«Çeçevitsa operatsiyasi» – 80 yil avval çeçenlar va inguşlar öz vatanidan qanday quvilgandi?

• Qoraçoy ASSRda (avtonom respublika) yaşovçi qoraçoylar 1943 yil 12 oktyabrda;
• Qalmiqiya ASSRda yaşovçi qalmiqlar 1943 yil 27 dekabrda;
• Çeçen-inguş ASSRda yaşovçi çeçenlar va inguşlar 1944 yil 29 yanvarda;
• Bolqor ASSRda yaşovçi bolqorlar 1944 yil 24 fevralda;
• Qrim ASSRda yaşovçi qrim-tatarlar 1944 yil 10 mayda;
• Gurjistonda yaşovçi mesxeti turklar 1944 yil 14 noyabrda quvğin qilinadi.

Quvğin qilinganlarni vatanga xiyonat qilişda ayblaşgan. Qrim-tatar, çeçen, inguş, qalmiq, bolqorlar nemislarga josuslik qilişda ayblangan bölsa, mesxeti turklar, kurdlar va xemşinlilar Turkiya foydasiga josuslikda ayblangan.

Agar qaysidir millatni “nemislarga sotilgani” uçun jazolaş kerak bölsa, birinçi navbatda ruslarning özini ayblaş töğriroq bölardi.

Şu örinda rus generali Vlasovni eslaş kifoya. Uruş ayni avjiga çiqqan va har bir askarning örni muhim bölgan paytda SSSR armiyasi qömondonlaridan biri general Vlasov qöl ostidagi katta armiya bilan nemislar tarafiga ötib ketadi. Bu iş sovet armiyasining kuçsizlanişiga va uruşning yanada uzoq davom etişiga sabab böladi.

Ana şunday holatda Stalin va Beriyaning haqiqiy sotqinlar qolib aybi bölmagan boşqa millatlarni sotqinlikda ayblaşi va ularni öz vatanidan badarğa qilişi “gruzin hamda rus bölmaganlar”dan öç olişdan boşqa narsa emasdi.

Çeçenlar va inguşlar quvğini

1943 yilda KPSS markaziy qömitasida çeçenlar va inguşlarni öz uylaridan badarğa qiliş böyiça yiğiliş ötkaziladi. Yiğilişda quvğinni front Şimoliy Kavkaz hududidan uzoqlaşgandan keyin ötkazişga qaror qilinadi.

Çeçenlar va inguşlarni öz vatanidan quvğin qiliş işlariga şartli ravişda “Çeçevitsa operatsiyasi” deb nom berişadi.

Öşanda çeçenlar va inguşlarni Oltoy ölkasi, Novosibirsk va Omsk viloyatlariga surgun qiliş masalasi muhokama qilinadi. Biroq köp ötmay ularni Markaziy Osiyoga, aniqroği Qozoğiston, Qirğiziston va qisman Özbekistonga surgun qilişga qaror qilişadi.

1943 yil kuzda nemislar biroz ortga çekinadi. Şundan söng çeçenlar va inguşlarni quvğin qiliş böyiça aniq işlarga ötiladi. Moskvaning buyruği bilan Markaziy Osiyo Respublikalarida Çeçen-Inguş ASSRdan surgun qilinadiganlarni qabul qiliş uçun joy hozirlay boşlanadi.

1944 yil 31 yanvar kuni SSSR davlat mudofaa qömitasining 5073-sonli Çeçen-Inguş ASSR aholisini Örta Osiyo va Qozoğistonga surgun qiliş haqidagi qarori qabul qilinadi.

Qarorda surgunga sabab sifatida respublika aholisining nemis-faşist bosqinçilari bilan hamkorlik qilgani aytilgandi. Bu qarorgaça 1944 yil 29 yanvar kuni Beriya NKVD xodimlari uçun Çeçen-Inguş ASSRda yaşovçi aholini köçiriş haqidagi körsatmalarni tasdiqlagan edi.

1944 yil 20 fevral kuni Beriya öz yordamçilari Ivan Serov, Bogdan Kabulov, Stepan Mamulov bilan Grozniy şahriga keladi. U çeçenlar va inguşlarni surgun etiş işlariga özi boşçilik qilişni oldiga maqsad qilib qöygandi.

Öşa paytda Çeçen-Inguş ASSR aholisini köçiriş uçun respublikaga 100 ming nafar harbiylar va NKVD xodimlari jalb qilinadi. Ulardan 18 ming nafari zobitlar va 19 ming nafari NKVDning tezkor xodimlari edi.

21 fevral kuni Beriya NKVD xodimlariga çeçenlar va inguşlarni surgun qilişni boşlaş haqida buyruq beradi. Xodimlar odamlarni temiryöl liniyalariga yiğib keliş uçun uzoq toğ ovullariga, şahar va qişloqlarga jönab ketadi.

