Yaqin Şarqdagilar kutmoqda - Eron Isroilga javob qaytaradimi?

Islom Respublikasi ham bir neça bor diplomatik obektlar daxlsizligi prinsipini buzgan. Ammo bunday holatlarning oxirgisi röy berganiga ança böldi: 2016 yilda Tehronda olomon Saudiya Arabistoni elçixonasiga bostirib kirgandi. Şu bilan birga, Eron heç qaçon elçixonalarga raketa yoki pilotsiz qurilmalar bilan zarba bermagan. Boşqa söz bilan aytganda, isroilliklar zarbasi Yaqin Şarqdagi qarama-qarşilikda yangi sahifa oçilişi uçun yetarliça ahamiyatga ega böldi.

Bu hujum Ğazodagi uruş tufayli Isroilga xalqaro bosim kuçaygan şaroitda amalga oşirilgani uçun ham alohida e’tibor tortdi. Isroil mudofaa armiyasi harakatlari hozirda nafaqat Ğarbda bölmagan davlatlarni, balki AQŞning özini ham norozi qilmoqda. Mart oyi oxirida Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu Rafahdagi amaliyotni muhokama qiliş uçun Amerikaga delegatsiya yuborişdan boş tortdi — bunga Vaşington BMT Xavfsizlik kengaşida Ğazo sektorida zudlik bilan öt oçişni töxtatişni talab qiluvçi rezolyutsiyaga veto qöymagani sabab bölgandi. Şu tariqa, Eron konsulligiga zarbani Isroil tomonidan butun dunyoga qaratilgan signal deyiş ham mumkin: uşbu mamlakat xalqaro munosabat qanday bölişidan qat’i nazar, muammolarini öz bilganiça hal etadi.

Isroil harbiy borada Erondan ança kuçli — uşbu davlatlar örtasidagi qarama-qarşilik dinamikasini aynan u belgilaydi

Isroil va Eronning köp yillik qarama-qarşiligi ança nostandart şaroitlarda keçmoqda. Bir tomondan, yahudiy davlati harbiy-texnik jihatdan Erondan kuçliroq. Boşqa tomondan — uşbu duşmanlikning mafkuraviy ilhomlantiruvçisi aynan Tehron bölib qolmoqda: «Isroilga ölim» şiori — Islom inqilobining özgarmas merosidir.

Şu bilan birga, Eron tomoni öz zaifligini yaxşi biladi — şu tufayli doimo Isroil bilan töğridan töğri töqnaşuvdan qoçişga intiladi va öz hududiga zarba berilişi xavfini minimallaştiradi. Bunday xavotir 2022 yil kuzida Erondagi norozilik namoyişlari çoğida yuzaga kelgan va 2024 yil martida saylovçilarning rekord darajadagi past iştiroki bilan, muqobil nomzodlar iştirokiga yöl qöyilmagan saylovlar davomida kuçaygan legitimlik inqirozi fonida ayniqsa dolzarb ahamiyat kasb etadi. 

• 1 mart kuni Eronda bir vaqtning özida hokimiyatning muhim ikki organi uçun umummilliy saylovlar ötkazildi — majlis (290 nafar deputatdan iborat bir palatali parlament) va Ekspertlar kengaşi (88 kişi). Deputatlar tört yil muddatga saylanadi, ekspertlar esa — sakkiz yilga. Kengaşning asosiy funksiyasi — mamlakat oliy rahnamosi oyatulloh ketadigan taqdirda (bu umuman röy berişi dargumon bölgan holat) uni saylaş hisoblanadi. Bu Eronda 2022 yil kuzida, islomiy «dress-kod»ga amal qilmagani uçun qölga olingan Mahsa Aminiy vafot etişi ortidan boşlangan namoyişlardan buyon ilk saylov böldi. Ovoz berişning asosiy natijasi (kutilganidek) Islom Respublikasi tarixidagi rekord darajadagi past davomat qayd etilişi böldi — röyxatga olingan saylovçilardan faqat 41 foizi saylov uçastkalariga çiqişgan. Muqobil nomzodlardan deyarli heç kim saylov jarayoniga qöyilmagan vaziyatda konservatorlar ğalabaga erişdi.

