“Uyma-uy tekşiruvlar ötkazilişi mumkin” – Rossiyadagi musofirlar vaziyati qanday?

— Oldingi reydlarda ham migrantlarga nisbatan agressiv munosabatni kuzatar edik, teraktdan söng bu tendensiya ortdimi?

— Bunday agressiv harakatlar yanayam kuçaydi. Şimoldagi, Sibir taraflardagi şaharlarda reydlar oddiy ötar edi, lekin bu voqeadan keyingi reydlarda qattiqqöllik kuzatila boşlandi. Ijtimoiy tarmoqlarda hudud nozirlari migrantlar yaşaydigan joyni bir neçta şeriklari bilan borib tekşirib, qöpol muomala qilganiga guvoh bölyapmiz, bu töğrida şikoyatlar ham bor. Bunday holat böyiça şikoyat qilişsa ham bee’tibor bölingan holatlarni ham kördik.

Uylarga borib tekşirişganida işlaş ruxsatnomasi, röyxatdan ötganlik hujjati bilan birga uyda kim yaşaşi, bungaça kimlar yaşagani,uy egasi qayerdaligi, qayerda işlaşi, uyda qançadan beri migrantlar yaşaşi, böş vaqtda nimalar qilinişi kabi şaxsiy savollar ham berilgan va bularning bari qöpol muomala bilan bölgan. Aynan qöpollik, nafrat sezilib turgan bunday tekşiruvlarda. Iş joylardagi tekşiruvlarda ham iş beruvçining hujjatlari ham tekşirilib, migrantlarni devorga yuz burdirib, harakatlantirayotganda qölini boşiga qöydirib, mahbuslar kabi tekşiruvlar ötkazilgan. Umuman, bu tekşiruvlarda öta qöttiqqöllik, noinsoniylik sezilib turdi.

— Holatdan keyin Rossiya jamiyatining musofirlarga munosabati qanday böldi? Tojikistonlik musofirni piçoqlaşganini hisobga olsak, şovinistik kayfiyat avj olgani haqida xabarlar bor.

— Afsuski,salbiy munosabat bor. Ayniqsa Sankt-Peterburg şahrida bunday holat bölgani haqida videolar çiqyapti. Şaxsan özimga bu böyiça murojaat qilişgani yöq, lekin salbiy munosabat borligi rost. Novosibirskda tojikistonlik maktab öquvçisi döpposlangani haqida video tarqaldi, jamoat joylari, transportlarda, pana joylarda slavyan yigitlari muhojir bölgan boşqa millat vakillarini döpposlagani aks etgan videotasvirlar juda köpayib ketgan. Maktabda ham bolalar boşqa millatli öquvçilarga salbiy munosabatda bölayotgani haqida ota-onalar aytdi.

— Rossiyada ikkita vatandoşimiz ahvol u darajada emas, internetda vahima bölyapti, deyişdi. Özi Rossiyaning hamma joyida şunday munosabat bölyaptimi yoki ma’lum viloyat-şaharlardami?

— Salbiy munosabat avj olişi teraktdan keyin 2 sutka davomida böldi. Keyin Rossiya prezidenti çiqişlarida millatlararo nizo bölmasligi kerak, terakt uyuştirganlarning maqsadi ham şu, radikal öng kuçlarning xohişiga qarab, millatlararo nizoga yöl qöymaymiz, degan mazmunda gapirdi. Şundan keyin salbiy munosabat darajasi pasaya boşladi. Tergov tafsilotlari çiqişi, mavzu eskirib boriş natijasida ham bunday munosabat kamayişni boşladi.

Ungaça 2 kun davomida qattiq nafrat böldi, migrantlar köçaga ham çiqmay qöydi. Dökonlardagi migrant bölgan sotuvçi-kassirlar qöpol munosabatlar ostida qolişdi, videoga olib qayerdan ekani, millati nimaligini söraş holatlari ham böldi. Şu ikki kun juda dahşatli munosabat böldi. Bu narsa pasayib boryapti. Lekin migratsiya qonunçiligiga qat’iy, ba’zida mantiqsiz özgartirişlar taklifi berilyapti va bunday takliflar jamiyat tomonidan yoqlanyapti.

Rossiya prezidentining IIV xodimlari bilan uçraşuvida uyma-uy tekşiriş masalasi kötarilib, bu yoqlandi. Bu degani har qanday özining yaşaş manzili böyiça yaşamayotgan mehnat muhojiri Rossiyadan çiqarib yuborilişi mumkin. Ijarada turuvçi hamma migrantlarga ham uy egasi uyiga röyxatdan ötkazib bermaydi. Taxminimça, endi yaşaş joyida röyxatdan ötmagan muhojirlar çiqarib yuboriliş uçun röyxatga olinadi, buni bekor qiliş uçun işlaş ruxsatnomasi asosida şikoyat qiliş mumkin böladi, bu esa tizimga yuklama böladi. Barça hujjatlari joyida, köçada bemalol yurganlar reyd tölqinini sezayotgani yöq. Reydlar migrantlar işlaydigan joylarda bölyapti. Jamoat joylari, transportlarida xavfsizlik çoralari kuçaytirilgan. Hudud nozirlari uyma-uy tekşirişni boşlayapti yana.

— Viza rejimi borasida-çi, juda köp migrantlar bu borada qörquvlarni bildirişyapti. Bu borada qanday fikrdasiz?

