Erdöğan nima uçun mahalliy saylovlarda mağlub böldi va endi uning hokimiyatiga qanday xavf bor?

Muxolifatdagi Jumhuriyat xalq partiyasi vakili hisoblangan Imomöğli Erdöğanni «iqtisodiyot qonunlarining oyoğini osmondan qiliş»da ayblagan.

2023 yil bahorida Erdöğan qatorasiga uçinçi muddatga prezident etib saylangandi va kampaniya davrida iqtisodiyotni tiklaşga va’da bergandi. Ammo, ekspertlar aytişiça, 2024 yilgi mahalliy saylovlarda saylovçilar şaxsan mamlakat prezidentiga emas, balki umuman hukmron partiyaga öz salbiy munosabatini bildirdi.

«Saylovçilar uçun öz yetakçilariga bölgan hissiy boğliqlikdan voz keçiş oson iş emas. Ammo mahalliy saylovlarda ular yetakçi [Erdöğan] uçun emas, partiya uçun ovoz berişi kerak edi. Va bu saylovlarda ular Adolat va taraqqiyot partiyasidan noroziligini bildirdi», — degan BBC’ga Istanbuldagi Özegin universiteti professori Evren Bolta.

Muxolifat bazani kengaytirmoqda

Asosiy muxolifat partiyasi sanalgan Jumhuriyat xalq partiyasi Turkiyaning eng yirik şaharlari, xususan Istanbul, Anqara va Izmirda hokimiyatni saqlab qoldi — va yana bir qança katta şaharlarda, jumladan mamlakatning eng yirik törtinçi şahri Bursada hokimiyatni qölga kiritdi.

Respublikaçilar odatda Turkiyaning ATPga ovoz beruvçi konservativ saylovçilar yaşaydigan markaziy hududlarida ham katta maşhurlikka erişdi — va köplab şarhlovçilar bu hodisani «qizil tölqin» deb atamoqda — partiya rangi saylov xaritasida qanday aks etişini nazarda tutgan holda.

Jumhuriyat xalq partiyasi 1923 yilda zamonaviy Turkiya asosçisi Mustafo Kamol Otaturk tomonidan tuzilgan, bu millatçilar pozitsiyasida turuvçi dunyoviy siyosiy kuç hisoblanadi. Uning an’anaviy saylovçilari örta sinfga mansub bölib, asosan ğarb va janubi-ğarbdagi katta şaharlarda yaşaşadi.

Zamonaviy Turkiya respublikasi taşkil topganidan buyon konservatorlar va dindorlar Jumhuriyat xalq partiyasiga ularning qadriyatlariga (islomiy fazilatlar va taqvo) tahdid sifatida qarab kelgan.

Öz navbatida, JHP konservativ siyosiy guruhlarni, jumladan ATPni islomiy ğoyalardan foydalanişda ayblaydi. Diniy va dunyoviy jamoalar örtasidagi böliniş ön yillar mobaynida Turkiya siyosatini belgilovçi omil bölib kelgan.

Ammo sönggi yillarda muxolifatdagi JHP hatto nisbatan konservativ va dindor saylovçilar orasida ham maşhurlikka erişa boşladi — va bu ularning hozirgi ğalabasi sabablaridan biriga aylandi.

«2017 yildan buyon, 2016 yilgi davlat töntarişiga urinişdan keyin, Jumhuriyat xalq partiyasi konservatorlar bilan siyosiy murosa qiliş böyiça siyosiy strategiyani qölladi va bölinişga barham berdi», — deb hisoblaydi professor Bolta.

Istanbulda Imomöğlining ğalabasiga yordam bergan asosiy omillardan biri kurdlar jamoasi qöllab-quvvatlovi böldi. Uning a’zolari amaldagi merga ovoz berişdi, holbuki byulletenda kurdparast Yaşil söllar partiyasi vakili ham bor edi.

Bolta kurd jamoasi a’zolari bu orqali strategik ovoz berişni amalga oşirdi, deb hisoblaydi.

«Bir tomonda, ğalaba qozonişga jiddiy da’vogar bölgan va ularni „terrorçilar guruhi“ deb hisoblaydigan Adolat va taraqqiyot partiyasi. Boşqa tomonda kurdlarga teng huquqli fuqarolar sifatida qarovçi Imomöğlining Jumhuriyat xalq partiyasi. Şunday ekan, ular aqlli tanlov qildi va Imomöğliga ovoz berişdi», — deya izohlaydi Bolta.

