Prigojinning «adolat marşi»ga bir yil. «Vagner» va voqea qahramonlari taqdiri qanday keçdi?
|20:22 / 25.06.202420 92920 min
Bir yil muqaddam «Vagner» XHK asosçisi Yevgeniy Prigojin u va uning yollanma jangçilari Rossiya harbiy rahbariyatini almaştiriş uçun Moskva tomon «adolat marşi»ni boşlaganliklari haqida e’lon qilişgandi. 24 iyun kuni erta tongda vagnerçilar amalda Rostov şahrini töliq egallagandi. Lekin öşa keçadayoq isyon töxtagandi. Bundan köp vaqt ötmasdan Prigojinning imperiyasi mavjudligini yöqotdi, uning özi esa öşa yozda Tver oblastida sirli aviahalokat oqibatida halok böldi.
Ötgan 12 oy içida bu voqeaning boşqa iştirokçilari hayoti ham jiddiy darajada özgardi. BBC ular bilan nimalar bölgani hamda ular hozirda qanday yaşayotganini hikoya qiladi.
Yevgeniy Prigojin
Rossiyaning Ukrainaga bosqinining ilk yili daovmida «Vagner» xususiy harbiy kompaniyasi asosçisi Yevgeniy Prigojin soyadagi sirli kardinaldan uruşning eng taniqli yuzlaridan biriga aylandi. Uning işlari a’lo darajada ketayotgandek edi: davlat uning harbiy muvaffaqiyatlardagi rolini oçiqçasiga tan olgan va unga qamoqxonalarda mahbuslarni uruşga yollaşga ruxsat bergandi.
«Vagner» eng samarali bölinma reputatsiyasiga ega böldi. Ammo Prigojinning harbiy rahbariyat manziliga yöllangan tanqidlari Mudofaa vazirligi hamda Boş ştab bilan keng kölamli mojaroga aylanib ketdi. Prigojin idora rahbarlari Sergey Şoygu va Valeriy Gerasimovni Baxmutni şturm qilayotgan vagnerçilarga (yollanma jangçilar yakunda şaharni xarobaga aylantirdi) ongli ravişda öq-dori bermaslikda aybladi.
Prigojin bu kuraşda yutqazdi. Avvaliga uni mahbuslarni uruşga yollaş imkoniyatidan mahrum etişdi. Keyin esa «Vagner»ning barça yollanma jangçilari davlat nazorati ostiga ötişi lozimligi töğrisida ogohlantirişdi.
Keyin esa vaziyat jadallik bilan rivojlanib bordi — Prigojin va-bankka qöl urdi. 23 iyun kuni keçqurun u harbiy rahbariyatni «Vagner» lageriga zarba berişda aybladi (çindan ham şunday bölganiga işonçli dalil keltirilmagan). Keyin esa yollanma jangçilari bilan Rostov oblasti markazida Janubiy harbiy okrug ştabini egallab olib, «Moskva tomon adolat marşi» uyuştirdi. Bu jarayonda ön beş nafar rossiyalik harbiy halok böldi.
Rasmiy versiyaga köra, isyon belaruslik Aleksandr Lukaşenko vositaçiligidagi muzokaralar orqali yakunlangan. FSB tomonidan harbiy isyon böyiça oçilgan jinoiy iş yopilgan. Prigojin yollanma jangçilarini olib Belarusga ketadi. Bir neça kun ötib «Vagner» komandirlari uning boşçiligida Rossiya prezidenti Vladimir Putin bilan uçraşadi (uçraşuvda nima haqda gap ketgani töğrisida oşkor etilmagan).
Mavzuga oid
Isyondan roppa-rosa ikki oy ötganida Yevgeniy Prigojin Tver oblasti hududida sirli aviahalokat oqibatida halok böladi. Tekşiruv natijalari haliga qadar oçiqlanmagan. Hodisa tafsilotlari faqat Vladimir Putinning sözlari orqali ma’lum. Ötgan yil kuzida u samolyot bortida göyoki granata portlagani haqida gapirgan, şuningdek halok bölgan yölovçilarni alkogol yoki giyohvandlik moddalari ta’sirida bölmaganiga tekşiriş kerakligiga işora qilgandi.
