Belgorod ikkinçi haftadirki öqqa tutilmoqda. Rossiya bunga qanday çora topişi mumkin?

18 mart kuni Vladimir Putin çegara hududlari öqqa tutilişi borasida öz ğoyasi bilan örtoqlaşgandi — «bugungi fojiali voqealar» tufayli Rossiya Ukraina bilan çegarada «sanitar zona» yaratişi mumkinligini aytgandi. «Buni maqsadga muvofiq deb bilganimizda», — degandi u.

Putinning ğoyasi reallikka qançalik mos keladi va Rossiya hukumati çegaradagi aholi yaşaş manzillarini himoya qiliş uçun nimalar qilişi mumkin?

«Vampir» Belgorodga qarşi

Belgorod Ukraina çegarasidan 30-35 km masofada joylaşgan yöldoş posyolkalari bilan qöşib hisoblaganda bir yarim million aholiga ega şahar. Çegaradan taxminan şunday masofada joylaşgan Ukrainaning Xarkiv şahri raketa zarbalaridan Belgorodga qaraganda ança köproq zarar körgan — bu yerda butun bir aholi yaşaş kvartallari vayron bölgan, qurbonlar esa yuzlab kişilarni taşkil etadi.

Uruşning oldingi yillarida ham Belgorod öqqa tutilardi, ammo öşanda ham yetib boriş imkoniyatiga ega bölsa-da, artilleriya u qadar keng köllanmasdi. Asosan şahar ustidan kiçik dronlar uçib ötar va köp hollarda urib tuşirilardi.

Belgorod öqqa tutilişi kuçayişi Rossiyaning Ukraina böylab navbatdagi yopirilma zarbalari hamda Ukraina qurolli kuçlarining yangi boş qömondoni general Oleksandr Sirskiy lavozimga kirişişi bilan bir vaqtga töğri keldi.

Ukraina tomoni odatga köra, Rossiya hududi böylab zarbalar uçun mas’uliyatni öz zimmasiga olmaydi.

Rossiyalik harbiylar Belgorod Ukraina qurolli kuçlariga Çexiya tomonidan yetkazib berilgan RM-70 Vampire baravar öt oçiş raketa tizimidan öqqa tutilayotganini ma’lum qilgan. Bunga şubha qiliş uçun asos yöq — oskolkalar va zarba natijalari uşbu turdagi qurolga xosdir.

Vampire — sovetlarning BM-21 «Grad» baravar öt oçiş reaktiv tizimining çexça versiyasi bölib, Tatra yuk maşinasi platformasiga örnatilgan va asosiy varianti bilan soliştirganda har qanday yöl şaroitida harakatlanişi bilan ustunlik qiladi.

Uçiriş qurilmasida esa «Grad»niki bilan farqi yöq, bu ham 40 yönaltirgiç va yuqori tezlikka ega tizim — barça yönaltirgiçlar töldirilgan holatda har 20 soniyada öq otadi. Uçiş masofasi reaktiv snaryad turiga boğliq, maksimal masofa — 42 km, bu esa Belgorodni öqqa tutiş uçun yetarli.

«Grad»ning armiya tilida «Karandaş» deb ataluvçi reaktiv snaryadi qimmat turmaydi va uni minglab işlab çiqarişadi. U boşqariladigan snaryad emas va yuqori darajadagi aniqligi bilan ajralib turmaydi, ammo kuçli jangovar qismga ega va baravar öt oçilganda katta maydonni qamrab oladi. BM-21 tipidagi tizimlar öt oçiş tezligi yuqoriligi va tezda köçiş qobiliyati tufayli aksilbatareya kuraşida yutqazmaydi — javob zarbasi kelganida tizim bu joyni tark etgan böladi.

Rossiyaning «Pansir-S1» kabi zamonaviy havo hujumidan mudofaa tizimlari «Grad»dan uçirilgan snaryadlarni urib tuşira oladi. Ammo «Grad»ning oddiy snaryadlari bilan soliştirganda unga qarşi «Pansir»dan uçiriladigan raketa juda qimmat turadi. Qolaversa, uning samaradorligi — 70 foiz (bu yaxşi körsatkiç sanaladi), bu esa nişon yöq qilinişini kafolatlaş uçun unga qarşi bir neça raketa uçirişni talab etadi.

Raqib bir vaqtning özida tört-beşta emas, Belgorod yönalişida bölayotgani kabi birdaniga önlab raketalar bilan hujum qilganida öq-dorilar tezda sarf bölişi bilan bir qatorda havo hujumidan mudofaa tizimi ortiqça yuklamaga duçor böladi.

Bu holatda havo hujumidan mudofaa kuçlari salohiyati yetmay qolişi, raketalarni tejaşga töğri kelişi mumkin. Va «Grad» snaryadlarining bir qismi nişonlarga yetib boradi.

Öq otiş masofasi qisqaligi va «Grad» öq otiş tezligi yuqoriligi tufayli, rossiyaliklarning Belgorod hududida joylaştirilgan havo hujumidan mudofaa tizimlari hujumlarni töğridan töğri şahar ustidagi havo kengligida qaytarişga majbur bölmoqda.