Muxolifatçilarga bu saylovda yordam bergan yana bir omil, — uning öz messejini saylovçilarga yetkaza oliş qobiliyati böldi. Turkiyadagi köplab naşrlar hukumat tomonidan qöllab-quvvatlanadigan agentliklar tomonidan nazorat qilinsa-da, bu nazoratni mutlaq nazorat deb bölmaydi.

Prezident Erdöğan köpinça ommaviy axborot vositalarini monopollaştirişda va avtoritar rejim joriy etişda ayblanadi. Ammo Bolta avtoritarizm turli darajada namoyon bölişi mumkinligiga e’tibor qaratgan.

«Turkiyada mass-media yoki siyosiy partiyalar ustidan nazorat heç qaçon Rossiyadagi kabi bölmagan — va heç qaçon bölmaydi ham, — deya işonç bilan gapiradi u. — Bu yerda hali ham jiddiy siyosiy raqobat mavjud va bu yerda odamlar bilan gaplaşiş uçun vositalar va imkoniyatlarga ega muxolifat mavjud».

Bu prezident Erdöğan boşqaruvi tugab borayotganini anglatadimi?

Erdöğanning partiyasi jiddiy mağlubiyatga uçragan bölsa-da, ekspertlar uning siyosiy yetakçiligi tugaşi haqida gapirişga hali juda erta deb hisoblaşadi.

Erdöğanning prezidentlik vakolatlari 2028 yilda yakunlanişi kerak. 31 mart kuni ötkazilgan saylovlardan bir neça kun oldin prezident hozirgi muddati özi uçun sönggisi bölib qolişini aytgandi.

«Erdöğan bu muxolifat uçun ajoyib saylov bölganini tan olgan bölsa-da, u baribir Turkiya siyosatida asosiy kuç va katta ta’sirga ega bölib qolaveradi, — deydi professor Turk. — Saylovçilarning köpçiligi uçun u hamon juda hurmatli va sevimli şaxs ekanini unutmaslik kerak».

Turkning sözlariga köra, ötgan yillarda «Erdöğanning xarizmatik hokimiyati va partiya byurokratiyasi faoliyati» uyğunligi ATPning muvaffaqiyatini ta’minlagan . «Ammo menimça, bunday uyğunlik asta-sekin yemirilib bormoqda va buni mahalliy saylovlar natijalari ham körsatmoqda», — deb hisoblaydi ekspert.

Istanbulning qayta saylangan meri Akrom Imomöğli hali bunday niyatini oşkor etmagan bölsa-da, endilikda prezidentlik lavozimi uçun asosiy da’vogarlardan biriga aylandi. Professor Boltaning fikriça, merlikni saqlab qoliş orqali Imomöğli prezidentlikka ehtimoliy nomzod sifatidagi salohiyatini mustahkamladi.

Erdöğan yigirma yildan ortiq hukmronligi davomida öz siyosiy ta’sirini Turkiyadan taşqaridagi hududlarga ham yoydi. U Rossiya va Ukraina örtasidagi vositaçi sifatida namoyon etdi — va 2022 yilda Ukraina oziq-ovqat mahsulotlari eksportini tiklaş böyiça kelişuv tuzilişida yordam berdi; prezident şuningdek Turkiyaning Afrika va Osiyo mamlakatlari bilan savdo aloqalarini ham kengaytirdi; Yaqin Şarqdagi muhim figuraga aylandi.

Tahlilçilar fikriça, mahalliy saylovlardagi bu qadar oğir mağlubiyat «uning xalqaro legitimligiga ham putur yetkazişi mumkin».

«Imomöğli işlaydigan demokratik tizim yaratişga va’da bermoqda. Biz muxolifat va jahondagi katta davlatlar örtasida moliyaviy, madaniya va siyosiy aloqalar mustahkamlanib borişiga guvoh bölişimiz mumkin», — deya taxmin qiladi Bolta.

Bu saylovlarni Erdöğanning siyosiy yetakçiligi tugaşi deb bölmasa ham, natijalar uning hokimiyati uçun jiddiy çaqiriq taşlaydi. Turkiya prezidentining özi ham aytganidek, «31 mart biz uçun yakun emas, ammo buriliş pallasi».

Erdöğan öz tarafdorlarining qöllab-quvvatlovini qaytariş uçun qölidan keladigan barça işni qilişga va’da bermoqda. Ammo ovoz beriş natijalaridan ruhlangan muxolifat ham bu muvaffaqiyatdan öz ta’sirini zabt etilgan munitsipalitetlardan taşqariga yoyişda foydalanadi hamda hokimiyatga real siyosiy muqobil sifatida gavdalanişga harakat qiladi.