Putinning Xitoyga taşrifi. U deyarli barça yirik amaldorlarini özi bilan olib keldi
|17:11 / 16.05.202425 53111 min
Putin navbatdagi muddatga prezidentlikka kirişganidan keyingi ilk xorijiy safarini Xitoyga amalga oşirdi. U Si Jinping bilan hammadan köp – 40 martadan ortiq uçraşgan.
Rossiya rahbari Vladimir Putin «qadrdon dösti» Si Jinpingning mehmoni böldi. U navbatdagi prezidentlikka kirişganidan keyin özgargan hukumatidagi deyarli barça asosiy amaldorlar bilan birga taşrif buyurgan.
Putin va Si Jinping payşanba tongida muzokaralar ötkazdi, bu ikki yarim soat davom etdi. Undan oldinroq Pekindagi Xalq majlislari maydonida muhtaşam kutib oliş marosimi bölib ötgandi. Rahbarlar zambaraklardan baravar öt oçib qarşi olingandi.
Rossiya va Xitoy munosabatlari «yirik derjavalar örtasida munosabatlar uçun etalonga aylandi», degan muzokaralarda Si Jinpin, Putin esa Moskva va Pekinning hamkorligi — xalqaro maydondagi asosiy barqarorlaştiruvçi omillardan biri ekanini aytgan. Muzokaralardan keyin ular «Har tomonlama hamkorlikni çuqurlaştiriş töğrisida»gi bayonotni imzolaşdi. Bu nimani anglatadi?
Delegatsiya Rossiya iqtisodiyoti va harbiy maşinasi Ğarbning savdo va moliyaviy sanksiyalari tufayli kundan kunga tobora kuçliroq qaram bölib borayotgan Xitoy bilan Kremlning aloqalarini mustahkamlaşni közlagan.
Ikki kunlik taşrif Rossiyaning Ukrainaga bosqinidan keyin dunyoning rivojlangan mamlakatlarida nazardan qolgan Putin uçun ham tasalli böladi. Xitoy dunyoda rossiyaliklar yetakçisi uçun Ukrainadagi harbiy jinoyatlarga oid ayblovlar tufayli hibsga oliş uçun order emas, iliq qabul kafolatlangan yagona yirik davlatdir.
Si Jinping Putinni «qadrdon döst» deb ataydi, qöşni mamlakatga bosqin uçun tanqid qilmagan va uning dunyodagi Ğarb gegemonligidan noroziligiga qöşiladi. Si Putin bilan allaqaçon 40 martadan ortiq uçraşgan — bu dunyodagi boşqa yetakçilardan istalgan biri bilan uçraşuvlar sonidan ikki barobar köp hisoblanadi.
Ukrainaga bosqin arafasida ham Putin navbatdagi marta Pekinda mehmon bölgandi va öşanda ular Si bilan «çegarasiz döstlik va istisno zonalarsiz hamkorlik» töğrisidagi bayonotni imzolab, bu «uçinçi mamlakatlarga qarşi qaratilmagani»ni aytişgandi.
Ikki yil ötdi va AQŞ Xitoyga aynan şu borada e’tiroz bildirmoqda — uni Kremlga Ukrainani egallaşda va ğarb sanksiyalarini çetlab ötişda yordam berişda ayblamoqda. Endilikda Xitoy banklari ham Amerika sanksiyalari tahdidi ostida qolgan va ular rossiyaliklarning tölovlariga ehtiyotkorona yondaşa boşlagan.
Natijada sönggi ikki oyda Xitoyning Rossiyaga eksporti hajmi qisqardi, holbuki şu vaqtga qadar savdo muntazam ravişda ösib, ötgan yili rekord darajadagi 240 mlrd dollarga yetgandi.
Mavzuga oid
Rossiya va Xitoy örtasidagi moliyaviy va savdo oqimlarini amerikaliklardan qanday qilib yaxşiroq yaşiriş masalasi Rossiya delegatsiyasi bilan muzokaralarda kötarilişi aniq.
Çoy, konsert va tet-a-tet
Putin va Si — «qadrdon döstlar». Fotoda ular 2018 yilda Vladivostokda qadah kötarişgani aks etgan
Putinning yordamçisi Yuriy Uşakov Rossiya agentliklariga ma’lumot berişiça, çorşanba kuni keçqurun konsertdan söng Si bilan tor doirada, keng va tet-a-tet formatdagi muzokaralar ötkazilişi rejalaştirilgan.
