zarbalari berilişini töxtatişga erişa olmagan. TsAHAL vakili amaliyotdan asosiy maqsad HAMASni «Isroilga tahdid qiliş yoki Isroil fuqarolarini öldiriş» imkoniyatini beradigan harbiy salohiyatdan mahrum etiş ekanini aytgan.
Tel-Aviv universitetidagi Falastin tadqiqotlari forumi direktori Maykl Milşteyn ham HAMASni butunlay yöq qiliş juda qiyin ekanini ta’kidlaydi. Uning fikriça, «Musulmon birodarlar»ning Falastindagi filiali sifatida paydo bölgan bu guruh faoliyati zamirida yotgan mafkurani yöq qiliş mumkin deb öylaş soddalik bölgan bölardi. «Musulmon birodarlari» butun dunyo böylab islomiy harakatlarga katta ta’sir körsatgan.
HAMASning harbiy qanotida 25 minggaça odam bor. Şu bilan birga, Milşteynning sözlariga köra, guruhning ijtimoiy infratuzilmasini ta’minlaydiganlar ham 80-90 ming atrofida.
Alal-oqibat, vaziyat şundayki, mudofaa vaziri Galant aytganidek, Isroilning keyingi 75 yillikdagi mavjudligi köp jihatdan mazkur uruş natijasiga boğliq.
Quruqlik amaliyoti xavflar bilan töla
Harbiy amaliyotning natijasi bir qança omillarga boğliq hisoblanadi.
HAMASning harbiy qanoti bölmiş «Izz ad-Din al-Qassam brigadasi» Isroilning quruqlik amaliyotiga tayyor turgandi. Katta ehtimol bilan, brigada a’zolari raqib yöllarini minalaştirgan hamda qayerda va qanday qilib pistirma qöyişni yaxşi bilişadi. HAMAS Isroil harbiylariga hujum qiliş uçun özining keng tarmoqli tunnellaridan foydalanadi.
2014 yilda Isroil piyoda batalyonlari Ğazo şahri şimolidagi janglarda tanklarga qarşi minalar, merganlar va pistirmalar tufayli oğir yöqotişlarga uçragan, şuningdek tinç aholi vakillari bölgan yuzlab kişilar halok bölgandi.
Bu Isroil Ğazo sektorining şimoliy yarmi aholisidan qurib borayotgan Ğazo irmoği özani böylab janubga evakuatsiya bölişni talab qilayotgani sabablaridan biridir.
Isroil hukumati öz fuqarolarini uzoq davom etuvçi uruşga tayyorlaniş kerakligi haqida ogohlantirgan. Armiyaga rekord miqdordagi zaxira kuçlar safarbar etilgan, hatto çaqiruv qoğozi bormaganlar ham harbiy komissariatlarda hozir bölişgan. Qurolli kuçlar safiga jami 360 ming kişi kelib qöşilgan.
Ammo masala şundaki, xalqaro hamjamiyatning bir qismi yanada balandroq ovozda öt oçişni töxtatişni talab qilayotgan, qurbonlar soni ortib borayotgan, BMT içimlik suvi, elektr energiyasi va yonilği yetkazib beriş töxtatilgani tufayli gumanitar falokat çuqurlaşayotgani haqida tinmasdan bong urayotgan şaroitda Isroil bu harbiy kampaniyani qançalik uzoq vaqt davom ettira oladi?
«Hukumat va harbiylar xalqaro hamjamiyat, heç bölmaganda Ğarb yetakçilari tomonidan qöllab-quvvatlanayotganini his etmoqda. Şuning uçun ğoya şunday: kelinglar, vaqtimiz borligida safarbarlik qilaylik», — degan Isroildagi xavfsizlik va razvedka sohasidagi yetakçi jurnalistlardan biri Yossi Melman.
Ammo u Isroilning ittifoqçilari ertami keçmi vaziyatga aralaşişi, ayniqsa oçlikdan halok bölayotgan falastinliklarning fotosuratlaridan keyin bu aniq röy berişini taxmin qiladi. Tinç aholi orasida qurbonlar soni ortişi tufayli ham öt oçişni töxtatiş böyiça çaqiriqlar balandroq yangraşi tayin.
