Erdöğan – Iroqda. Kurd separatizmiga zarba berildimi?

— Iroqdagi kurd etnik guruhlari örtasidagi munosabat Turkiya taşqi siyosatida qanday örin tutadi?

Kamoliddin Rabbimov: — Turkiya uçun birinçi örinda turadigan muammo – kurd separatizmi. Bu muammo Erdöğan kelişidan oldin ança kuçli edi. Erdöğan islomiy qaraşdagi şaxs bölgani sabab içkarida kurdlar va turklarni ma’lum darajada integratsiya qila oldi. Bir vaqtlar rasmiy Anqaraning mafkurasi dunyoviy millatçilik bölgan, öşa vaqti kurdlar tomonidan kurd millatçiligi ham oldinga surilgan. Turkiya mintaqadagi qolgan 3 ta davlat bilan kurd separatizmi borasida hamkorlikka, yagona pozitsiyada bölişga intilib kelgan, bular – Suriya, Iroq, Eron.

Iroqning şimolida ançagina kurdlar yaşaydi. Arab bahoridan keyin Iroqda etnik tarqoqlik bor. Şimoldagi kurdlar ma’lum darajada içki-taşqi siyosatda siyosiy erkinliklarni qölga kiritdi. Erdöğan birinçi Bağdodga bordi, keyin şimoldagi Irbil şahriga bordi va u yerda ham alohida muzokaralar ötkazdi. Erdöğan Iroq tomonidan kurd separatizmi bilan kuraşilişi böyiça kelişuvga erişdi. Kurd işçilar partiyasi Iroqda man qilingan, u bilan kuraş olib boriladigan siyosiy kuç sifatida e’lon qilindi va Turkiya bilan birga qarşi kuraş olib borişga kelişib olindi.

Ravşan Ğoziyev: — 80-yillarda Kurd işçilar partiyasi taşkil topgaç, separatistik harakatlar kuçaygan. Har yili önlab turk askarlari kurd separatistlari bilan kuraşda halok böladi. Ötgan yili dekabr oyida ham 28 nafar turk askari halok böldi.

Iroqdagi Sulaymoniy degan joyda Talaboniylar oilasi bor, ularning Kurdiston vatanparvarlar birligi degan taşkiloti mavjud. Bu taşkilot bevosita Kurdiston işçilar partiyasi bilan boğliq, ularga yordam berib keladi. Ötgan yilgi voqealardan keyin Turkiya taşqi işlar vaziri “Iroq Talaboniy oilasining Kurdiston işçilar partiyasiga yordami masalasini körib çiqmasa, biz jiddiy harakatlar qilamiz”, dedi. Erdöğanning taşrifidan keyin esa Kurdiston işçilar partiyasi terrorçi partiya sifatida e’lon qilindi.

Habibullo Azimov: — Kurdlar asosan ikkita siyosiy partiyaga bölinadi: birinçisi Barzoniy asos solgan Kurdiston demokratik partiyasi, ikkinçisi Talaboniylar taşkil qilgan Kurdiston vatanparvarlar birligi. Barzoniylarning Turkiya bilan munosabatlari yaxşi, asosiy muammo Talaboniylar bilan böladi. Yuqorida aytilgandek, ular Kurdiston işçilar partiyasini ham qöllaydi. Ya’ni asosiy muammo şu Talaboniylar bilan boğliq, butun Iroqdagi kurdlar bilan emas.

Saddam Husayn hokimiyati ağdarilgaç, Talaboniy ma’lum muddat davlat rahbari ham bölgan, ya’ni bu sulola rostdan ham katta ta’sirga ega. Yaqin Şarqdagi ba’zi arab davlatlarida qabilaçilik tizimi haligaça saqlangan va ularning siyosiy ta’siri ham kuçli.

— Turkiya va Iroqning transport va energetika sektoridagi hamkorliklari qaysi muammolar bilan töqnaş kelmoqda?

Kamoliddin Rabbimov: — Endi dunyoda kuraş hududlar uçun bölmaydi, balki transport logistika, geoiqtisodiy boğliqliklar uçun raqobat böladi. Erdöğanning Iroqqa taşrifida ham şunday raqobatni köriş mumkin. Keyingi bir neça yil davomida 18-20 mlrd dollarlik Taraqqiyot yöli loyihasi – Turkiyaning Iroq hududi orqali Fors körfaziga çiqişi loyihasi amalga oşirilişi kerak. Turkiya sönggi 1 yil içida Eronni bu loyihaga jalb qilişga urindi, ammo Eron qöşilmadi, uning öz loyihalari bor. Turkiya tomonidan bu loyiha taklif etilişi Eronning Bandar Abbos kabi loyihalari qiymatini tuşiradi. Şu loyihalar doirasida Turkiya va Eron raqobatçi bölib turibdi.

Eron ham kurd separatizmini xavf deb biladi. Lekin yillar davomida Eron va kurdlar munosabati me’yorlaşgan. Ya’ni Eronda kurd separatizmi xavfi kuçli emas. Şu nuqtayi nazardan ham Eron va Turkiya qaraşlari bu borada aynan bir xil emas.

