Isroildagi arab partiyalari: ular kim va nega bunçalik köp ovoz oldi?
|22:151 24513 min
Saylov kuni arab şaharlaridagi uzun navbatlardan havotirlangan Isroil boş vaziri buni «favqulodda holat», deb atadi. Endi arab partiyalarining 19 ta örni muxolifat bilan birga Netanyahuni hokimiyatdan ketkazişga yetadi, biroq uning asosiy raqiblari bu ovozlarga qöl çözişga şoşilmayapti.
Foto: Getty images Isroillik arab ayol saylovlarda qatnaşmoqdaFoto: Getty images Isroillik arab ayol saylovlarda qatnaşmoqda
27-oktabr kuni Isroildagi parlament saylovlarida mamlakatdagi 7,33 million saylovçidan 5,69 milliondan ortiği qatnaşdi. Umumiy faollik 77,7 foizni taşkil etdi. Markaziy saylov komissiyasining (MSK) dastlabki rasmiy hisobiga köra, uçastkalarning 98 foizidagi ovozlar sanalganda ikki arab partiyasi «Ra’am» va «Qöşma röyxat» birgalikda 783 mingdan ortiq ovoz, yaʼni haqiqiy ovozlarning 15,3 foizini olgan. Reuters va CNN hisob-kitoblariga köra, bu 120 örinli parlamentda 19 öringa teng. Isroil davlati tarixida arab partiyalari Knessetda heç qaçon bunçalik köp örin olmagandi.
Natija hali yakuniy emas: asosan harbiylar, diplomatlar, mahbuslar va kasalxonadagi bemorlar bergan «ikki konvertli» ovozlar sanalmoqda. Rasmiy natijalar 4-noyabrgaça eʼlon qilinişi kerak.
Nega bu natija tarixiy hisoblanadi?
Oldingi rekord 2020-yilda törtta arab partiyasi yagona Qöşma röyxat bölib qatnaşganda olingan 15 örin edi. Şuningdek, 2020-yilgi rekord saylovda Qöşma röyxat 581,5 ming ovoz olgandi. Bu safar ikki röyxat 780 mingdan ortiq ovoz töpladi. New York Times’ning yozişiça, ehtimol, bu Isroil davlati taşkil topganidan beri arab partiyalari olgan eng katta ovozdir.
Xalqaro naşrlar keltirgan dastlabki baholarga köra, arab fuqarolarining faolligi qariyb 80 foizga yetdi. Isroil demokratiya instituti (IDI) maʼlumotiga köra, bu körsatkiç 2021-yilda 44,6 foiz, 2022-yilda esa 53,2 foiz bölgandi. Bu taxminan yarim asrdagi eng yuqori daraja.
Netanyahu bloki 53, sobiq Boş ştab boşliği Gadi Ayzenkot boşçiligidagi muxolifat bloki 48 örin olmoqda; heç biri 61 örinlik köpçilikka ega emas. Bu esa qoğozda arab partiyalarini hukumat taqdirini hal qiluvçi kuçga aylantiradi. Şu bois arab partiyalarining natijasi saylovning eng katta kutilmagan voqeasi, deb atalmoqdi.
Isroildagi arab ozçiligi: ular kimlar?
Arab partiyalarining kuçini tuşuniş uçun avval ular tayanadigan jamiyatning öziga nazar taşlaş kerak. Isroil Markaziy statistika byurosi
mamlakat aholisi 10,244 million kişini taşkil etgan. Şundan 2,157 million kişi, yaʼni 21,1 foizi arablardir.
Bu toifaga musulmonlar, arab nasroniylari va druzlarni, şuningdek, Şarqiy Quddusdagi falastinliklar ham kiradi. Isroilning arab fuqarolari orasida musulmonlar 83,5, druzlar 8,9, nasroniylar esa 7,6 foizni taşkil etadi.
Ular 1948-yilda Isroil davlati taşkil topganida öz yurtida qolgan falastinliklarning avlodlari. Ularning bir qismi özini bir vaqtning özida ham isroillik, ham falastinlik deb biladi. Şuningdek, ular Ğarbiy sohil hamda Ğazodagi falastinliklar bilan qarindoşlik va tarixiy riştalarni saqlab qolgan. Şu bois xalqaro naşrlarda «Isroil arablari» va «Isroilning falastinlik fuqarolari» atamalari parallel qöllanadi.