22 fevral kuni u çeçen va inguş oqsoqollari va diniy rahnamolari bilan uçraşadi va ularga Stalin tasdiqlagan surgun haqidagi qarorni öqib beradi. Söng Stalinga hisobot jönatadi.

Çeçenlar va inguşlarni öz uylaridan quvib çiqariş juda ham qattiqqöllik bilan olib boriladi. NKVD xodimlari va harbiylar uzoq toğ qişloq hamda ovullarida qarşiliklarga duç keladi. Kim uyini taşlab çiqişga könmasa, oila a’zolari bilan otib taşlab ketaverişadi.

Ana şunday holatlarda hatto murdalarni dafn etişga ruxsat berişmaydi. Odamlar hamqişloqlarining jasadlarini yovvoyi hayvonlar yeb ketmasligi uçun ularni toşlar bilan örab ketişga majbur böladi.

Öşa paytda çeçenlar va inguşlarni uylaridan olib çiqib ketişar ekan, bemorlar, jismoniy holati yaxşi bölmagan qariyalarni “Sizlarni sanitar maşinada olib ketişadi” deb öz uylarida qoldirib ketadi. Biroq bunday bölmaydi. Ortdan kelayotgan harbiylar ularning barçasini otib çiqib ketadi.

“Surgun qilinayotganlar toifalarga bölingan. Piyoda yoki aravada keta olmaydiganlarga uyda qoliş buyurilgan. Ularga maxsus sanitar guruhi kelib, şifokorlar bilan birga poyezdgaça yetib olişlari aytilgan. Öşanda bunday toifadagi odamlar xursand bölişadi. Biroq ortdan kelgan bir guruh askarlar kelib, keksalarni va kasallarni bir joyga töplab, barçasini otib taşlaşadi”, deb eslaydi Isa Qodzoyev.

Rasmiy ma’lumotlarga köra, çeçenlar va inguşlarni temiryöl liniyasiga yiğib kelgungaça bölgan jarayonda 780 kişi otib taşlanadi. 2016 kişi hibsga olinadi. 6 544 kişi qoçib, yaşirinadi.

Çeçenlar va inguşlar quvğin qilinar ekan, respublikadagi barça masjid buzib taşlanadi. Aksariyat mozorlar oyoqosti qilinadi. Sovetlar şu darajada yovuzlik qiladiki, hatto bir paytlar Çeçenistonda sovet hokimiyatini örnatişda jonbozlik körsatgan Aslanbek Şeripovga örnatilgan yodgorlikni ham buzib taşlaşadi.

Uning örniga Çor Rossiyasi davrida Çeçenistonni bosib olişda jonbozlik körsatgan general A.Yermolovga yodgorlik örnatişadi. Şu tariqa sovetlar özlariga sadoqat bilan xizmat qilganlarning qabrlarini ham xor qilişadi.

Keyingi bosqiçda Çeçen-Inguş ASSRdagi barça çeçen va inguş tilidagi şahar, qişloq, köça va boşqa joylarning nomi töliq almaştiriladi va ularga Çor Rossiyasi zobitlari yoki sovet rahnamolarining ismi qöyiladi.

Çeçenlar va inguşlar öz vatanidan quvib çiqarilgaç Çeçen-Inguş ASSR örnida Grozniy viloyati (oblasti) taşkil etiladi. Söng bu viloyatga köplab ruslar köçirib keltiriladi.

Surgun aynan çeçen va inguş millatlariga xusumat uçun amalga oşirilgandi. Bir misol, öşa paytda ruslarga turmuşga çiqqan çeçen va inguş ayollari quvğin qilinmaydi. Aksinça, çeçen va inguş yigitlariga turmuşga çiqqan rus ayollari surgun qilinadi.

Öşanda rus ayollariga öz erlari bilan nikohni bekor qilişsa surgun qilinmasliklari aytiladi. Lekin ularning aksariyati eridan keçmaydi va çeçen hamda inguşlar bilan surgunga ketişni afzal deb biladi.

Quvğin Stalin va Beriyaning çeçen va inguşlarga nisbatan bölgan xusumatiga köra amalga oşirilganiga yana bir isbot şuki, öşa paytda nafaqat Çeçen-Inguş ASSRdagi, balki front çiziğidan ança uzoqda bölgan Doğistondagi, Gurjistondagi çeçenlar ham öz uylaridan quvib çiqariladi va Markaziy Osiyoga surgun qilinadi.

Azobli yöl

1944 yil 23 fevral kuni quvğin qilinayotgan odamlar yuk vagonlariga çiqarila boşlanadi. Jarayon ikki haftadan oşiqroq, 9 martgaça davom etadi.

