Özbekistonda antibiotikka örganib qolganlar köp – bu nimaga olib boradi?

Buyuk Britaniya South Coast Medical Group (SCMG) kompaniyasining boş partneri va boş şifokori bölib işlaydigan Umidjon Madaliyevning aytişiça, şamollaş taşxisi qöyilgan hamma holatda ham antibiotik işlatiş tavsiya qilinmaydi. Rivojlangan davlatlardagi köp miqdordagi tadqiqotlar va tekşiruvlar şuni körsatganki, bolalardagi örta quloq yalliğlanişi (otitis media)da antibiotiksiz (placebo bilan) davolanganlarning 80 foizi 2-3 kunda özini yaxşi his qilgan bölsa, antibiotiklar bilan davolangan bolalarning 90 foizi 2-3 kunda özini yaxşi his qilgan (ya’ni 10 foiz foiz farq). 30 foiz bolalarda esa antibiotikning nojöya ta’siri kuzatilgan.

“Siz 10 nafar quloği oğrigan bolaning hammasiga antibiotik bersangiz, şulardan faqat 1 nafari foyda topadi. Ammo qolgan 9 nafari har xil darajadagi noxuş ta’sirlarga duçor bölişi mumkin. Körib turganingizdek, antibiotik oliş va olmasdan tuzaliş örtasida deyarli farq yöq. Avvalo bemorni davolaş kerakmi-yöqmi, şuni aniqlaş lozim. Çunki insonga juda köp holatlarga heç qanaqa dorining hojati yöq, vaqtning özi davolaydi”, – deydi u.

AQŞning Carlow universitetida umumiy amaliyot şifokorilikka öqiyotgan Laziz Mardonov ham hamkasbining gaplarini tasdiqlaydi. “Oddiy virus bölsa, unga antibiotik berilmaydi. Buning ham öz standartlari bor. Masalan, şifokor tekşiradi, bemorda bakteriya infeksiyasi bölsa va u şamollaşni çaqirgan bölsa, tomoğida tonzillit, şiş bölsa, eng pastki poğonadagi antibiotikdan boşlanadi”, – deydi u.

Rivojlangan mamlakatlar standartlari

JSST antibiotik qöllaş böyiça 5 tamoyilini e’lon qilgan. Umidjon Madaliyev Buyuk Britaniyada xuddi şu tamoyillar asosida işlaşini aytadi.

“Masalan, menga harorat bilan keladigan 10 bemorning 8-9 nafarida virusli infeksiya böladi. Ya’ni harorat, tomoq oğriği, quloq oğriği bilan kelganlarning 9 nafarida virusli infeksiya bölib, ularga antibiotikning hojati yöq. Demak şifokor öşa bemorlar içidan 1 nafariga antibiotik işlatişni bila olişi kerak. Buning öziga yaraşa öquv trening metodlari bor. Britaniyada oddiy tomoq oğriği uçun ham alohida protokol va ilmiy asoslangan baholaş usul mavjud. Masalan, tomoq oğriği uçun “Centor” yoki “ Fever pain” deb ataladigan baholaş protokoli bor ”, – deydi u.

Şifokorning tuşuntirişiça, protokolga köra, bakteriyali (streptokokkli) infeksiyani aniqlaş va antibiotik berilişi uçun bemor 3-4 ball töplaşi lozim, buni hisoblaş uçun esa quyidagi formuladan foydalaniladi (centor baholaşi): - limfa tuguni kattalaşgan bölsa 1 ball; harorati 38 darajadan baland bölsa 1 ball; angina bezida yiring bölsa 1 ball; yötal bölmasa 1 ball; yoşi 3-14 orasida bölsa 1 ball beriladi. Şu bilan birgalikda, agar öşa bemorda yötal va burun oqişi kuzatilayotgan bölsa, yoşi 45 dan baland bölsa 1 yoki 2 ball olib taşlanadi va bu holatda antibiotik oliş şart bölmasligi mumkin.

“Ya’ni har bir patologiya uçun özining baholaş metodikasi işlab çiqilgan va şifokorlar ham şunga qarab muolaja qiladi. Bu nafaqat bemorlarni töğri tanlaşda, balki keraksiz dorilarni bermaslikning oldini olişda yordam beradi”, – deydi Madaliyev.

Laziz Mardonov ham hamkasbining fikrini ma’qulladi.

