Ibrohim Raisiyning ölimi Eron siyosiy tizimiga qanday ta’sir etadi?

Raisiyning ölimi rasman tasdiqlanişidan oldinroq oyatulloh öz çiqişida şunday degandi: «Eron xalqi xotirjam bölsin, mamlakat işlarida heç qanday uziliş bölmaydi».

Endilikda eng dolzarb siyosiy vazifa 50 kun içida bölib ötişi kerak bölgan navbatdan taşqari prezidentlik saylovlarini ötkaziş sanaladi.

Hozirça esa hokimiyat vaqtinça Eron vitse-prezidenti Muhammad Mohbar qöliga ötadi.

Saylovçilarga yangi çorlov öz vaqtida ğayratli saylovçilar bilan maqtana olgan mamlakatda mart oyidagi parlament saylovlarida rekord darajadagi past davomat qayd etilişidan bir neça oy ötib yangramoqda.

Oxirgi saylovlar, jumladan, Raisiyni hokimiyatga keltirgan 2021 yilgi prezidentlik poygasi ham nazorat organi mö’tadil hamda islohotlar tarafdorlari bölgan nomzodlarni tizimli ravişda çetlab ötgani bilan ajralib turadi.

«Muddatidan oldingi prezidentlik saylovlari Xominaiy va hokimiyatning yuqori eşeloniga bunday trayektoriyani özgartiriş va saylovçilarni siyosiy jarayonga qaytariş imkoniyatini berişi mumkin edi», — deydi ofisi Londonda bölgan Amwaj.media yangiliklar sayti muharriri Muhammad Ali Şabaniy.

«Ammo, afsuski, hozirça biz davlat şunday qadam taşlaşga tayyorligi va buni istayotganining heç qanday belgisini körmayapmiz», — deya xulosa qiladi Muhammad Ali Şabaniy.

Ammo hatto Raisiyning öz safdoşlari orasida ham yaqqol voris yöqdek körinmoqda.

«Mazkur konservativ guruh içkarisida turli lagerlar mavjud, jumladan nisbatan qattiq liniyani qöllovçilar hamda nisbatan pragmatik deb qaraladigan boşqalar», — deya qayd etadi Berlindagi SWP tahlil markazi ilmiy xodimi Hamidrizo Aziziy.

Ekspertning hisoblaşiça, bu yangi parlamentdagi va mahalliy darajadagi pozitsiyalar uçun hozirgi kuraşni kuçaytiradi.

Raisiyning mantiyasini kim kiyadigan bölsa, unga çeklangan hokimiyat dastaklari meros bölib ötadi.

Islom Respublikasida qaror qabul qiliş böyiça asosiy vakolatlar oliy rahnamoga tegişli.

Taşqi siyosat, ayniqsa mintaqa böyiça siyosat olib boriş esa katta hokimiyatga egalik qiluvçi Islom inqilobi muhofizlari korpusining huquqi hisoblanadi.

Eron Ğazodagi vayronkor uruş tufayli özining aşaddiy duşmani Isroil bilan munosabatlarida misli körilmagan darajadagi keskinlikka duç kelganida, bu masala prezident Raisiy darajasida hal etilmagandi.

Raisiy prezidentlik lavozimida mamlakatning kundalik işlari bilan maşğul bölgan, bu vaqtda eronliklar xalqaro sanksiyalar, şuningdek notöğri boşqaruv va korrupsiyadan bilan boğliq, çuqurlaşib borayotgan moliyaviy muammolar bilan kuraşgan.

Inflatsiya 40 foizdan ortiqroqqa oşdi, rial qiymati keskin arzonlaşdi.

Uning boşqaruvi davrida Islom Respublikasi 2022 yil sentabrida Erondagi qat’iy dress-kod qoidalarini buzişda ayblanib qölga olingan 22 yoşli Mahsu Aminning ölimi tufayli favqulodda noodatiy norozilik namoyişlaridan larzaga keldi.

Tartibsizliklardan bir neça hafta oldin Raisiy Eronning «hijob va iffat» töğrisidagi qonunini qat’iylaştirişni buyurgandi, unga köra ayollar odmi kiyinişi va boşiga römol öraşi talab etilardi.

Qöyilgan çeklovlardan norozi bölgan yoş ayollar va qizlar tomonidan boşlangan namoyişlar asosan oliy rahnamo va rejimning öziga qarşi qaratilgandi.

Huquq faollariga köra, namoyişlarni bostiriş davomida yuzlab kişilar öldirilgan va minglab kişilar qölga olingan.

«Eron tarixidagi eng past davomat kuzatilgan prezidentlik saylovlarida saylangan Raisiy özidan oldingi Ruhoniy kabi xalq mandatiga ega emasdi», — deydi Ali Şabaniy, islohotçi yetakçi Hasan Ruhoniyga işora qilib, 2015 yilda tuzilgan muhim yadroviy kelişuv ham uning şuhrat qozonişiga sabab bölgandi, ammo uç yil ötib prezident Tramp AQŞni uşbu kelişuvdan olib çiqqandi.

Prezident Bayden ma’muriyati va Raisiy jamoasi örtasidagi bilvosita muzokaralar esa sezilarli muvaffaqiyatga erişmadi.

«Ruhoniydan farqli ravişda u Islom Respublikasi muxoliflari ğazabiga yöliqmadi, bu şunçaki uni ta’sir doirasi yöq va samarasiz deb hisoblaşganidan», — deb izohlaydi Şabaniy.

Vertolyot halokati Tehronni dunyoga yaxşiroq körsatiş va sanksiyalarning jazo ta’sirini yumşatiş yöllarini topişda faol rol öynagan Eron taşqi işlar vaziri Hussayn Amir-Abdullohiyonni ham hayotdan olib ketdi.

Isroilning Ğazodagi amaliyoti çoğida u Eron diplomatiyasi ovozi va Eronning ittifoqçilari, şuningdek arab hamda ğarbning mojaroning keskinlaşuvini töxtatişga intilgan davlatlari taşqi işlar vazirlari bilan uçraşuvlardagi asosiy yuz edi.

«U xabarlarni yetkaziş uçun foydali kanal edi, — deya Eron TIV rahbarining roli yuzasidan izoh bergan ğarbdagi yuqori martabali diplomatlardan biri. — Ammo ular qoidaga köra bir qolipda edi, çunki taşqi işlar vazirligida vakolatlar yöq edi».

«Prezidentning kutilmagan ölimi odatda muhim voqeadir, ammo uni ehtimoliy oliy rahnamo sifatida körişganiga qaramay, u siyosiy qöllov va aniq siyosiy qaraşlarga ega emasdi», — deb hisoblaydi Bourse and Bazaar tahlil markazi boş direktori Isfandiyor Batmanghelij.

«Ammo uning saylanişini ta’minlagan siyosiy operatorlar usiz şaroitga ham moslaşadi va oldinga yurişda davom etadi», — deb hisoblaydi ekspert.