Ma’lumotlarga köra, uç hafta davom etgan maxsus amaliyot davomida 500 ming odam uyidan quvib çiqariladi. Ular jami 180 ta eşelonga (15 ming vagonga) joylanib, Markaziy Osiyoga jönatiladi. Yölda 56 nafar çaqaloq tuğiladi, 1 272 nafar odam halok böladi (yölda ölganlar soni bundan bir neça barobar köp ekani aytiladi).

Norasmiy ma’lumotlarda çeçen va inguşlarni yiğib kelib, temiryöl orqali Markaziy Osiyoga yetkazib boriş jarayonida otib taşlangan va oğir şaroitda halok bölganlar soni rasmiy ma’lumotlarda körsatilganidan bir neça barobar köpligi aytiladi.

Masalan, sovet ma’lumotlarida uyidan quvilgan çeçenlar va inguşlar soni 500 ming nafar deyilsa-da, aslida ularning soni 650-750 ming nafar atrofida bölgani ta’kidlanadi.

Surgun qilinganlarning asosiy qismi Qozoğistonga, qolganlari Qirğizistonga va ozroq qismi Özbekistonga joylaştiriladi. Öşa paytda Qozoğistonning çeçenlar joylaştirilgan şimoliy qismlarida havo -40 daraja sovuq bölgan.

Rossiya Konstitutsiyaviy sudi a’zosi Ernest Ametistov holatni şunday esladi:

“Men çeçenlarni vagonlarda qanday olib kelişganini kördim. Vagondagilarning yarmi tirik, qolgani jasadlar edi. Tirik qolganlar 40 daraja sovuqqa taşlandi”.

Şimoliy Osetiya oblasti kompartiya qömitasi bölim mudiri, millati inguş bölgan X.Arapiyev öşa kunlarni şunday eslaydi:

“Haddan taşqari tiqilinç va qoronği vagonlarda, suvsiz deyarli bir oy davomida noma’lum manzil tomon yöl yurdik. Yölda sil kasali tarqala boşladi. Kasallarni davolaşning iloji yöq, har kun odamlar ölardi. Poyezd qisqa vaqt töxtaganda ularni temiryöldan 5 metr nariga kömib ketaverişdi. Öşanda ularni temiryöldan sal nariroqqa olib borib kömib bölmasdi, vagondan 5 metrdan köp uzoqlaşganlarni öşa joyni özida otib taşlaşardi”.

Sovetlar çeçenlar va inguşlarni sotqinlikda ayblar ekan, bu nohaq ayblov edi. Çunki xuddi qrim tatarlarida bölgani kabi uruş paytida qölida qurol kötarişga qodir bölgan barça çeçen va inguş yigitlari, erkaklari frontda jang qilayotgandi. Respublikada faqat ayollar, bolalar keksa yoşdagilar qolgandi.

Stalin tuzumi sotqinlik haqidagi da’volarini va öz yovuzligini xaspöşlaş uçun frontda yurgan va nemislarga qarşi jang qilayotgan çeçenlar va inguşlarni front ortiga qaytara boşlaydi.

Söng ularga darhol Markaziy Osiyo respublikalariga yetib boriş va qarindoşlarini topib, ularga qöşiliş buyruği beriladi.

1944 yil bahorida uruş SSSR hududidan çiqib Şarqiy Yevropa hududiga köçgan, nemislar har kuni çekinib borayotgan paytda yovuz imperiyaga sotqinlikda ayblangan çeçen va inguş yigitlari “kerak bölmay” qolgandi.

Rasmiy ma’lumotlarga köra, nemislar bostirib kelgan paytda sovet armiyasi safida qariyb 10 ming çeçen va inguş yigiti xizmat qilayotgandi. Uruş boşlangandan söng ikki yil muddatda bu ikki millat vakillaridan yana 40 ming odam frontga çaqiriladi. 1944 yil bahoriga kelib ularning juda köpçiligi uruşda halok bölgandi.

Çeçen-Inguş ASSRning tubjoy aholisi surgun qilingandan köp ötmay frontdan qariyb 10 ming çeçen va inguş yigitlari böşatilib, Markaziy Osiyoga qarindoşlari yoniga surgun qilinadi. 1945 yil 1 yanvar holatiga frontda 1,5 ming nafar çeçen va inguş yigitlari qolgan edi.

1945 yil ğalabadan söng avvalroq frontdan böşatilib, Markaziy Osiyoga surgun qilingan çeçen va inguş askarlari “ğalabaga hissa qöşganlar” sifatida surgun qilinganlarning maxsus röyxatidan çiqariladi. Biroq şunda ham ularga öz vatanlariga qaytişga ruxsat berilmaydi.