«Saroy yonidagi xiyobonda sayr qilişadi, çoy içişadi, keyin esa tabiiyki norasmiy muzokaralar ötkaziladi, — deya Uşakovdan iqtibos keltirgan „Interfaks“. — Xitoyda çoy içiş eng muhimi, ayniqsa yakkama-yakka holatda».
Putin va Sini umumlaştiradigan jihatlar köp: ikkisi ham hokimiyatning avtoritar vertikalini qurişgan, ikkisi ham hokimiyatdan norozi bölganlarni bostiradi, ikkisi ham davlatni umrbod boşqarişni közlagan, ikkisi ham öz mamlakati hududlarini qaytaruvçi deb biladi.
71 yoşda, Si bir oydan keyin 71 yoşga töladi. Ular 2018 yilda Vladivostokda döstona tarzda ikra bilan aroq içişgan, Putin taşrif arafasida Xitoy naşrlariga bergan intervyusida bir yil oldin Si öz inauguratsiyasidan keyin Moskvaga kelgani va ular qariyb beş soat mobaynida yakkama-yakka suhbat qurişganini «iliq xotira sifatida esladi».
Tor doiradagi muzokaralarga Putin yangi mudofaa vaziri Andrey Belousovni, vazirlikning sobiq rahbari, endilikda Xavfsizlik kengaşi kotibiga aylangan Sergey Şoyguni hamda TIVning almaşmas rahbari Sergey Lavrovni taklif etgan.
Keng doiradagi muzokaralar uçun esa Putin olti nafar vitse-premerni, barça asosiy vazirlarni, öz administratsiyasining bir qismini, yigirma nafar gubernatorlar, davlat banklari va davlat kompaniyalari rahbarlarini olib kelgan.
Ularning töliq bölmagan röyxati quyidagiça (qisqalik uçun lavozimlari keltirilmaydi): Denis Manturov, Tatyana Golikova, Aleksandr Novak, Vitaliy Savelev, Yuriy Trutnev, Dmitriy Çernişenko, Maksim Reşetnikov, Anton Siluanov, Aleksandr Kozlov, Maksim Oreşkin, Dmitriy Peskov, Igor Seçin, Gennadiy Timçenko, Yuriy Çixançin, Aleksey Lixaçev, Oleg Belozerov, German Gref, Oleg Deripaska, Kirill Dmitriyev, Andrey Kostin, Leonid Mixelson, Igor Şuvalov, Sergey Kulikov, Alekandr Şoxin, Aleksandr Repik.
Ğarbga qarşi birgalikda döstlik
Ğarb avtokonsernlari Rossiyadagi zavodlarni taşlab ketişgan, xitoyliklar esa yangi zavodlar qurişga şoşilmayapti, ammo Xitoyda yiğilgan maşinalarni mamnuniyat bilan sotişmoqda. Fotoda Moskvadagi savdo markaziga qöyilgan Jetour
Rossiya va Xitoy rahbarlarini birlaştiradigan asosiy jihat — Ğarbni yoqtirmaslikdir. Ammo bunda jiddiy farq bor. Putin uni mutlaqo yovuzlik deb biladi va uning u tomon yöli yopilgan. Janob Si esa AQŞ va Yevropaga teng huquqli va badavlat hamkorlar sifatida qarab, ularni yöqotişni istamaydi va özaro hurmatni saqlaydi.
Biroz oldinroq u Yevroittifoqdagi yagona yadroviy davlatda bölgan, fransuzlar prezidenti Emmanuel Makron uni toğdagi restoranda qöziçoq göşti bilan siylab, stolga qimmatbaho konyak qöygandi.
Makron yana bir marta Sidan Putinga ta’sir körsatib, uni Ukrainadagi uruşni avj oldirişdan qaytarişga köndirişni söragandi. Putinning Pekinga taşrifi Si Makronni qançalik eşitgani yoki ötgan safargidek uning gaplari bir quloğidan kirib, ikkinçisidan çiqib ketganini körsatib beradi.
Fransiyada Si Makronga Ukrainadagi uruşda Xitoyni ayblamaslikni taklif qilib, «bu inqirozni Xitoy boşlamagani va unda iştirok etmayotgani»ni bildirdi. Va agar Ğarb Xitoyni Rossiyaning ittifoqçisi sifatida Kremlning Ukrainada qilayotgan işlari uçun jazolasa, «yangi sovuq uruş» röy berişidan ogohlantirdi.