— Viza rejimini kiritiş butun MDH davlatlari örtasidagi özaro kelişuvlarni qaytadan körib çiqişga sabab böladi. Bu narsani amalga oşiriş kamida 2 yil vaqt oladi. Şu sabab hali-beri viza rejimini kiritiş osonmas, mexanizmini hisobga olsak. Agar viza rejimi kiritilsa ham, viza bilan kelib işlaydiganlar bor Rossiyada, MDH davlatlaridan taşqari boşqa davlat fuqarolari viza bilan kelib işlaydi va buning unaqa ortiqça qiyinçilik darajasi yöq.

Şunçaki iş beruvçi taklif qiliş kerak, iş beruvçi taklifi asosida viza olinadi va kelinadi. Ya’ni bunaqa qörqadigan darajadagi özgariş emas. Viza rejimi kiritilsa, iş joyining kamayişiga ta’siri yöq. Aksinça, hamma viza bilan kelişi kerak bölgani uçun iş beruvçilarda işçi kuçi yetişmasligi kuzatiladi va tabiiyki, viza oliş yoki viza uçun takliflar yuboriş tartibi öz-özidan soddalaştiriladi. Viza rejimi bölişidan qörqiş kerak emas.

— Harbiy çaqiriq borasida-çi? Ança vaqt ötgandan keyin Putin maxsus hujjatni imzoladi, ya’ni harbiy çaqiriq böyiça. Bu jarayonda musofirlarni ham tezkorlik bilan jalb etiş holatlari yoki tavsiyalarni köryapsizmi?

— Mehnat muhojirlarini ommaviy ravişda harbiy çaqiriqqa jalb qiliş holatlari yöq hozirça. Hozir yagona bor narsa: Rossiyaning Ukrainadagi maxsus harbiy operatsiyasi boşlanganidan buyon çaqiruvlar mavsumiy ravişda bölib kelayotganida. Ötgan yilgisining farqi oldingilarida 27 yoşgaça bölgan bölsa, çaqiruv yoşi endi 30 yoşgaça. Birinçi bahoriy mavsum 30 yoşgaça bölgan Rossiya fuqarolarini harbiy çaqiruvga çaqiriş boşlangan.

Lekin afsuski, boşqa körinişdagi holatlar bor. Rossiyada majburiy çiqarib yuboriş röyxatiga tuşgandan keyin muhojirlar Migrantlarni maxsus saqlaş markaziga joylanadi Ana şu markazda migrantlarga şu çiqarib yuborişni bekor qiliş uçun harbiy şartnoma imzolasa böladi, deb bildirişnomalar berilayotgan holatlarni kördik. Qanday bölgan: ya’ni Tojikiston fuqarosiga majburiy çiqarib yuboriş jazosini bekor qiliş uçun harbiy şartnoma imzolaş taklif qilingan. Bu rasmiy hujjatda politsiya xodimining imzosi bilan «xohlaysanmi-xohlamaysanmi?» degan mazmunda tuzilgan rasmiy hujjat bölgan. Bizdagi nusxada migrant «yöq, xohlamayman» deb qöl qöygan, [harbiy şartnomaga] rozilik berganligiga oid hujjat bor-yöqligini bilmaymiz hozirça. Lekin şunday hujjatlar taklif etilayotganini bilamiz.

— Hozirgi vaziyatdan kelib çiqib, öşa yerda turib kuzatayotgan inson va huquqşunos mutaxassis sifatida Rossiyaga bormoqçi bölgan va öşa yerdagi vatandoşlarimizga qanday maslahatlar berolasiz?

— Birinçi tavsiyam: qonuniy yuriş, ya’ni hujjatni keçiktirmaslik, öz vaqtida hujjatni qiliş. Özbekiston, Tojikiston fuqarosi Rossiyaga keladigan bölsa, patent rasmiylaştiradi, yaşab turgan joyi böyiça migratsiya qayddan ötadi va undan keyin patenti kuyib ketmasligi uçun har oy tölab boradi va patent olgan kunidan 60 kun içida qayerda işlaş haqida IIO bölimiga bildirişnoma topşirib qöyişi kerak. Mana şu narsalarni keçiktirmaslikni, patentni öz vaqtida tölaşni va umuman patensiz yurmaslikni tavsiya qilgan bölardim, patenti bor mehnat muhojiri hozirgi reydlardan ham qörqmasa böladi.

Çunki telefon tekşirilganda ham noqonuniy qandaydir saytlarga, Rossiyada taqiqlangan manbalarni kuzatiş kabi holati bölmasa, brauzerlari toza bölsa, ijtimoiy tarmoqlardagi obuna bölgan joylari, «layk» qöygan sahifalari — hammasi yaxşi bölsa, taqiqlanmagan bölsa, unda Rossiya qonunçiligi böyiça migrantning qörqişga sababi yöq. Hujjati joyida bölsa, qandaydir anglaşilmovçilik bilan yoki texnik xato bilan yoki biror xodimning qonunçilikni yaxşi bilmaganligi oqibatida taqiq qöyiş yoki çiqarib yuborişni ham patent asosida bekor qilsa böladi. Şuning uçun umuman hujjat masalasini keçiktirmaslikni va bu narsaga beparvo bölmaslikni tavsiya qilardim.

Ikkinçi tavsiyam: telefonni, internetni toza saqlaş. Qanaqa saytga kiryapti, nimaga «layk» bosyapti — şunaqa narsalarga ehtiyot böliş kerak. Rossiya siyosati, terakt böyiça izohlar qoldirmaslikka, migrantlarni yomonlagan post, izohlarga qarşi yozaman deb qandaydir konfliktlarga aralaşib qolmaslikni tavsiya qilgan bölardim.

Dilşoda Şomirzayeva suhbatlaşdi.
Tasvirçi Mirvohid Mirrahimov,
Montaj ustasi Nuriddin Nursaidov.