Çeçen va inguş yigitlari uruşda köplab qahramonliklar qilişgan, Sovet ittifoqi qahramoni unvoni hamda yana köplab boşqa orden medallarni olgandi. Biroq bunday qahramonlarga ham rahm qilinmaydi va frontdan ortga qaytarilib, surgun qilingan oila a’zolarining yoniga jönatiladi.

Surgundagi oğir hayot

Quvğin qilinganlar manzillariga yetib kelgandan keyin ham bemorlarning hammasini kasalxonalarga yotqizişning iloji bölmagan. Şu sababli 1944 yilda kasallik, oçlik va oğir şaroit tufayli köpçilik ölib ketgan.

1949 yilga kelib 5 yil avval surgun qilingan 650-750 ming odamning qariyb yarmi ölib ketgan, Markaziy Osiyo respublikalarida bor-yöği 370 ming atrofida çeçenlar va inguşlar qolgandi.

Quvğin qilinganlar juda oğir şaroitda yaşaşga majbur bölişadi. Çeçeniston Fanlar akademiyasi prezidenti, tarixçi Jabroil Gakayev öşa kunlarni şunday eslaydi:

“Quvğinning birinçi yili juda oğir keçdi. Uy-joy yöqligi uçun surgun qilinganlarning köpçiligi töğridan töğri daştga taşlangandi. Oçlik tufayli vaziyat juda qiyin edi. Mahalliy qozoqlar ham oçlikdan qiynalişardi. Otamning qaramoğida 40 ga yaqin odam, farzandlari va yaqin qarindoşlari bor edi. U juda kuçli va jasur odam edi. Öşa paytda tirik qoliş uçun noilojlikdan mahalliy sovxoz qöylarini öğirlaş kerak edi. Bir marta otam sovxoz qöylarini öğirlab kelayotganida qozoqlar quvib yetişadi. Şunda otam katta piçoqni olib, yerga çiziq tortadi va ularga "Yaqinlaşmang! Oç yetimlarim bor, kerak bölsa ölgunimça kuraşaman”, deydi. Şunda otamni quvib kelgan qozoqlar uning umidsiz holga tuşganini, öşa paytda qöylarni özida olib qoliş uçun har qanday işga, hatto ölimga ham tayyorligini tuşunib, ortga qaytib ketadi. Şunday qilib, otam heç kimning oçlikdan ölişiga yöl qöymadi”.

Çeçenlar va inguşlar Markaziy Osiyoda yaşar ekan, köpçilik ularning aybsiz ekanini bilardi. Şu sababli mahalliy aholi ularga qölidan kelgança yordam beradi.

Biroq odamlar orasida ularni sotqin deb öylaydiganlar ham bor edi. Oriyati baland bölgan çeçenlar va inguşlar özlarini sotqinlar deb ataşlariga çiday olmas, ayrim hollarda janjal kelib çiqardi.

Ana şunday janjallardan eng yirigi 1946 yilda Qozoğiston şarqidagi Leninogorsk (hozirgi Ridder) şahrida sodir böladi. Şaharda GULag qamoqxona-lagerida saqlanayotgan mahbuslar çeçenlarni sotqinlar deb ataydi. Şunda şahardagi barça çeçenlar yiğilib boradi va muştlaşuv boşlanadi.

Çeçen erkaklari kam bölgani uçun muştlaşuvda çeçen ayollari va bolalari ham qatnaşadi. Öşanda har ikki tomondan bir neça kişi halok böladi. Keyinçalik ham bunday janjallar bir neça marta sodir böladi.

Ortga qaytiş

1953 yilda Stalin vafot etadi. Şundan söng uning davrida nohaq qatağon qilinganlarning işlari qayta körib çiqiladi va millionlab odamlar GULag qamoqxona-lagerlaridan uyga qaytadi.

Şuningdek, nohaq quvğin qilingan xalqlar, şu jumladan çeçenlar va inguşlar ham oqlanadi. Biroq ularga bir muddat vatanlariga qaytişga ruxsat berilmaydi.

Faqat 1957 yilga kelib, 1944 yilda ma’muriy birlik sifatida tugatilgan Çeçen-Inguş ASSR qayta tiklangaç çeçenlar va inguşlarga uyga qaytişga ruxsat beriladi. Öşanda qariyb 500 ming odamdan bor-yöği 150 mingga yaqini vataniga qaytadi.

Qolganlar keyinçalik yillar davomida oz-ozdan qaytadi. Boşqalar esa Markaziy Osiyo respublikalaridan SSSR parçalanib ketgandan söng ketişadi. Ayrimlar şu yerda yaşab qoladi.

SSSR parçalanib ketgaç Çeçen-Inguş ASSR ham ma’muriy birlik sifatida tugatildi. Inguşetiya alohida respublikaga aylandi. Çeçenlar esa mustaqillik uçun uçun kuraş boşladi. Endi bu boşqa tarix...

Ğayrat Yöldoş tayyorladi.