Putinning versiyasiga hammayam işonmagan — masalan, WSJ öz manbasiga asoslanib, Prigojin Xavfsizlik kengaşining öşa vaqtdagi boş kotibi Nikolay Patruşevning şaxsan topşiriği böyiça öldirilganini yozgandi. Gazetaning qayd etişiça, Putin bunga e’tiroz bildirmagan. Kremldagilar esa bu maqolani «sariq naşr ğiybati» deb atagan.
Prigojinning imperiyasi bir yil içida amalda parçalanib ketdi. Endilikda biznesmenni deyarli eslaşmaydi — sönggi marta uning tuğilgan kunida qabriga yodgorlik örnatilgani haqida yozişdi.
Dmitriy Utkin
Dmitriy Utkin sönggi 10 yillikda Prigojinga eng yaqin odamlardan biri bölgan. Qaçonlardir u Rossiya maxsus topşiriqli bölinmasi ofitseri edi, ammo keyin yollanma jangçi sifatida harbiy harakatlarda qatnaşa boşlaydi. Utkin oçiqçasiga neonatsistik qaraşlar tarafdori bölgan. Jurnalistlar uning SS ramzi aks etgan tatuirovkasi bilan fotosini e’lon qilişgan. Utkin çaqiruv belgisi sifatida Adolf Hitlerning sevimli kompozitori Rixard Vagnerning familiyasini tanlagan — yakunda bu Prigojinning xususiy harbiy kompaniyasiga nom bölib qoladi. Va bu unga Rossiya Qahramoni sifatida taqdirlanişiga xalal bermaydi.
2014 va 2015 yillarda Utkin Ukraina janubi-şarqida jang qilgan. Keyin, endi «Vagner» komandiri sifatida Suriya, Liviya, Markaziy Afrika Respublikasidagi yollanma jangçilarga boşçilik qilgan.
Prigojindan farqli ölaroq, Utkin hayotining sönggi yilida ham soyada qolişni afzal köradi. U özining kam sonli murojaatlaridan sönggisini «Vagner»ning Çeçeniston rahbariyati bilan mojarosi avjiga çiqqanida beradi. U Magomed Daudovning hamlalariga javob qaytargandi — öşanda Çeçeniston parlamenti spikeri bölgan Daudov Prigojinga «erkakça» gaplaşib olişni taklif qilgandi. Utkin raqiblarga özi ikki çeçen uruşida ham iştirok etganini eslatib qöygandi. Çeçeniston rahbariyatining hozirgi vakillaridan köpçiligi öşanda federal markazga qarşi jang qilgan.
2023 yil 23 avgustida Utkin Prigojin bilan birga Tver oblastidagi aviahalokat qurboni böladi.
Sergey Şoygu
Sergey Şoygu — sönggi 25 yillikda Putin hokimiyati tizimidagi eng muhim amaldorlardan biri. 2023 yil iyunida u 10 yildan buyon mudofaa vaziri lavozimida işlab kelayotgandi (zamonaviy Rossiya tarixidagi rekord). Şoygu doimiy ravişda sörovlarda rossiyaliklarning katta işonçiga ega bölgan amaldorlar qatorida bölib kelgan. U xizmatdan taşqari ham Vladimir Putin bilan köp vaqtni birga ötkazgan — birgalikda ta’tilda.
2023 yil bahori va yoz fasli boşi mudofaa vaziri uçun qiyin damlar edi. Ukrainaga bosqin reja böyiça ketmayotgan, jamoatçilik maydonida esa kuçli raqobatçi — soyadan çiqib kelgan Yevgeniy Prigojin paydo bölgandi. «Vagner» asosçisi Rossiya armiyasining Xarkiv va Xerson oblastlaridagi yirik mağlubiyatlarida oçiqçasiga Şoyguni ayblaydi. Bu muvaffaqiyatsizliklar fonida xususiy harbiy kompaniya yutuqlarga erişgandi.