Isroil yoki AQŞning ehtimoliy zarbasi hozirgi rejim raqiblarini ruhlantirişga sabab bölişi mumkin. Şu tufayli faqat ma’lum nuqtalarga yöllanadigan kam sonli zarbalar ham içki barqarorlikka jiddiy xavf tuğdiradi.

Şu bilan birga, Eron köp yillardan buyon vazifasi kuçlar mavozanatini kompensatsiya qiliş bölgan strategiya ustida işlab keladi. Buning uçun mamlakat «Hizbulloh», HAMAS, Iroqdagi Haşd aş-Şaabi va Yaman husiyçilarini öz içiga oluvçi ittifoqçilar tarmoğini rivojlantirmoqda. Bundan maqsad raqib bilan töğridan töğri töqnaşuvga kirişmay turib, doimiy jang qiliş hisoblanadi. Qöğirçoq qurolli tuzilmalar — proksi — buning uçun juda mos keladi.

Bunday yondaşuv birinçi navbatda AQŞga nisbatan yaxşi işlaydi. Eron amerikaliklarga zarba bermaydi, lekin bu işni ularning qurollari bilan va Eron axboriy kömagida Iroq va Suriyadagi guruhlar amalga oşiradi. Natijada Tehron AQŞ mintaqani tark etişi yoki heç bölmasa öz mavjudligini kamaytirişi umidida muntazam ravişda Vaşingtonga bosim ötkazadi. Ötgan yillar mobaynida töğridan töğri töqnaşuvlardan qoçişning uddasidan çiqilgan: Donald Tramp prezidentligi davrida amerikaliklar Qosim Sulaymoniyni öldirgani istisno qilinsa, AQŞ Eron kuçlariga töğridan töğri hujum qilmagan.

Ammo Isroil bilan munosabatlarda bu taktika u qadar yaxşi iş bermayapti. AQŞ sönggi ön yilliklarda Eron bilan qarama-qarşilikda deyarli faqat reaksion tarzda harakat qilib, Eron ta’siridagi kuçlar bosimiga javob qaytargan. Isroil esa öziga kimdir zarba berişini kutib ötirmaydi. Uning özi doimiy ravişda vaziyatni keskinlaştirib turadi. Mamlakat muntazam ravişda Eronga kiberhujumlar amalga oşiradi, Eron hududidagi yadroviy olimlar hamda harbiylarni öldiradi, Suriyadagi eronlik harbiylar ustiga zarbalar beradi. Ya’ni harbiy qarama-qarşilikdagi kun tartibini Eron emas, köproq Isroil belgilaydi.

Tehron esa Isroil bilan kuraş boşqa qöllar orqali va haddan taşqari ekskalatsiyasiz keçişidan manfaatdor. Ammo endilikda yahudiylar davlati Islom Respublikasi kuçlariga töğridan töğri zarbalar beriş orqali Eronni qarama-qarşilikning yangi darajasiga tortmoqda. Bunda mantiq bor: töğridan töğri qarama-qarşilikda Isroil Erondan ança kuçliroq. Şuning uçun, Isroil tomoni proksi-uruşda qatnaşiş örniga köproq «oçiq kuraş» yölidan bormoqda — va Tehron buni körmaganga ololmaydi.

Konsulxonaga zarbaga Eron qanday körinişda javob berişidan qat’i nazar, hali ham katta uruş ehtimoli katta emas. Bu Tehronning pragmatizmi tufayli — u yerdagilar Isroil bilan uruşda ustunlik Eron tomonida bölmasligini yaxşi tuşunişadi. Şu tufayli Islom Respublikasi nozik javobni topişga intilmoqda: bunda javobni hamma körişi, şu bilan birga mojaro katta uruşga aylanib ketmasligi kerak böladi.