«Bu juda qiyin, çunki [oldinga qöyilgan maqsadlarga erişiş uçun] vaqt kerak, AQŞ ma’muriyati esa bizga Ğazo sektorida bir yoki ikki yil qolişga qöymaydi», — deydi Maykl Milşteyn.
Garovdagilarni qutqariş
Garovdagilarning köpçiligi isroilliklar hisoblanadi. Ammo ular orasida xorijliklar va ikki davlat fuqaroligiga ega bölganlar ham talaygina. Bu şuni anglatadiki, boşqa mamlakatlar, jumladan, AQŞ, Fransiya va Buyuk Britaniya amaliyot garovdagilarni xavfsiz ozod etişga imkon beradigan tarzda keçişi ta’minlanişidan manfaatdor.
Harbiy strategiya böyiça fransiyalik mutaxassis, polkovnik Mişel Goyyaning aytişiça, TsAHALning qarşisida mutlaqo aniq tanlov turibdi: yoki garovdagilarning hayotini saqlab qoliş yoki HAMASga imkon qadar jiddiyroq zarar yetkaziş.
HAMAS asirligidagi yaqinlarini har qanday şart bilan bölsa ham ozod etişni talab qilayotgan isroilliklarning çaqiriqlari ham hukumatga bosimni kuçaytirmoqda.
2011 yilja Isroil HAMASning qamoqxonalardagi 1000 dan ortiq a’zosini beş yildan ortiq vaqt davomida asirlikda bölgan birgina askar Gilad Şalitga almaşgandi.
Ammo bugungi kunda Isroil mahbuslarni yana yoppasiga ozodlikka çiqarib yuborişga rozi bölişdan oldin ikki marta öylaydi, çunki öşa almaşuv doirasida ozod bölganlardan biri Yahyo Sinvar hozirda HAMASning Ğazo sektoridagi siyosiy rahbari hisoblanadi.
Qöşnilar vaziyatni diqqat bilan kuzatib turibdi
Quruqlik amaliyoti davom etişi va natijasiga ta’sir qilişi mumkin bölgan yana bir omil — Isroilning qöşnilarining reaksiyasidir.
Hozirda asosiy diqqat markazida Misr va Ğazo sektori çegarasidagi Rafah ötkaziş punkti bölib turibdi. Bu yerdan deyarli har kuni çeklangan miqdorda insonparvarlik yordami olib ötilmoqda. Nazorat-ötkaziş punktining ikkinçi tomonida esa Ğazo sektorida qolib ketgan xorijliklar hamda xorijiy mamlakat fuqaroligiga ega bölgan falastinliklar u yerdan çiqiş uçun navbat kutmoqda.
«Isroilning harbiy kampaniyasi çoğida Ğazo aholisi qançalik köp jabr körsa, Misr falastinliklardan yuz ögirmasligi uçun sabab şunça ortadi», — deydi Isroil Milliy xavfsizlikni örganiş instituti xodimi Ofir Vinter.
Ammo Qohira Ğazo aholisini yoppasiga Şimoliy Sinayga qabul qila olmaydi. Misr prezidenti Abdul Fattoh Sisiy Ğazo aholisini Sinayga köçirib keltirişga bölgan har qanday uriniş millionlab misrliklar norozilik bildirib köçalarga çiqişiga olib kelişini aytgan.
Iordaniya qiroli Abdulloh II ham Ğazodan köp sonli qoçqinlarni qabul qilişni istamaydi. «Iordaniyaga ham, Misrga ham heç qanday qoçqinlar bölmasligi kerak», — degan u.
Isroilning şimolda Livan bilan çegarasidagi vaziyat ham ogohlikni talab etadi.
Bu hududda sönggi oy davomida «Hizbulloh» a’zolari bilan otişmalar bölib turibdi. Töğri, çegara hududlar aholisi evakuatsiya qilingan bölsa ham, iş hozirça ikkinçi frontni oçişgaça borgani yöq.