Birinçidan, bu parçalar tuşişi xavfini oşiradi, ikkinçidan, raqib havo hujumidan mudofaa tizimi himoyasini yorib ötişi va keyingi zarbalarni yönaltirişiga imkon beradi.

Bir hafta oldin, 12 mart kuni, Rossiyaning havo hujumini qaytariş vositalari reaktiv snaryadlarga qarşi işlaganidan keyin, kiçik kamikadze dron heç qanday tösqinlikka uçramasdan Belgorod markaziga yetib bordi va şahar meriyasi fasadiga borib urildi.

Front yoqasidagi şahar holati

Vampire baravar öt oçiş reaktiv tizimlari bitta otişda qurilmaga joylangan jami öq-dorining törtdan bir qismini uçira oladi — ya’ni 10 ta raketa snaryadini. Ya’ni ular zarbalar intensivligini sezilarli darajada oşiriş imkoniyatiga ega.

Katta ehtimol bilan, hozirgi bosqiçda jangovar rasçyot oldiga Belgorod böylab yopirilma zarbalar yöllaş vazifasi qöyilmagan, ularning maqsadi — şahar himoyasidagi havo hujumidan mudofaa tizimlariga maksimal darajada yuklama beriş va ularning pozitsiyalarini aniqlaşdir.

Ammo Belgorod şahri va oblastiga şunday raketa hujumlari ham muntazam tus olgan. Bu hujumlarni qaytariş tobora qiyinlaşmoqda, «zarbalar kelib tuşişi» tobora köproq röy bermoqda. Havo hujumidan mudofaa tizimlari haddan taşqari band qilingani fonida jangovar dronlar şahar ustida tobora erkin parvoz qilmoqda.

Duşanba kuni «Elektromaş» zavodiga dronlar hujum qilgani ma’lum böldi. Gubernator Gladkov «parçalar qulaşi oqibatida» ikkita işlab çiqariş binosining tom qismi şikastlangani haqida ma’lum qildi, ijtimoiy tarmoqlarda sexga zarba berilişi kadrlari paydo böldi.

Çegaraning narigi tomonida «daydib yuruvçi» va Rossiya hududiga kutilmaganda öt oçayotgan baravar öt oçiş tizimlariga qarşi aksilbatareya kuraşini olib boriş samarasiz. Ulardan birini aniq nişonga olgan taqdirda ham, raqib uning örniga boşqasini topadi.

Kreml esa Belgorod oblasti böylab zarbalarga haddan taşqari vazminlik bilan qaramoqda. Bir tomondan, keng kölamli uruş şaroitida front çiziğiga yaqin joylaşgan aholi yaşaş manzillari (bu uçastkada zarbaga uçrayotgan qişloqlar amalda davlat çegarasi böylab joylaşgan) öqqa tutilişi oddiy holat hisoblanadi. Rossiya armiyasi ham xuddi şu işni qilmoqda.

Boşqa tomondan — Rossiya hududi böylab jiddiy zarbalar bilan boğliq vaziyat, albatta, Moskva uçun yoqimsizdir. Va buni qanday özgartiriş mumkinligi aniq emas.

250, 400 — yana kim köproq aytadi?

18 mart kuni, prezidentlik saylovlari yakunlangan kunda Putinning saylovoldi ştabida yiğilgan «harbiy muxbirlar» unga ukrainlarning Rossiya çegara hududlariga hudumlarining oldini oliş uçun Xarkiv oblastini qöşib oliş taklifini bildirişdi.

«Bugun röy berayotgan fojiali voqealarni inobatga olgan holda, biz qaysidir pallada, buni maqsadga muvofiq deb hisoblaganimizda, bugungi kunda Kiyev rejimiga böysunuvçi hududlarda ma’lum bir sanitariya zonasini yaratişga majbur bölişimizni istisno etmayman», — deya javob bergan Putin.

Kremlparast ekspertlar, blogerlar va boşqa arboblar bu masalani xuddi u hal qilingandek muhokama qila boşlaşdi — göyoki faqat şunday «sanitar zona» çuqurligini aniqlaş qolgandek. Masalan, Donetsk oblastining bosib olingan qismida taşkil etilgan «Donetsk xalq respublikasi» rahbari maslahatçisi Yan Gagin bu hudud Rossiya çegarasidan raqib hududi böylab 250 km masofaga çözilişi kerakligini aytgan.

«Rossiya Federatsiyasi hududlari xavfsizligini ta’minlaydigan sanitar zona — 400 kilometrni taşkil etadi, — deya maydalaşib ötirmagan davlat dumasining MDH mamlakatlari işlari böyiça qömitasi raisi örinbosari Viktor Vodolatskiy. — Bu nafaqat Xarkiv, balki Dnepropetrovsk, Odessa, Nikolayev va boşqa köplab aholi yaşaş punktlari hamdir. Bu hududlarda Ukraina qurolli kuçlari jangçilari, ularning qurollari, raketa qurilmalari bölmasligi muhim».

