Turkiyada mahalliy saylovlar: Erdöğan Istanbulni qaytarib oladimi?

Ammo endi Erdöğan Istanbulni qaytarib olmoqçi.

Istanbul butun Turkiya modeli sifatida

Erdöğanga prezidentlik lavozimida uçinçi muddatga qoliş imkonini bergan prezidentlik va parlament saylovlaridan qariyb bir yil ötganidan keyin, 31 mart kuni mamlakat aholisi yana saylov uçastkalariga borişadi, bu safar umummilliy munitsipal saylovlar uçun.

Jumhuriyat xalq partiyasi yirik şaharlar, jumladan Istanbul, poytaxt Anqara va kurort Antalyadagi ustunligini saqlab qolişga harakat qilmoqda, bu şaharlarni muxolifat 2019 yilda hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasidan tortib olgandi.

Istanbulda Erdöğan amalda ikki bor yutqazdi — avvaliga 2019 yil martidagi saylovlarda, keyin esa iyunda, öşanda Markaziy saylov komissiyasi Adolat va taraqqiyot partiyasining qoidabuzarliklarga yöl qöyilgani töğrisidagi şikoyatidan keyin saylovni takroran ötkazgandi.

«Yirik şaharlarda hukmron Adolat va taraqqiyot partiyasi ustidan qozonilgan ğalabalar 2019 yilda muxolifatçilarning jangovar ruhini oşirgan, prezidentlik saylovlarida ham ğalaba qozoniş umidini bergandi», — deydi Istanbuldagi Işiq universiteti xalqaro munosabatlar fakulteti siyosatşunoslik professori Seda Demiralp.

«Muxolifat ötgan yilgi prezidentlik saylovlarida Erdöğanga yutqazgan bölsa ham, Istanbuldagi ğalaba va Turkiyadagi ğalaba örtasida hamon özaro boğliqlik bor. Agar Imomöğli Istanbulni öz qölida olib qololsa, muxolifatning 2028 yilgi prezidentlik saylovlaridan umidlari katta böladi».

Oqtoşning sözlariga köra, Istanbuldagi ğalaba siyosiy yetakçilarga Turkiya milliy siyosatini şakllantiriş uçun muhim imkoniyatlarni taqdim etadi: «Agar sizni butun Istanbul qöllab-quvvatlasa, siz milliy siyosatning, jumladan global miqyosda amaldagi yuziga aylanasiz».

Megapolis aholisi soni 16 million kişini taşkil etadi — bu 85 millionlik jami aholining qariyb beşdan bir qismi demakdir.

Şahardagi elektorat turli-tuman, u turli siyosiy, etnik, diniy va iqtisodiy guruhlarga mansub bölib, Turkiyaning turli şaharlari bilan çuqur aloqalarga ega. Istanbul köplar uçun Turkiya modeli hisoblanadi.

Şuningdek, Istanbul mamlakat yalpi içki mahsuloti hajmiga sezilarli uluş qöşadigan asosiy iqtisodiy markaz hamdir. Istanbul ustidan nazorat Turkiyaning iqtisodiy faoliyatining muhim qismini, jumladan savdo, turizm va moliyani nazorat qilişni anglatadi.

Imomöğli uçun sinov

Istanbul merligi uçun saylovda Erdöğan özining sobiq atrof-muhit va urbanizatsiya vaziri Murat Kurumning nomzodini körsatgan bölsa-da, bu saylovlar Imomöğli va Erdöğan örtasidagi kuraş arenasi sifatida körilmoqda.

53 yoşli Akrom Imomöğli — sobiq tadbirkor, u Istanbulning asosan örta sinf vakillari istiqomat qiladigan Beylikduzu tumani meri bölib işlaganida maşhurlaşa boşlagan.

U sönggi ön yillikda Erdöğanning asosiy raqibiga aylandi — muxolifatning boşqa biror vakili uni yenga olmagan.

24 mart kuni Beylikduzudagi saylovoldi mitingi çoğida Imomöğli öz tarafdorlariga muvaffaqiyatni takrorlaş niyatida ekanini aytdi: «2019 yilda biz [ATP boşqaruvi]ning bir sahifasini yopgandik, 31 mart kuni ular ötmişda qoladi».

Siyosiy şarhlovçilar ta’kidlaşiça, Erdöğan ustidan yangi ğalaba Imomöğliga öz siyosiy hokimiyatini mustahkamlaş imkonini beradi va 2028 yilda bölib ötadigan navbatdagi prezidentlik saylovlarida iştirok etişga zamin yaratadi.

Ammo Imomöğlining özi hozirça prezidentlik ambitsiyalari töğrisida gapirmagan.

Turkiyaning Cumhuriyet gazetasiga 24 mart kuni bergan intervyusida prezidentlik saylovlarida qatnaşişi ehtimoli töğrisidagi savolga javoban Imomöğli şunday degan: «Istanbul uçun katta rejalarim bor va men şundan boşqa narsani orzu qilmayman. Tört yildan keyin böladigan işlar haqida gapirişdan ma’no yöq».

Imomöğlining sözlariga köra, merlik lavozimida ötgan beş yilda u öz rahbarligi ostida şaharning temiryöl tarmoği kengaytirilgani, yangi yaşil hududlar taşkil etilgani va ijtimoiy yordam körsatiş yaxşilangani bilan faxrlanişini aytgan.

U şuningdek şaharsozlik loyihalarini ilgari surgan, minglab yangi turar joylar qurgan va bu işni davom ettirişga va’da bergan.

Zilzila qörquvi

Turkiya olti yildirki iqtisodiy inqirozni boşdan keçirmoqda. Mamlakatni uşbu inqirozdan olib çiqiş va’dalari munitsipal saylovlardagi saylovoldi kampaniyasining ajralmas qismiga aylandi. Ammo Istanbul yana bir xavf bilan yuzma-yuz qolmoqda: zilzila.

