Fransiyaning dengiz ortidagi hududi bo‘lmish Yangi Kaledoniyada bir haftadan buyon ommaviy tartibsizliklar davom etmoqda. Bunga fransuz parlamentining oroldagi mahalliy saylovlarda metropoliyadan kelganlarga ovoz berish huquqini taqdim etish to‘g‘risidagi qarori sabab bo‘ldi, mahalliy aholi vakillari buni Parijning arxipelagdagi ta’sirini kuchaytirish hamda ularga mustaqillikka erishishga yo‘l qo‘ymaslikka urinish sifatida baholamoqda. Fransiya Yangi Kaledoniyada favqulodda holat e’lon qilgan — va kutilmaganda Ozarboyjonni norozilik namoyishlarini tashkillashtirishga aloqadorlikda ayblagan.
Yangi Kaledoniya qanday joy o‘zi?
Yangi Kaledoniya — Tinch okeanida shu nomdagi katta orol hamda uning atrofidagi bir qancha kichik orollardan iborat arxipelag bo‘lib, Avstraliyaning sharqiy sohillaridan taxminan bir yarim ming kilometr masofada, yashil qit’a va Fidji orollari o‘rtasida joylashgan. Avvaliga fransuz hukumati bu hududdan mahbuslarni saqlash joyi sifatida foydalangan: 1864 yildan 1897 yilga qadar bu yerga 22 ming atrofida jinoyatchi yuborilgan. XIX asrda bu yerdagi asosiy mahalliy aholi — kanaklar (Melaneziya xalqlaridan biri) bir necha bor isyon ko‘targan.
Bugungi kunda orol aholisi — 300 ming kishi atrofida. Shundan 40 foizdan ortig‘ini (112 ming kishi) kanaklar tashkil etadi, yana 25 foizga yaqinini — yevropaliklar, qolgan qismi — metislar va boshqa xalqlar vakillaridan iborat. Yangi Kaledoniyada xrom, kobalt, molibden va oltin, shuningdek nikel qazib olinadi, uning zaxiralari bo‘yicha Yangi Kaledoniya dunyoda Indoneziyadan keyingi ikkinchi o‘rinda turadi.
Yangi Kaledoniya Fransiyadan muxtor avtonomiya bo‘lsa-da, ko‘p masalalarda, jumladan mudofaa va ta’lim masalalarida unga jiddiy qaram. U shuningdek Parijdan katta subsidiyalar oladi.
Ariel Fuchs / Gamma-Rapho / Getty Images
Yangi Kaledoniya rasman «maxsus maqomga ega ma’muriy-hududiy birlik» sifatida Fransiya tarkibiga kiradi. Bunday alohida maqom 1998 yilda kanaklarning mustaqillik uchun yigirma yil davom etgan qurolli kurashidan keyin fransuz qonunchiligida mustahkamlab qo‘yilgan. Unga ko‘ra, Yangi Kaledoniya Fransiya tarkibida qolgan, ammo Parij 20 yildan keyin mustaqillik bo‘yicha kamida uchta referendum o‘tkazilishini kafolatlagan. Referendumlar 2018, 2020 va 2021 yillarda o‘tkazildi — uch safar ham saylovchilarning ko‘pchilik qismi (56 foiz, 53 foiz va 95 foizdan) mustaqillikka qarshi ovoz berishgan.