Washington Post naşrining yozişiça, arab fuqarolarining aksariyati yahudiylardan alohida aholi punktlarida yaşaydi va uçta hududda jamlangan: şimoldagi Galileya, Ğarbiy sohil çegarasi böylab çözilgan «Uçburçak» va janubdagi Negev çöli.
Ğarbiy sohil falastinliklaridan farqli ölaroq, Isroil arablari mamlakat fuqarosi hisoblanadi: ular saylovda ovoz beradi, deputat böladi, Oliy sudda sudyalik ham qilgan.
Biroq statistika byurosi hisobiga kiritilgan barça arablar ham saylovçi emas. Şarqiy Quddusda yaşovçi qariyb 367 ming falastinlikning atigi 5 foizga yaqini Isroil fuqaroligiga ega, qolganlari doimiy rezident bölib, Knesset saylovida qatnaşa olmaydi.
Qonun böyiça arab fuqarolari yahudiylar bilan teng huquqqa ega. Ammo köpçilik arablar özini ikkinçi darajali fuqaro deb hisoblaydi va uy-joy hamda davlat xizmatlarida kamsitişga duç kelayotganini aytadi.
Harbiy xizmat masalasi ham alohida örin tutadi: druz erkaklari 1956-yildan beri armiyada majburiy xizmat ötaydi, qolgan arab fuqarolarining aksariyati esa bu majburiyatdan ozod.
Arablarning siyosiy partiyalari
Isroil arablarining siyosiy ovozi mafkurasi turliça bölgan törtta asosiy partiya örtasida taqsimlangan. Ularni bir-biridan ajratib turgan asosiy savol esa bitta: Isroil siyosiy tizimida qay darajada iştirok etiş kerak. Şu savolga javob ularni ikki yölga ajratdi.
«Ra’am» jinoyatçilik, uy-joy va byudjet kabi kundalik masalalarda natija evaziga öng blok bilan ham, markazçilar bilan ham muzokara qilişga tayyor.
Uç partiyani birlaştirgan «Qöşma röyxat» esa fuqarolik tengligi va Falastin masalasidan voz keçmaydi. Şu bois hukumatga kirişdan köra uni taşqaridan qöllab-quvvatlaşni afzal köradi.
Aslida arab partiyalari önlab yillar davomida hukumat tuziş jarayonidan çetda qolgandi: bu davrda faqat Isxak Rabin hukumati 1990-yillarda ularning taşqi qöllab-quvvatlaşiga tayangan. Buriliş 2015-yilda yuz berdi: saylov tösiği 3,25 foizga kötarilgaç, tört partiya Qöşma röyxatga birlaşib, 13 örin oldi. 2020-yilda esa bu körsatkiç 15 öringa yetdi. 2021-yilda Ra’am hukumat koalitsiyasiga kirgan ilk mustaqil arab partiyasi böldi.
Arab saylovçisini uçastkaga nimalar olib çiqdi?
Rekord natija bir-birini kuçaytirgan bir neça omilning mahsuli böldi. Manbalarni soliştirganda, ularning bir neçtasi yaqqol közga taşlanadi.
1. Xavfsizlik inqirozi va ğazab. Arab jamiyatidagi qotilliklar tölqini saylovoldi kayfiyatining markazida turdi. New York Times xabariga köra, 2025-yilda arablar orasida kamida 241 ta, yahudiylar orasida esa 47 ta qotillik qayd etilgan. Köpçilik bu inqirozni politsiyani boşqaradigan milliy xavfsizlik vaziri Itamar Ben-Gvir siyosati bilan boğlaydi.
2. «Mavjudlik uçun kuraş» hissi. Saylovdan bir oy oldin MSK Ra’am va Qöşma röyxatni saylovdan çetlatiş haqida qaror qabul qildi, Oliy sud esa bu qarorni bekor qildi. Moliya vaziri Bezalel Smotriçning arab hududlarini «yahudiylaştiriş» rejasi bilan birga bu voqea köplab arablarda saylovni öz mavjudligi uçun kuraş sifatida köriş kayfiyatini kuçaytirdi.