Habibullo Azimov: — Mustafo Barzoniy Eron hududida ilk kurd davlatini taşkil qilgan. Keyinçalik Sovet armiyasi çiqib ketgaç, bu davlat qulatilgan. Barzoniy Moskvaga qoçib ketadi va 1958 yildagi inqilobdan söng Iroqqa qaytadi.

Ravşan Ğoziyev: — Kurd separatizmi omili juda qaltis masala. Mintaqadagi har bir davlatda kurd separatizmi bor. Ayniqsa Turkiya qat’iy pozitsiyada turadi bu borada. Hamkorlaridan ham Kurdiston işçilar partiyasini terrorçi taşkilot sifatida e’lon qilişni kutadi.

Habibullo Azimov: — Turkiya Iroq şimolidagi mustaqil kurdlar davlati taşkil topişi böyiça referendumni ham keskin tanqid qilgandi. Turkiya Barzoniylar bilan yaqin, lekin ularning mustaqil davlat tuzişini öziga tahdid sifatida köradi.

Ravşan Ğoziyev: — Iroq energiya resurslariga boy, 145 mlrd barrel nefti bor, dunyoda 4-örinda, gaz zaxiralari ham katta. Şuning uçun ham Turkiya va Iroq munosabatlarida energetika omili asosiy bölib kelgan. Katta loyihalari bor bu borada. Iroq neftini Yevropaga taşiş loyihalari ham bor edi. Basradan Diyorbakrgaça boruvçi 15 ta bekatli temiryöl loyihasi ham bor, yölovçi taşiş tranziti ham muhim. Yölovçi taşuvçi temiryöl keyinçalik tovar taşiş uçun ham xizmat qiladi, degan fikrlar ham aytilyapti.

Habibullo Azimov: — Iroqning energiya resurslarining katta qismi şimoliy hududlarida. Iroq hukumatida şunday hadik borki, bu yerlar Turkiya tomonidan milliy çegaralar içidagi hududlar deb körilişi hadigi. Şu ma’noda Barzoniylar va Turkiya yaqinlaşuvi ham Iroqni xavotirga solgan. 80-yillardagi Turkiyaning ikkita loyihasiga köra, u yerdan neft quvurlar orqali Turkiya, keyin Yevropaga olib ötiladi.

— NATO va AQŞning Turkiya va Iroq munosabatlariga ta’siri qançalik katta?

Kamoliddin Rabbimov: — Rossiya tomoni Taraqqiyot yöli loyihasiga jiddiy şubha bildiryapti. Rossiya bu loyihaning amalga oşmasligidan ma’lum darajada manfaatdor. NATO va kollektiv ğarbni esa ikkiga böliş mumkin. AQŞ kurdlar omilidan mintaqaga ta’sir qiliş vositasi sifatida foydalanib kelgan. Turkiya va AQŞ örtasidagi sovuqçilikning birlamçi sabablaridan biri – kurdlar borasidagi pozitsiyalarning farq qilişi. Turkiya kurd separatistlarini terrorçi sifatida tan olişni söragan, AQŞ esa boşqaça qaraşda bölgan, oçiqça yo yaşirin tarzda kurd separatizmini qöllagan. YeIning ham Turkiya bilan munosabatlari bir xil emas. Fransiya bilan munosabat bir körinişda, Germaniya, Portugaliya, Ispaniya bilan munosabatlar ança ijobiyroq.

NATOning rasmiy pozitsiyasi davlatlarning hududiy yaxlitligi va NATOga a’zo davlatlar manfaati doirasida böladi. Lekin NATOning içidagi davlatlarning Turkiyaga nisbatan pozitsiyalari farqli. Masalan, Turkiyaning YeIga kirişiga birinçi veto qöygan davlat – Fransiya. Çunki Yevropa parlamentidagi örinlar a’zo davlatlardagi aholi soniga köra beriladi. Hozirça Germaniyada eng katta fraksiya, ikkinçi örinda Fransiya. Agar Turkiya YeIga kirsa, eng katta fraksiya Turkiyaga töğri keladi. Turkiyalik deputatlarning salmoqli qismi esa islomiy partiyadan böladi, bu esa Fransiyaning va boşqa davlatlarning manfaatlariga töğri kelmaydi.

Ravşan Ğoziyev: — Iroqda AQŞ va NATOning ta’siri kuçli. Harbiy bazalari, boşqa omillar bor. Iroqdagi harbiy operatsiyalarga Turkiya qarşi bölgan, özining hududidan foydalanmaslikni aytgan.

Kurdlar masalasida faqat AQŞ va Isroil emas, Rossiya ham asosiy öyinçilardan bölib kelgan. Birinçi bölib kurd omilini Usmonli turklarga qarşi ruslar qöllagan. Yuqorida aytilgan Eron hududidagi kurdlar davlatini ham SSSR qurib bergan.