Si ançadan buyon Ğarbning AQŞning körsatmasi bilan amalga oşirilayotgan barça harakatlari Xitoyni jilovlaşga qaratilganini aytib keladi. Putin ham Ğarb Rossiyani tiz çöktirişga intilayotganini da’vo qiladi. U Ukrainaga bosqinini aynan şu gap bilan asoslagan va Xitoyga taşrifi oldidan Xitoy jamoatçiligiga mojaro AQŞ Rossiyani hurmat qilmasligi va boşqalarga ham bunga ruxsat bermagani uçun boşlangani haqida gapirdi.
«AQŞ boşçiligidagi ğarb elitasi tsivilizatsion va madaniy xilma-xillikni hurmat qilişdan boş tortadi hamda asrlar davomida şakllangan an’anaviy qadriyatlarni rad etadi. Ular öz global hukmronligini saqlab qoliş uçun boşqa xalqlarga kimlar bilan döst böliş va hamkorlik qiliş mumkin, kimlar bilan mumkin emasligini belgilab bermoqçi böladi. Ularni öz taraqqiyot modelini tanlaş huquqidan mahrum etişadi», — degan Putin.
Va qöşimça qiladi: «Biz xalqaro huquq ustuvorligi tarafdorimiz».
BMT esa boşqaça fikrda.
«Rossiyaning Ukrainaga hujumi — bizning köp tomonlama tizimimizning asosiy tamoyillari va qadriyatlariga qarşi çorlovdir. Bu bizning kollektiv vijdonimizga haqorat. Bu BMT Ustavi va xalqaro huquq buzilişi», — degandi BMT boş kotibi Antoniu Guterriş bosqinning bir yilligida.
Ruslar xitoyliklar bilan asriy birodar
Ru I ismli ulkan panda Moskvadagi hayvonot boğida 2024 yil 12 fevralda xitoyliklarning oy taqvimi böyiça yangi yilini nişonlamoqda
Keng kölamli bosqin boşlangaç, Rossiya uçun ğarbning boy bozorlari, texnologiyalari va kreditlaridan foydalaniş imkoniyatlari keskin qisqardi. Putinning 25 yillik boşqaruvining birinçi yarmida Rossiya iqtisodiyoti keskin kötarilişida aynan ular katalizator vazifasini ötagandi.
Endi Kreml zudlik bilan Xitoyda muqobil variantlarni qidirmoqda, ammo uruş şaroitida iqtisodiyotda keng kölamli buriliş qiliş qiyin keçmoqda. Xitoy ğarb texnologiyalari va ilğor elektronikasini töliq almaştirişga qodir emas, qolaversa, Rossiya tuşib qolgan holatdan foydalanib qoladi.
Xitoy Rossiya neftini arzonlaştirilgan narxlarda xarid qilmoqda, öz maşinalarini esa öz narxida sotişda davom etmoqda. Kremlning Xitoyga «Sila Sibir — 2» gaz quvurini sotişga bölgan urinişlari bir neça yildan buyon oldinga siljimayapti. Gaz quvuri kelgusida Yevropa bozoridagi yöqotişlarni qisman qoplaşga yordam berişi mumkin edi. Ammo xitoyliklar şoşilmayapti, şu tufayli «Gazprom» rahbari yirik delegatsiyadan joy olmagan, u Pekinga emas, Eronga yöl olgan, şartnoma bu safar ham imzolanmaydi.
Ammo Putin yakunda barçasi joyida bölişiga işonmoqda. Va nafaqat iqtisodiyotda. Uning kuzatuvlariga köra, Rossiya va Xitoy xalqlari madaniy jihatdan yaqinlaşmoqda.
«XXR rassomlari iştirokidagi körgazmalar doimo katta muvaffaqiyat bilan ötkazilmoqda… Xitoy madaniyati va san’ati rossiyaliklarda katta qiziqiş uyğotmoqda», — degan Putin Xitoy naşrlariga intervyusida va Ğarb bilan ajralişdan keyin Şarq bilan madaniy yaqinlaşuvga misol keltirgan:
«Masalan, Moskvada birinçi marta Oy taqvimi böyiça Yangi yil keng nişonlandi», — degan Putin.
U özi ham Xitoy madaniyatiga qiziqib borayotganini tan olgan.
«Sizning jang san’atlaringiz töğrisida, jumladan uşu töğrisida yaxşi xabardorman, Xitoy falsafasini hurmat qilaman. Oila a’zolarim ham Xitoyga qiziqişadi, ayrimlari xitoy tilini örganmoqda», — degan Putin an’anaga köra qarindoşlarini ismini tilga olmasdan.