3. Taʼsir qiliş mumkinligiga işonç. Ilgari köplab arablar öz ovozi davlat siyosatini özgartirişiga işonmay, uyda qolardi. The Economist yozişiça, bu safar Isroil tarixida ilk bor barça arab partiyalari hukumatni almaştirişga intilişini oçiq eʼlon qildi. Ra’am 2021–2022-yillarda hukumatda bölganida arab jamoalari uçun 9,4 milliard dollarlik beş yillik rivojlaniş dasturi (550-sonli qaror) qabul qilingani esa bu yöl natija berişi mumkinligini körsatgandi.
Foto: AP
4. Iqtisodiy bosim. Kundalik muammolar ham muhim rol öynadi. Smotriç 2023-yilda arab mahalliy kengaşlariga ajratilgan 300 million şekelni muzlatgan, 550-sonli dasturning bir qismi ham qisqartirilgan. Abraham Initiatives taşkiloti maʼlumotiga köra, 18–34 yoşli arab yoşlarining qariyb törtdan uç qismi şaxsiy xavfsizlik, iş örinlari va ijtimoiy-iqtisodiy şaroit ularning ovoz beriş qaroriga kuçli taʼsir qilişini aytgan.
5. Safarbarlik va qörqitişning teskari samarasi. Fuqarolik jamiyati taşkilotlari oylar davomida, ayniqsa, ayollar va yoşlar orasida taşviqot olib bordi. Saylov kuni esa Netanyahu va uning ittifoqçilari arablar faolligini «favqulodda holat» deb atab, öz tarafdorlarini uçastkalarga çaqirdi. Ammo bu arab saylovçilarini töxtata olmadi: dastlabki baholarga köra, ularning faolligi mamlakat böyiça örtaça körsatkiçdan ham yuqori böldi.
Isroil jamoatçiligi va siyosatçilarning munosabatlari
Arab partiyalarining muvaffaqiyati Isroil siyosatida ikki xil reaksiyani yuzaga çiqardi: hukmron öng blokda xavotir, muxolifatda esa ikkilaniş.
New York Times xabariga köra, saylov kuni Netanyahu tarafdorlariga arablar «saylovni öğirlaşga urinayotgani»ni aytgan. Biroq saylov rasmiylari keng kölamli qoidabuzarliklar qayd etilmaganini maʼlum qilgan. Boş vazir, şuningdek, arab partiyalariga tayanadigan hukumatni «şarmandalik va isnod» deb atagan. Uning ittifoqçilari ham şu ohangda gapirdi.
Netanyahuni ketkazişi mumkin bölgan muxolifat esa arosatda qolmoqda. Gadi Ayzenkot saylovoldi kampaniyasi davomida arab partiyalari bilan hukumat tuzişni rad etib, Isroilni yahudiy va demokratik davlat sifatida tan oliş masalasidagi farqni rökaç qilgandi. Ekzit-pollar eʼlon qilingaç, u barça fuqarolarga xizmat qiladigan barqaror sionistik hukumat tuziş niyatini bildirdi.
Gadi Ayzenkot - Yaşar partiyasi yetakçisi
Muxolifat yetakçilari orasida qarama-qarşi pozitsiyani «Demokratlar» partiyasi rahbari Yair Golan egalladi. U «Netanyahuning yahudiy va arab ovozlarini irqçilarça ajratişini endi qabul qila olmaymiz» deb yozgan va arab fuqarolari bilan hamkorlikda hukumat tuzişga çaqirgan.
Isroil jamiyatida esa çuqur böliniş bor. IDI 2025-yil noyabrda ötkazgan sörovga köra, yahudiy isroilliklarning 71,5 foizi arab partiyalarining hukumatga kirişiga qarşi.
NYT bu qarşilikning ildizini şunday izohlaydi: ayrimlar yahudiy davlatini faqat yahudiylar boşqarişi kerak deb hisoblaydi. Boşqalar esa özini falastin xalqining bir qismi deb biladigan arab yetakçilariga davlat xavfsizligi masalalarini işonib bölmasligini aytadi.
Arab tahlilçilari esa muammoni boşqaça talqin qiladi. Quddusdagi siyosiy sotsiolog Amir Faxuriy Reuters’ga aytişiça, yahudiy muxolifat falastinlik saylovçilarning ovoziga muhtoj, ammo falastinlik hamkorlarni rad etmoqda. Bu esa hozirgi kundagi vaziyatning asosiy paradoksidir.