Seysmologlar şaharda istalgan vaqtda vayronkor zilzila röy berişi mumkinligi, mahalliy rasmiylar insonlar orasidagi qurbonlarni va moddiy zararni minimumga tuşiriş uçun barça çoralarni körişi lozimligidan ogohlantiradi.

Ötgan yili Turkiya janubida ikkita kuçli zilzila röy berişi oqibatida 53 mingdan ortiq kişi halok bölgandi.

Adolat va taraqqiyot partiyasi kun tartibi avvalida şaharlarni qayta quriş loyihalari turadi, bu loyihalar avariya holatidagi eski qurilmalarni snos qiliş va zilzilalarga çidamli yangi binolarni qurişni öz içiga oladi.

«Murat Kurum nomi şahar qurilişi bilan assotsiatsiya qilinadi va ramziy ahamiyatga ega, — deydi Seda Demiralp. — Ammo bu uning ğalabasini ta’minlaş uçun yetarli bölmasligi mumkin».

«Murat Kurum — Adolat va taraqqiyot partiyasi doiralarida texnokrat sifatida ma’lum va uning nomi öz brendi orqali emas, partiya bilan assotsiatsiya qilinadi, Imomöğlida esa barçasi aksinça», — deya qöşimça qilgan u.

Erdöğanning kampaniyasi

Rajab Toyyib Erdöğan öz vazirlari bilan munitsipal saylovlarda iştirok etişga faollik bilan tarğib qilmoqda va Istanbulga alohida e’tibor qaratmoqda.

Istanbulda 24 mart kuni töplangan yuz minglab tarafdorlariga murojaat qilarkan, u «Istanbul haqiqiy egasiga qaytişi»ni aytdi va tarafdorlarini «şaharda ğalabani ta’minlaş uçun tun-u kun işlaş»ga çaqirdi.

«Biz 31 mart kuni yangi davr eşigini oçamiz […] Men qayerga bormayin, barçaga ularni Istanbuldagi qarindoşlariga qönğiroq qilib, ulardan Adolat va taraqqiyot partiyasi uçun ovoz berişni söraşi kerakligini aytmoqdaman», — degan Erdöğan yiğilganlarga qarata.

71 yoşli prezident avvalroq bu «uning sönggi saylovlari bölişi»ni aytgandi: uçinçi prezidentlik muddatini ötkazayotgan Erdöğan 2028 yildan keyin ham öz nomzodini qöya olmaydi. Ammo u hozirça öz vorisi nomini aytmagan.

«Adolat va taraqqiyot partiyasining boşqa ehtimoliy yetakçisi kim bölişini aytiş qiyin, — deydi Oqtoş. — Erdöğan — juda xarizmatik, juda kuçli yetakçi. Biz sörovnoma iştirokçilaridan ular Erdöğanning örnida kimni körişni istaşlarini söraganimizda, ular heç kimning nomini ayta olmagandi. Bu partiya uçun katta muammo».

Ammo prezidentning tanqidçilari bu uning sönggi saylovi bölişiga işonqiramaydi; ular Erdöğan Istanbuldagi ğalabadan foydalanib, öz hokimiyatini ham milliy, ham mahalliy miqyosda mustahkamlaşi va yana bir muddatga saylaniş uçun Konstitutsiyaga özgartiriş kiritişi mumkin deb hisoblaydi.

Muxolifat saflaridagi böliniş

Oldingi saylovlar bilan taqqoslaganda, Erdöğanning bir ustunligi bor: muxolifat endi oldingi kabi yakdil emas.

Jamoatçilik örtasida ötkazilgan sörovlar körsatişiça, Istanbul uçun kuraş öta keskin keçadi.

Konda kompaniyasi sörovlariga köra, Istanbuldagi saylovçilarning 38,2 foizi Imomöğlini yoqlaşga tayyor, 32,2 foizi Adolat va taraqqiyot partiyasi vakili Murat Kurumga ovoz beriş istagini bildirgan.

Imomöğlining 2019 yildagi ğalabasini asosan millatçilar, dunyoviy hokimiyat tarafdorlari, liberallar, konservatorlar, dindorlar va eng muhimi kurdlar (Istanbulda kurdlarning juda katta jamoasi istiqomat qiladi)dan iborat olti partiya koalitsiyasi ta’minlagandi.

Ammo prezidentlik saylovlaridagi mağlubiyatdan keyin muxolifatçilar alyansi parçalanib ketdi va uning tarkibiga kirgan muxolifatçi partiyalar, jumladan Istanbulda kuçli va sodiq saylovçilar bazasiga ega bölgan kurdlarning Xalq demokratik partiyasi munitsipal saylovlarda öz nomzodi bilan qatnaşişni niyat qilgan.

Muxolifat nomzodlarining heç biri Istanbulda ğalaba qozoniş uçun yetarli ovoz töplay olmasligi aniq bölsa-da, ular Imomöğliga berilişi mumkin bölgan ovozlarni öziga olib, uning ğalabasiga tösqinlik qilişi mumkin.

Boşqa tomondan, islomçilarning Yangi partiyasi oxirgi saylovda bölgani kabi Adolat va taraqqiyot partiyasini qöllaş örniga Istanbulda öz nomzodi bilan qatnaşişga qaror qilgani Imomöğli foydasiga öynaşi mumkin bölgan muhim omildir.

Istanbulda Imomöğli va Kurum öz ğalabasini ta’minlaş uçun nafaqat sodiq tarafdorlarining ovozlariga tayanişi, balki boşqa partiyalar saylovçilarini ham işontirişi kerak böladi.