Şu bilan bir vaqtda, Prigojinda armiyada bölmagan imkoniyatlar mavjud edi — Rossiya qamoqxonalaridan safarbar qiliş mumkin bölgan mahbuslar zaxirasi. Bir neça oy davomida zimdan davom etgan qarama-qarşilik oçiq mojaroga aylanib ketdi. «Vagner» rahbari Şoyguni layoqatsizlikda va «Vagner»ga qarşi harakatlar sodir etişda ayblaydi. Ayblov haqoratlarga ötadi, jumladan mudofaa vaziri oila a’zolari haqorat qilinadi.
Bu mojarodan Şoygu ğolib sifatida çiqadi. 2023 yil martida mahbuslarni uruşga yollaş imkoniyati mudofaa vazirligiga ötkaziladi. Bu vaqtga kelib Prigojin asosiy kuzir — Vladimir Putin bilan töğridan töğri aloqaga çiqiş imkoniyatidan mahrum etilgandi. May oyi oxirida esa «Vagner» front çiziğidan olib çiqiladi — şundan köp vaqt ötmay Prigojin öz isyonini boşlaydi.
Bu isyon Şoyguning karerasiga ta’sir körsatmaydigandek edi. Öşanda Rossiya armiyasining muntazam qismlari isyonga qöşilmagandi. Ammo Ukraina uruşidagi muvaffaqiyatsizlik baribir uning pozitsiyasiga ta’sir körsatadi.
2024 yil mayida, Putinning inauguratsiyasidan keyin, Şoygu mudofaa vaziri lavozimidan ozod etiladi, vazirlikning özida esa tozalaş işlari boşlanadi. Şoyguning örinbosari Timur Ivanov Şoygu iste’foga çiqarilişidan oldin korrupsiyada ayblanib, hibs qilinadi. Rossiyalik generallardan yana bir neçasi poraxörlikda ayblanadi, yana bir qançasi vazirlikdan ketkaziladi.
Iqtisodiy blok vakili bölgan Andrey Belousov vazirlikning yangi rahbariga aylanadi — bu Kreml Sergey Şoygu armiyani boşqarişidan norozi bölganidan dalolat edi.
Hozirda Şoygu Xavfsizlik kengaşi kotibi lavozimini egallagan — u bu lavozimda Putinga eng yaqin bölgan amaldorlardan yana biri, 72 yoşli Nikolay Patruşevni almaştirgan. Şoyguning barça yaqin kişilari mudofaa vazirligidan böşatilgan.
Valeriy Gerasimov
Valeriy Gerasimov — ötgan yilgi voqealarning bugungi kunga kelib ham öz pozitsiyasini saqlab qolgan kam sonli iştirokçilaridan biridir. Gerasimov 2012 yildan buyon Rossiya boş ştabini boşqarib keladi. 2022 yil dekabridan buyon u Rossiyaning Ukrainadagi qöşinlari guruhini boşqaradi.
Aynan Gerasimov 2023 yil qişi va bahorida Prigojinning tanqidlarining asosiy obektiga aylangandi. Avvaliga ijtimoiy tarmoqda vagnerçilar Gerasimovni haqoratlayotgani aks etgan rolik paydo bölgandi. Keyin tadbirkorning özi ham oçiqçasiga şu işni qila boşladi. «Vagner» rahbari generalni göyoki yollanma jangçilarga öq-dori bermaslikka şaxsan topşiriq berganini aytib, uni oçiqçasiga sökdi.
Gerasimov Prigojinning isyoni yuzasidan munosabat bildirmagan. Isyondan keyin u ma’lum vaqtgaça jamoatçilik nazaridan çetda turadi. Ammo keyinroq yana köriniş beradi va oldingidek Rossiya boş ştabini boşqarişda davom etadi.
Vladimir Alekseyev
Boş ştab boş boşqarmasi rahbarining birinçi örinbosari, general Vladimir Alekseyev, keyinroq ma’lum bölişiça, Prigojinning asosiy raqiblaridan biri edi. 2023 yil mayida u yangi xususiy harbiy kompaniya tuziş ustida faol iş olib boradi, Rossiya hukumati rejasiga köra, bu «Redut» xususiy harbiy kompaniyasi «Vagner» va Prigojinga muqobil bölişi kerak edi.