Arablarning özi Isroil hukumatiga kiradimi?
Qoğozdagi arifmetika oddiy: Ayzenkot bloki (48) va arab partiyalari (19) birgalikda 67 öringa ega. Bu 61 örinlik köpçilikdan oltitaga köp. Dastlabki hisobga köra, Qöşma röyxat 11, Ra’am 8 örin olmoqda. Demak, Ayzenkotga ikkalasining ham ovozi kerak: faqat Ra’am bilan uning bloki 56 öringa yetadi, xolos. Ammo bunda ikki arab partiyasi turliça yöl tutmoqda.
Ra’am partiyasi yetakçisi Mansur Abbos / Foto: AP
Ra’am partiyasi yetakçisi Mansur Abbos Ayzenkot boşçiligidagi hukumatga kirişga tayyorligini aytgan. Uning sözlariga köra, saylovdan oldin ham Ayzenkot blokining yuqori martabali aʼzolari u bilan mumkin bölgan kelişuvni muhokama qilgan.
Qöşma röyxat yetakçisi Yusuf Jabarin esa Reuters’ga partiya Ayzenkot hukumatiga kira olmasligini aytgan. Çunki Ayzenkot Ğazodagi harbiy kampaniya va Janubiy Livan işğolini qöllab-quvvatlaydi. Şu bilan birga, u ozçilik hukumatini işonçsizlik votumlaridan himoya qilib, uni taşqaridan qöllab-quvvatlaş imkoniyatini oçiq qoldirgan.
Qöşma röyxat yetakçilari saylovdan keyin / Foto: Reuters
Tahlillarga köra, yuqorida tilga olingan 550-sonli rivojlaniş dasturi arab partiyalari uçun asosiy savdolaşuv mavzusiga aylanişi mumkin.
Endi nima böladi?
Ramallahdagi Isroilni örganiş böyiça Falastin forumi (MADAR) direktori Hunayda Ğanim Al Jazeera’ga tört ssenariy borligini aytgan:
• navbatdan taşqari yangi saylov;
• arab partiyalari taşqaridan qöllab-quvvatlaydigan muxolifat ozçilik hukumati;
• muxolifatdagi ayrim deputatlarning Netanyahu blokiga ötişi;
• milliy birlik hukumati.
Isroil prezidenti Isxak Gersog rasmiy natijalar eʼlon qilingaç, partiyalar bilan maslahatlaşuvlarni boşlaydi. U yangi saylovga yöl qöymaslik uçun hamma narsani qilişga çaqirgan.
Axios’ning yozişiça, Ayzenkotning arablar taşqaridan qöllab-quvvatlaydigan ozçilik hukumati tuzişi nazariy jihatdan mumkin, ammo bunday hukumat tez qulab, keyingi saylovda Netanyahuning ğalabasiga yöl oçişi mumkin. Ammo muxolifat blokining köplab asosiy aʼzolari arab partiyalari bilan har qanday şakldagi hamkorlikka qarşi.
Binyamin Netanyahu / Foto: Reuters
Şu bois arab partiyalarini tölaqonli «qirol tayinlovçi» deb ataş hali erta: ularning qölidagi örinlar soni köp, ammo yirik yahudiy partiyalarining amaldagi siyosiy vetosi bu sonni taʼsirga aylantirişga tösqinlik qilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, uşbu saylov Isroildagi arablarning siyosiy salohiyati yuzaga çiqardi. 19 ta örin – arab saylovçilari birlaşganda va öz manfaati xavf ostida ekanini his qilganda nimaga qodir ekanini körsatib berdi.
Arab partiyalarining hukumat tuzişdagi örni Isroilning mintaqaviy siyosatiga ham taʼsir körsatişi mumkin. Xususan, Qöşma röyxat Falastin davlati böyiça muzokaralarni tiklaşni talab qilmoqda.
Yakuniy natijalar va kelasi haftadagi maslahatlaşuvlar masalani yanada oydinlaştiradi. Hozirça bitta narsa aniq: Isroil aholisining qariyb beşdan birini taşkil etuvçi arab jamiyati öz ovozini katta siyosiy vaznga aylantirdi. Bu vazn real taʼsirga aylanadimi-yöqmi, endi yahudiy partiyalarining qaroriga boğliq.