“Bemor gripp bölayotgan bölsa, umuman antibiotik yozilmaydi. Çunki gripp virus çaqiradi, virusda antibiotik işlamaydi. Antibiotik faqat bakteriyada işlaydi. Stafilokokk bu bakteriya. Masalan, Kovid ham virus edi, unda antibiotik ta’sir qilmasdi. Virus kirganidan keyin immunitet tuşadi, bemorda ikkilamçi patologiya boşlanadi. Bakteriyalar rivojlanişni boşlaydi, öpka şamollaşi boşlanadi va bu yerda antibiotik kerak”, – deydi u.

Özbekistonda hamma şifokor standartdan xabardormi?

Xöş, Özbekistonda-çi, siz ham şifokorga borsangiz xuddi şunaqa standartlar asosida antibiotik yozadimi, şifokorlarda şunday protokol bormi?

Umidjon Madaliyev xuddi şu savol bilan Özbekistondagi şifokorlar guruhida kiçik sörovnoma ötkazgani va 80 foiz şifokor ular bunday protokollardan foydalanmasligini ma’lum qilganini aytadi.

“Aslida şifokorlarga antibiotiklarni qöllaş böyiça protokol berilgan bölişi kerak. Unda hamma narsa aniq körsatilişi lozim. Qaysi holatda qaysi antibiotikni işlatiş körsatilişi va butun mamlakatda bu amal qilişi kerak. Şifokor istagan dori nomini yozib bermasligi kerak. Masalan, men bir bemorga dori yozib bersam, şu bemor Britaniyaning Şotlandiya yoki Uyelsidagi şifokoriga borsa, men yozgan dori bilan bir xil bölib çiqadi. Ya’ni davlatning yagona davolaş standartlari bor va hamma unga amal qiladi”, – deydi u.

Laziz Mardonov esa antibiotik yozişdan taşqari, uning ustidan ötkaziladigan nazorat Amerikada ham juda kuçli ekanini aytadi. Amerikada antibiotiklarning eng oddiy turi, pensillin va ampitsillin işlatilişini aytadi.

“Özbekistonda esa eng kuçli, eng yaxşisini berişadi. Hozir davolab olaylik deyişadi. Özbekistonda heç kim ampitsillinni antibiotik demasa ham kerak, lekin bu yerda şu bilan boşlanadi, qolgan kuçliroqlari esa zaxirada uşlab turiladi. Agar uni ham olgandan keyin, bemor yaxşilanmasa, uning florasidan namuna olinib, tekşiruvlardan ötkazilib, keyin kuçliroq yozib berilişi mumkin”, – deydi u.

Antibiotik içak mikroflorasini buzadi

Antibiotikning kaşf qilinişi insoniyat hayotida juda katta buriliş yasaganini inkor qilib bölmaydi. Biroq undan notöğri foydalaniş, unga qaram bölib qoliş xavfi ham yöq emas. JSST antibiotiklarga nisbatan paydo bölayotgan (infeksiyalardagi) çidamlilik bu insoniyatning inqirozi deb atadi. Xöş, nega? Antibiotiklarning teriga toşma toşirişi, yara-çaqalar paydo qilişi, anafilaksiya berişi hatto ölimga olib kelişi mumkin bölgan holatlari köpçilikka ma’lum. Umidjon Madaliyev esa uning içak mikroflorasiga qanday ta’sir qilişi haqida gapirib berdi.

“Hamma insonlar (va umuman sut emizuvçilar) öz tanasida va organizmida ma’lum miqdorda bakteriyali, ma’lum miqdorda virusli, ma’lum miqdorda zamburuğ infeksiyalarni olib yuradi. Bularning organizmda öz roli bor, albatta. Masalan, içaklardagi bakteriyalarimiz ovqatni hazm qilişi, parçalaşi va kerakli vitaminlarni organizmda sintezlaşi va saqlab qolişda yordam beruvçi hisoblanadi. Lekin tanaga antibiotik kirganda u borib turib faqat tomoqqa, quloqqa yoki boşqa yalliğlangan joyga ta’sir qilmaydi, balki uning kuçliligiga qarab, içakdagi bizga kerak bölgan mikrofloraning hammasini tozalab taşlaydi”, – deydi u.

Madaliyev Kopengagen universiteti olimlari antibiotiklar zararli bakteriyalarga qöşib, ovqat hazm qilişda qatnaşadigan öta zarur bakteriyalarni ham öldirib yuborişini tasdiqlaganini aytadi.