Raqobatçi kompaniya taşkil etilişi Prigojinni ğazablantiradi — resurslar uçun kuraş davomida u bir neça bor «Vagner»ga muqobil bölgan bölgan tuzilmalarni tanqid qilib, ularni samarasizlikda ayblagandi.
Isyon kunida general Alekseyev Prigojinga videomurojaat yozadi va uni kolonnalarni töxtatişga hamda «mamlakatga va prezidentga ortdan piçoq urmaslik»ka çaqiradi. Bir neça soatdan keyin esa Prigojin Rostov-Dondagi Janubiy harbiy okrugga kelib, unga va yana bir general, mudofaa vaziri örinbosari Yunus-Bek Yevkurovga tanbeh beradi. Tadbirkor uşbu harbiy boşliqlar bilan suhbati aks etgan videoni joylaştiradi. Ular muzokaralar uçun kelgan, ammo asirlar kabi ötirgandi — «Vagner»ning qurollangan jangçilari hamda yelkasiga avtomat osgan Prigojin qurşovida.
Generallarga murojaat qilarkan, Prigojin Gerasimov va Şoyguni topşirişni talab qiladi. «Özing borib ol», — deya kulib gapirgandi Alekseyev öşanda.
Bu epizod, aftidan Alekseyevning karerasiga ta’sir körsatmagan. Bundan taşqari, 2023 yil davomida «Vagner»ga muqobil sifatida taşkil etilgan «Redut» mudofaa vazirligining asosiy rekruting loyihasiga aylanadi. Suriştiruvlarda aniqlanişiça, Alekseyev uning boş kuratori. Köplab vagnerçilar yakunda aynan uşbu tuzilma bölinmalariga ötişgan.
Andrey Troşev
Prigojin qulaganidan keyin uning safdoşi, Andrey «Sedoy» Troşev «Redut»ning norasmiy rahbariga aylangan. «Vagner»da u ştab boşliği lavozimida edi. Troşev «Vagner»ning Molkinodagi lageri, ta’minot masalalari va xususiy harbiy kompaniyadagi kadrlar xizmatiga qarardi.
Mohiyatan, «Sedoy» kompaniyada Utkin bilan birgalikda ikki rahbardan biri sanalardi, u ham Rossiya Qahramoni unvonini olgan. Isyon vaqtida u köriniş bermagan.
Prigojin halokatga uçraganidan keyin unga yaqin kanallar «Sedoy» kompaniyada katta ta’sirga ega bölmaganini yozişdi.
Sentyabr oyida rossiyalik harbiy muxbir va propagandaçi Aleksandr Sladkov Troşevni Afğoniston, Çeçeniston va Suriyadagi uruşlar faxriysi, «Redut» rahbari deb ataydi. Dmitriy Peskov esa Troşevning mudofaa vazirligida rasmiy lavozimi borligini aytadi — ammo bu aynan qanday lavozim ekaniga aniqlik kiritmaydi.
Troşevning özi Vladimir Putin bilan uçraşgan, prezident unga Ukrainadagi uruş uçun «köngilli bölinma» tuziş topşiriğini bergan.
Şundan buyon Troşev haqida amalda heç qanday xabar yöq.
Sergey Surovikin
Matbuot «general Armageddon» deb ataşni xuş köradigan general Sergey Surovikin — Rossiyaning Ukrainaga bosqini davomida eng köp muhokama qilingan figuralardan biri. Ma’lum vaqt davomida Surovikin Rossiyaning Ukrainadagi qöşinlari guruhiga rahbarlik qilgan, ammo bir neça oy ötib bu lavozimdan olingan. Öşandayoq ular Prigojin bilan ittifoqçilar ekani ayon bölgandi.
Gerasimov va Şoygudan şikoyat qilarkan, «Vagner» rahbari bir neça marta Surovikin rahbarligi davrida yollanma jangçilarda ta’minot böyiça muammo bölmaganini aytgandi. Prigojinning isyonidan keyin «Dose» markazi jurnalistlari general bir neça yil davomida «Vagner» XHKning «faxriy a’zosi» bölganini aniqlaşdi. Ularning yaqin hamkorligi 2010-yil örtalarida, Suriyadagi uruş davrida boşlangandi.