Lekin hozirda Iroqda AQŞ pozitsiyasi kuçli. U yerdagi energiya resurslariga egalik qiliş, geosiyosiy mavqeni oşiriş maqsadida Iroqqa kirgan AQŞ. Agar AQŞ kirmaganida, Isroil uçun eng katta muammo Saddam Husayn bölib qolişi mumkin edi.

Kamoliddin Rabbimov: — Saddam Husayn tuzumi yiqitilgaç, mintaqada Eron kuçayib ketdi. Mintaqa arab davlatlari bundan norozi böldi, Saudiya tomoni ham AQŞga qoş qöyaman deb köz çiqardinglar degan pozitsiyani bildirgan.

Ravşan Ğoziyev: — Töğri, Iroqdagi şialar hukumatga kelib, Eron bilan yaqinlaşib ketdi. Lekin Iroqdagi hukumat baribir AQŞning ta’siri ostida. Mustaqil deyiş qiyin.

— Turkiya Iroq çegaralarida ham xavfsiz hudud yaratiş uçun harbiy operatsiyalar olib boryapti. Umuman, xavfsizlik borasida ham töxtalsak.

Habibullo Azimov: — 6 yildan beri operatsiyalar davom etyapti. Turkiya Iroqda kurd separatizmi rivojlanib ketişiga qarşi kuraşyapti. Turkiya kurd separatizmi öçoği sifatida Suriyadan keyin ikkinçi örinda Iroqni köradi.

Kamoliddin Rabbimov: — Iroqdagi vaziyat çigal. Aholining 60 foizi şia musulmonlarini taşkil qiladi, şuning uçun Eronning va şia imomlarining ta’siri katta. Şu sabab u yerdagi boş vazirlar Eron bilan hisoblaşadi, lekin xavfsizlik nuqtayi nazaridan AQŞga boğlangan. Tehron AQŞ harbiy bazalari çiqib ketişini talab qiladi, lekin rasmiy Bağdod bunday qilolmaydi, çunki manfaatlariga töğri kelmaydi. Bugungi Iroq bir qança qudratli davlatlar örtasida murakkab tanlovda qolgan.

Ravşan Ğoziyev: — IŞID paydo bölganda Iroq aynan AQŞ va Britaniyadan yordam söragan, boşqadan emas. Suriyani esa işidçilardan Rossiya tozalagan edi.

Habibullo Azimov: — Iroq va Eronni şialik birlaştiruvçi omil bölsa-da, bu raqobat nuqtasi hamdir. Ular örtasida şialik markazi degan maqom uçun raqobat bor. Iroqdagi hokimiyatda bölgan şialar Erondagi şia oliy imomlaridan özlarining diniy rahbarlarini ustunroq köradi. Mana şu narsa Eron bilan munosabatlarda bir tösiq. Mazhab bir bölsa-da, qaraşlarda farq bor.

— Erdöğanning taşrifi fonida Turkiya–Iroq munosabatlari xususida qanday hulosalar qiliş mumkin?

Ravşan Ğoziyev: — Iroq har doim Turkiya uçun strategik ahamiyatga ega davlat bölib qoladi. Iroqdagi Kirkök şahrida turkamonlar yaşaydi, ular özlarini turk deb biladi. Kirkökda katta neft-gaz zaxiralari bor. Turkiya mana şu etnik ozçilikni qöllaşini ham ba’zida bayon qilib turadi.

Energiya resurslari, xavfsizlik, Barzoniylar bilan ittifoqçilik kabi masalalar ham Turkiya uçun muhim ahamiyatga ega.

Habibullo Azimov: — Turkiyada “Adolat va taraqqiyot” partiyasi hokimiyatga kelgaç, Ahmad Dovudöğli qöşni mamlakatlar bilan muammolarni hal qilmay, taraqqiyotga erişolmaymiz, degan ğoyani ilgari suradi. Arab bahori bilan boğliq holatlar bu tamoyilga tösqinlik qildi. Turkiyaning bugungi harakatlarini şu tamoyilga qaytiş sifatida köriş mumkin.

Kamoliddin Rabbimov: — Bugungi Turkiya elitasi va jamoatçiligi Erdöğanning bu safarini kurd separatizmiga qarşi kuraşda katta ğalaba sifatida e’tirof etyapti. Iqtisodiy loyihalarning ham ahamiyati yuqori, lekin Turkiya jamiyati uçun kurd separatizmi katta muammo edi.

Erdöğan hokimiyatga kelgaç, separatizm harakatlari juda pasaygan edi. Lekin uzoq muddat hokimiyatda qolayotgan Erdöğan uçun yana separatizm boşqaça bir körinişda böy körsata boşlagan edi, taşqi kuçlar ham kurd separatizmini qöllab kelayotgandi. Iroqqa safarning birlamçi maqsadi kurd separatizmiga qarşi kuraşda hamkorlikka erişiş edi va bu borada diplomatik yutuqlarga erişildi. Kelişuvlar amalda qanday özgarişga olib keladi, buni vaqt körsatadi.

NormuhammadAli Abdurahmonov suhbatlaşdi.