Boşqa şarhlovçilar esa Putin ötgan yil yozida ham şu gaplarni aytganini eslaşgan.

«Vilkaga ilingan çuvalçang»

Belgorod oblasti va boşqa regionlarga qilinayotgan hujumlar muammosi u yoki bu tarzda hal etiladi, degandi Putin «harbiy muxbirlar» bilan 2023 yil iyunida ötkazilgan uçraşuvda: «Aftidan, biz bu masalani körib çiqişimiz kerak — men buni juda silliq qilib aytyapman — bizning hududlarga yeta olmasliklari uçun Ukraina hududida ma’lum masofada qandaydir sanitar zona taşkil etiş uçun».

Putinning matbuot kotibi Dmitriy Peskov bunday zonani yaratiş jarayoni ustida bir yarim yildan buyon iş olib borilayotganini aytgandi.

Ötgan yili Rossiyada qamalgan FSBning sobiq zobiti, donbasslik dala qömondoni Igor Girkin (Strelkov) bu ğoyaga şubha bilan yondaşgan.

«Belgorod oblastidagi yoppasiga zarbalar va janglar tufayli Rossiya hukumati özini „vilkaga ilingan çuvalçang“ holatiga keltirdi. Raqib aholi ziç va ança farovon yaşaydigan (Rossiya mezonlari böyiça) oblastda tang holatni yuzaga keltirdi, Kreml esa Belgorodimiz töqqiz yildan buyon doimiy janglar maydoniga aylangan Donbass avholiga tuşişiga qarşi heç narsa qila olmaydi», — degandi 2023 yil iyunida Girkin.

«Axir agar zaxiralar qoqiştirilib (juda köp talab etiladi) zarbdor kuç töplansa va Xarkiv oblasti hududida „xavfsizlik zonasi“ (30-40 kilometr içkariga) taşkil etişga harakat qilinsa — birinçidan, bunga erişiş fakt emas (hududlarni boy beriş doim olişdan köra ança oson), ikkinçidan — barça yiğilgan guruh yakunda (natija qanday bölişidan qat’i nazar — muvaffaqiyatli yoki yöq) frontning uşbu uçastkasiga boğlanib qoladi va undan zaxira sifatida „umuman“ foydalanib bölmaydi», — deya yozgan Girkin.

Ukraina Girkinni 2014 yil Donbassda uruş qözğaganlar qatoridagi harbiy jinoyatçi deb biladi, Haaga sudi esa Donetsk oblastida yölovçi samolyoti urib tuşirilişi işida ayblab, sirtdan umrbod qamoq jazosiga hukm qilgan. Rossiyada esa uni ekstremizmga çorlaşda ayblab, tört yilga qamaşgan.

«Bu zona talablarga javob berişi qiyin»

Quruqlik qöşinlari bir neça yuz metrga ilgarilaşi va kiçik posyolkani egallaşining özi yutuq sanaladigan bugungi Rossiya-Ukraina uruşi şaroitida önlab yoki yuzlab kilometr içkariga yurib «sanitar zona» taşkil etiş haqidagi bayonotlar aql bovar qilmaydigan sözlar bölib körinadi.

Oçiq manbalarda Rossiyaning Belgorod oblastidagi guruhi va qurol-yaroğlari şu yönalişda turgan Ukraina qurolli kuçlari miqdoriga taxminan teng ekani aytiladi.

Rossiya havo-desant kuçlari qömondonining sobiq birinçi örinbosari, iste’fodagi general-leytenant Nikolay Staskov NSN naşri bilan suhbatda Putinning sönggi bayonotiga munosabat bildirgan. Uning sözlariga köra, bufer zona artilleriyaning zarba beriş masofasini — 70 kilometrgaça — hisobga olib şakllantirilişi kerak.

U bunday katta hududni egallaş va töliq nazoratga oliş imkoniyatini körib çiqmaydi.

«Sanitar zonani bir tomonning özi yoki ikki tomon kelişuvi bilan taşkil etiş mumkin. Odatda bunday sanitar zonadan artilleriya tizimlari olib çiqiladi, — deydi Staskov. — Ammo agar bu iş  bir tomonlama tartibda amalga oşirilsa, unda havo hujumidan mudofaa vositalari samarali işlaşini ta’minlaş uçun sanitar zona biz tomondan belgilanişi mumkin. Duşman tomonida esa, hududlarimiz va hududlarimizdagi obektlarimizga zarba berilmasligi uçun biz ularning uşbu zonada joylaşgan vositalariga işonçli zarbalar bera olişimiz lozim».

«Bunday zonani belgilab oliş mumkin, ammo bu zona talablarga javob berişi qiyin, — deb hisoblaydi Staskov. — Artilleriya özi harakatlanişi, zarur masofada yaqinlaşi, öt oçişi va yana sanitar zona taşqarisiga qaytib ketişi mumkin. Bu juda nisbiy narsa».