May oyi boşida Prigojin kuçişlatarlarga ultimatum qöyadi: ular yoki «Vagner»ga snaryadlar beradi, yoki u jangçilarni Baxmut atrofidan olib ketadi. Prigojin öz tahdidini amalga oşirmaydi, ammo bir neça kun ötganidan keyin Surovikinni vazirlikning «Vagner» bilan aloqalarini yölga qöyiş uçun mas’ul etib tayinlaşganini aytadi.
Surovikin bu işni uddalay olmadi. Mojaro isyon darajasiga ösib bordi. Isyon kuni Prigojin Surovikinning jangçilarini töxtatişga çaqiriqlarini e’tiborsiz qoldirdi. Isyondan keyin esa Surovikin omma közidan ğoyib bölib qoldi va Havo-kosmik kuçlari boş qömondoni lavozimidan ayrildi. Rossiyadagi va ğarbdagi naşrlarda Surovikin göyoki isyonga tayyorgarlik körilayotganidan xabardor bölgani va şu tufayli ma’lum vaqt davomida tergov izolyatorida yoki uy qamoğida saqlangani haqida yozişdi (çindan ham şunday bölgani yoki yöqligi oxirigaça aniq emas).
Bir neça oydan keyin Surovikinni Jazoirda uçratişadi. «Kommersant»ning yozişiça, general u yerga mudofaa vazirligi delegatsiyasi bilan borgan. Naşr manbasi bu safarni «mamlakat harbiy-siyosiy rahbariyati taşqi siyosat olib borişda şarqiy yönalişga katta ahamiyat berayotgani», Rossiya hukumatida hamon Surovikinga işonç yuqori ekani bilan boğladi.
Hozirgaça general biror yangi lavozimga tayinlangani haqida ma’lum qilinmagan, lekin harbiylaşgan telegram-kanallarda vaqti-vaqti bilan Surovikinning Afrikada tuşgan yangi fotosuratlari çiqib turadi — u ança ozgan va soqol östirgan.
Yunus-Bek Yevkurov
Yunus-Bek Yevkurov — Rossiya siyosatidagi muhim figura. U Inguşetiyaning sobiq prezidenti, suiqasdlardan omon çiqqan va uzoq yillik harbiy faoliyatga ega şaxs. 2019 yildan buyon Yevkurov mudofaa vaziri örinbosari lavozimida işlab kelmoqda.
Isyon kuni u Prigojin Janubiy harbiy okrugning Rostov-Dondagi ştabida qölga olganlar orasida edi. Bu voqea uning faoliyatiga ta’sir körsatmadi. Qolaversa, Prigojinning imperiiyasi parçalanib, u halok bölgaç, biznesmenning sobiq merosi — aynan aytilsa, Liviya va Suriya Yevkurov nazoratiga ötdi.
Tadqiqotçi jurnalist Andrey Zaxarovga köra, isyondan keyin Yevkurov şaxsan Suriya va Liviyaga borib, uşbu mamlakatlar rahbarlarini Prigojinning yollanma jangçilarini Rossiya mudofaa vazirligi tuzilmalariga almaştirişga köndirgan.
Yakunda Afrikada «Vagner» örniga Rossiya mudofaa vazirligiga aloqdor bölgan «Afrika korpusi» kelgan. Rossiya naşrlari uning norasmiy rahbari aynan Yevkurov ekanini yozişgan.
Aleksandr Lukaşenko
2020 yilgi prezidentlik saylovlari arafasida Minsk yaqinida «Belorusoçka» sanatoriyasida vagnerçilar guruhi a’zolari qölga olinişi bilan boğliq ğalati voqea sodir bölgandi. OAV ukrain maxsus xizmatlarining amaliyoti çippakka çiqarilgani haqida yozgan. Ular göyoki Minskdan Istanbulga uçadigan, yollanma jangçilar ötirgan samolyotni Ukrainaga qöndirişni rejalaştirgandi. Ukraina prezidenti Volodimir Zelenskiy Kiyevning bunday rejalari bölganini rad etgan.