Şu bilan birga, «Hizbulloh»ning homiysi bölmiş Eron Isroilga qarşi yangi front oçilişi haqida oçiqçasiga tahdid qilmoqda. AQŞ prezidenti Jo Bayden bunday tahdidlarga şu tariqa javob qaytargan: «Har qanday davlatga, har qanday taşkilotga, bu vaziyatdan foydalanib qolişni öylayotgan har bir kişiga faqat şuni aytişim mumkin: keragi yöq!»
Uşbu sözlarni dastaklaş uçun AQŞ Örta Yer dengizining şarqiy qismiga USS Gerald Ford va USS Eisenhower nomlaridagi ikki aviataşuvçisini yubordi hamda 2000 askarini jangovar şay holatga keltirdi.
Isroilning Ğazodagi yakuniy maqsadi nima özi?
Agar maqsad — HAMASni jiddiy darajada kuçsizlantiriş bölsa, uning örniga kim kelişi kerakligi borasida savol tuğiladi.
2005 yilda Isroil armiyasini Ğazo sektoridan olib çiqqan, şuningdek bu yerga kelib joylaşgan minglab yahudiylarni evakuatsiya qilgandi va endi bu hududni qayta egallab olmoqçi emas. AQŞ prezidenti Jo Bayden ham sektorni okkupatsiya qiliş katta xato bölişini aytgan.
Ammo hokimiyat yöqligi jiddiy xavflarni keltirib çiqarişi mumkin. Maykl Milşteyn Isroil bir muammoni hal qiliş bilan bir qatorda önlab yangilarini tuğdirişi mumkinligini aytadi.
Ofir Vinter esa HAMASning zaiflaşişi Ğazoga Falastin muxtoriyatidagi FATH harakati qaytişi boşlanişiga yöl oçişini taxmin qiladi, ularni HAMAS 2007 yilda sektordan quvib çiqargandi.
Ayni vaqtda Falastin muxtoriyati Ğarbiy sohilni qisman nazorat qiladi, ammo uning pozitsiyalari şu yerda ham zaif va Ğazoga qaytiş unga yanada qiyinroq bölişi mumkin.
Xalqaro hamjamiyat qandaydir vaqtinça yeçim taklif etişi mumkin — masalan, Kosovoda bölgani kabi, öşanda, 1999 yilda Serbiya armiyasi çiqarilgaç hudud BMT tinçlikparvar kuçlari tomonidan boşqarilgandi. Ammo Isroildagilar BMTga işonmaydi.
Milşteynning fikriça, yana bir variant Misr, AQŞ, Falastin muxtoriyati hamda arab mamlakatlari iştirokida mahalliy merlar, guruhlar yetakçilari va nodavlat taşkilotlar rahbarlaridan iborat Ğazo ma’muriyatini taşkil etiş bölişi mumkin.
Misr prezidenti hamon Ğazoni öz nazoratiga oliş istagini bildirmagan, ammo öz vaqtida tinçlik muzokaralari bilan Falastin davlatini qurolsizlantiriş amalga oşirilganida hozir uruşlar bölmasdi, deb aytgan.
Bu uruşdan keyin, avvalgilaridan keyin bölgani kabi, Ğazoning yakson etilgan infratuzilmasini tiklaşga töğri keladi.
Isroil katta ehtimol bilan Ğazoga ikki maqsadda işlatiş mumkin bölgan mahsulotlar kirişi nazoratini yanada kuçaytiradi. Bundan taşqari, Ğazo sektorini Isroildan ajratib turuvçi devor böylab xavfsizlik zonasini kengaytiriş borasida çaqiriqlar ham yangramoqda.
Bu uruş yakuni qanday bölişidan qat’i nazar, Isroil har qanday holatda ham HAMASning 7 oktyabr kuni uyuştirgan hujumi kabi holatlar boşqa heç qaçon takrorlanmasligini ta’minlaşga harakat qiladi.