“Science Daily naşrida 2018 yil 23 oktyabrda e’lon qilingan maqolada körsatilişiça, 3 xil antibiotik içgan soğlom odamning içaklari tekşirilganda, 4 kundan keyin içakda bakterial mikroflora nolga tuşar ekan. Va şu odamlarni tekşirib borişganda, 6 oydan keyin ham ularning içaklaridagi kamida 9 ta juda zarur bölgan bakeriyalar hali tiklanmagani ma’lum bölgan. Bundan taşqari içakda ma’lum miqdorda olimlar keraksiz bakteriyalar paydo bölganini kuzatgan. Natijada mikroflora tiklanişiga 6 oydan 12 oygaça vaqt ketgan. Bu mikrofloraning yetişmasligi kerakli vitamin va ozuqalarning sörilmasligi, ösiş, rivojlaniş va boşqalarga ta’sir qiladi”, – deydi u.

Antibiotikka çidamlilikning xavfi

Antibiotikka örganib qolişning ikkinçi eng katta xavfi esa tanada bakteriyalarning antibiotiklarga qarşi yaşovçanligi oşib ketişida böladi.

Buni Laziz Mardonov şunday tuşuntiradi.

“Umuman bakteriyalar ham rivojlanadi. Ular ham atrofga moslaşadi. Masalan, tanaga bitta kuçli antibiotik berdingiz, endi öşa bakteriya tanaga moslaşib özi ölayotgan bölsa ham avlodlari tirik qolayotgan bölsa, ikkinçi safar oldingi qöllangan antibiotikka çidamlilik paydo qiladi va bu paytda endi oldingidan ham kuçliroq antibiotik berilişi kerak böladi. Bu esa xarajat va boşqa a’zolarga zararli ta’sir degani”, – deydi u.

Şifokor Umidjon Madaliyev esa infeksiyaning antibiotiklarga qarşi çidamliligi oşib ketsa, insonlarni boşqa oddiy kasalliklar tufayli ham yöqotib qöya boşlaş mumkinligini aytadi.

“Keyinçalik oddiy tomoq yoki quloqning virusli infeksiyalari yoki şamollagandagi oddiy bakteriyali infeksiyalarga ham antibiotik ta’sir qilmay qöyadi. Köriçak yoki öt pufagi olib taşlangandan keyin beriladigan antibiotiklar ham keyinçalik ta’sir qilmay qöyişi mumkin va bu bemorlarning şunday oddiy operatsiyalar yoki kasalliklar tufayli olamdan köz yumişiga olib keladi. Yoki saraton kasalligida insonlar kimyoterapiya oladi va immuniteti tuşib ketadi. Agar ular şu paytda biror infeksiya yuqtirsa, unda ularni hozirgi amaldagi antibiotiklar qutqarib qololmaydi”, – deydi u.

Şifokorlarning aytişiça, antibiotikka çidamlilik bitta odamning özidagina sodir böladigan jarayon emas. Antibiotikka çidamli bakteriya boşqa odamga yuqsa, endi unga ham hozirgi amaldagi antibiotiklar ta’sir qilmay qöyadi.

“Hozir ham unça-munça antibiotik ta’sir qilmaydigan superbaglar bor va borgan sari dunyoda köpayib boryapti. Bir oilada yaşagandan keyin oila a’zolarining hammasida bir xil mikroflora böladi. Öşa mikroflora, birinçi oila, keyin mahalla, keyin şahar, keyin butun mamlakatga tarqaladi. Bu superbaglarning nasldan-naslga ötişi aniq. Ona qornida ötmasa, keyinçalik bölsa ham ötib boradi”, – deydi şifokor Madaliyev

Nima qiliş kerak?

Avvalo Özbekistonda odamlarni antibiotikka örganib qolişdan qutqariş kerak. Buning uçun standartlar har bir şifokor qöli yetadigan joyda turişi kerak. Antibiotiklarni sotiş va sotib oliş ustidan Soğliqni saqlaş vazirligi kuçli nazorat örnatişi kerak.

“Bu millat muammosi, buni töğri tuşunişimiz kerak. Davlat buning nazoratini amalga oşirişi kerak. Şifokor har bir qadamiga javob berişi kerak. Davlat töğri standartlar berib, uning nazoratini ham qilişi lozim va şunga yaraşa oyligini ham kötarib beriş kerak. Şifokor odam öz ustida işlaşi, rivojlanişi kerak. Çunki tibbiyotda har kun yangilik böladi”, – deb sözini tugatdi Laziz Mardonov.

Zuhra Abduhalimova, jurnalist

Operator va montaj ustasi – Nuriddin Nursaidov