Aleksandr Lukaşenko ukrainalik jurnalist Dmitriy Gordonga bergan intervyusida öşa voqea böyiça aytib ötgan. U kutilmaganda Yevgeniy Prigojin bilan 1990-yillar oxiridan buyon tanişligini aytadi.
Ular qançalik yaqin bölganini hozirda aytiş qiyin, ammo isyon kunida aynan Lukaşenko Kreml va xususiy harbiy kompaniya rahbari örtasida rasman vositaçilik qilişga qaror qilgandi. Özining aytişiça, u Vladimir Putinni Prigojinni tinçlantira olişiga va uning Moskva tomon marşini töxtatişiga işontirgan.
Jamoatçilik uçun Lukaşenko uşbu mojaroli vaziyatni hal qilişga muvaffaq bölgan şaxsga aylanadi, isyondan keyin esa «Vagner» Belarusga köçib ötişi, bu yerda mahalliy qurolli kuçlar uçun maşğulotlar ötkaziş bilan şuğullanişi e’lon qilinadi.
Mogilev oblastining Osipoviçi şahri yaqinida tez orada çindan ham keng kölamli dala lageri qurilişi boşlanadi, bu yerga Prigojinning yollanma jangçilarini joylaştiriş közda tutilgandi. Tver oblasti ustida röy bergan aviahalokatdan keyin esa bu loyiha dolzarbligini yöqotadi. Lukaşenko esa Prigojin uçun heç qanday xavfsizlik kafolati bermagani va amalda bunga qodir bölmaganini aytadi.
Aleksey Dyumin
Rostov-Don egallangaç, kolonna «Don» trassasi böylab Moskva tomon harakatlanadi. Vagnerçilar Voronej oblastida harakatlanganiga işonçli dalillar bor, ularning yölidagi keyingi region esa poytaxt oblasti bilan oradagi Tula oblasti edi, öşa vaqtda bu hududni Vladimir Putinning sobiq tansoqçisi Aleksey Dyumin boşqarardi (ötmişda uni prezidentning ehtimoliy vorisi sifatida ham körişgan).
Agar Aleksandr Lukaşenko mojaroni hal qilişdagi roli haqida özi oçiqça gapirib bergan bölsa, Dyuminning isyon töxtatilişidagi roli oxirigaça oçiqlanmagan. Tula gubernatori Prigojin bilan yaqindan döst bölişgan, The Insider naşri yozişiça, ularning umumiy biznes manfaatlari ham bor edi. Xususiy harbiy kompaniya rahbari Sergeya Şoyguni oçiqça tanqid qilayotganida, köpçilik aynan Dyuminni bölğusi mudofaa vaziri sifatida körayotgandi.
Isyon kuni Rossiya regionlari rahbarlari birin-ketin Vladimir Putinni qöllab-quvvatlaşi haqida bir xilda roliklar çiqara boşlaydi, ammo Dyumin heç qayerda köriniş bermaydi. Telegram-kanallarda bu vaqtda gubernator mojaroni hal qiliş uçun Prigojin bilan muzokara ötkazgani haqida xabarlar tarqalgan (Tula rasmiylari buni rad etişgan).
Avgustda, Tver oblasti osmonidagi aviahalokatdan keyin esa gubernator şunday deydi: «Yevgeniy Prigojinni men haqiqiy vatanparvar, qat’iyatli va qörquv bilmas odam sifatida bilardi. U mamlakat uçun juda köp iş qildi va Vatan uni unutmaydi». Bundan ikki oy oldin Vladimir Putin Prigojinni xoin deb ataganidan kelib çiqilsa, Dyuminning çiqişi katta jasurlik edi.
Şunga qaramay, bu çiqiş uning keyingi faoliyatiga ta’sir körsatmadi. 2024 yil mayida Vladimir Putinning inauguratsiyasidan keyin u Tulani tark etdi va Rossiya prezidenti yordamçisi va Davlat kengaşi kotibi lavozimiga ötkazildi.
