“Isroilning şartlari asosidagi sulh” - ekspertlar Livandagi otaşkesim haqida
|00:07 / 29.11.202410 97911 min
Isroil va “Hizbulloh” öt oçişni töxtatişga kelişib oldi. Isroil yaqin 60 kun içida Livan hududidan qöşinlarini olib çiqib ketişi kerak. Xöş, 58 kun davom etgan Isroil–“Hizbulloh” uruşi nega boşlangan edi? Tomonlar öz maqsadlariga qançalik erişdi? Kun.uz “Geosiyosat” dasturiga siyosiy tahlilçilar Şavkat Ikromov va Kamoliddin Rabbimovni taklif etdi.
— “Hizbulloh” Isroilning Ğazodagi uruşi sabab bu mojaroga aralaşgan edi. Bugun “Hizbulloh” öz maqsadiga qançalik erişdi?
Şavkat Ikromov: Ğazoda uruş boşlangandan keyin, Hamasni qöllab-quvvatlovçi sifatida “Hizbulloh” maydonga çiqqan edi. Eron ham qöllab-quvvatlovçi sifatida bu uruşda iştirok etdi. Natijada 2024 yil sentabrining ikkinçi yarmida Isroil Livan hududidagi “Hizbulloh” obektlariga doimiy zarbalar berişni boşladi va uruş Ğazodan taşqariga çiqib ketdi.
Uruş Livanning janubi böylab juda tezkor va şiddatli tarzda davom etdi. Isroilda uruşni uzoq vaqt davom ettiriş uçun imkoniyat emasdi, imkon qadar qisqaroq vaqt içida “Hizbulloh”ni taslim qilişi kerak edi. “Hizbulloh” ham qarşi hujumlarga ötdi, bir neça marta Tel-Avivga raketalar uçirişga muvaffaq böldi. Isroil armiyasiga ma’lum zarar yetkazdi. Şu bilan birga, Livandagi tinç aholi katta yöqotişlarga duçor böldi. Livan Soğliqni saqlaş vazirligidagi ma’lumotlarga köra, uruş natijasida uç mingga yaqin tinç aholi vafot etgan. 800 mingdan ortiq odam özining doimiy turar joylarini taşlab ketgan.
“Hizbulloh” biror bir natijaga erişa olgani yöq. Qöşma Ştatlardagi saylovlarda Donald Trampning saylangani ma’lum bölgandan keyin, Isroil mudofaa vaziri “Hizbulloh” töliq kuçsizlantirilgani haqida bayonot bilan çiqdi. Undan avvalroq esa Hamas haqida ham xuddi şunday degandi. Öşanda biz “Hizbulloh” va Isroil sulhga yaqin kelayotgani haqida aytgan edik va mana, hozir bu vaqtinça bölsa ham amalga oşdi.
Kamoliddin Rabbimov: “Hizbulloh”ning uruşdan közlagan asosiy maqsadi – Isroilga maksimal darajada zarar yetkaziş edi, lekin u bunga tölaqonli erişgani yöq. 2023 yil 7 oktyabr kuni Isroil “Hizbulloh”ga uruşga aralaşgan taqdirda Livanni butunlay xonavayron qiliş bilan tahdid qilgandi. Bu yerda bir qança omillar kesişdi. Birinçidan, bu vaqtda Eron hokimiyati özgardi va mamlakatda Ğarb bilan kelişuv hamda uruş eskalatsiyasidan çekiniş masalasi kun tartibiga kötarildi. Ikkinçidan, Isroil manipulyatsiyadan foydalandi, ya’ni avvaliga bor kuçini Hamasni vayron qilişga qaratib, ma’lum darajada maqsadiga erişganidan söng, kuçlarini “Hizbulloh” tomonga burdi. Uçinçidan, Isroil özining ön yillar davomida töplangan razvedka ma’lumotlaridan foydalanib, “Hizbulloh”ning asosiy liderlarini yöq qildi.
Mavzuga oid
Livan içidagi eng katta siyosiy va harbiy kuç bu – “Hizbulloh”, ayni paytda, Livan davlatçiligi uçun noqulay bölgan omil ham bu “Hizbulloh”. Lekin livanliklar uçun eng katta geosiyosiy tahdid yoki nafrat obekti sifatida Isroil köriladi. Ya’ni livanliklar “Hizbulloh”ni yoqtirmaydi, lekin Isroilni undan köproq yomon köradi. Şuning uçun “Hizbulloh”ning legitimligining sababi – Isroilga bölgan nafrat.
Livan hokimiyati köp tarkibli jamiyat bölgani uçun, prezident arab xristian böladi, boş vazir arab sunniy böladi, boş vazirning örinbosari musulmon şia böladi. Mamlakatda şunday öziga xos konstitutsiya işlab çiqilgan va içkaridagi inqirozlar sababli bu ançagina mört davlatçilik hisoblanadi. Şuning uçun “Hizbulloh” markazlaşgan, jangovar, siyosiy va mafkuraviy taşkilot sifatida ançagina qudratli.
Isroil “Hizbulloh”ni töliq kuçsizlantirgani yoki uning qudratini ön yilça orqaga qaytargani haqida bayonot bergan. Aslida bu bayonotga juda çeklangan ma’noda qöşiliş mumkin. Töğri, rahbarlar yöq qilindi, lekin taşkilotning umumiy qudrati va salohiyati yöq bölmaydi, çunki bu imkonsiz. Asosiy sabab – jamiyatdagi ijtimoiy kayfiyatning Isroilga bölgan munosabatidir. Qanday siyosiy kuç kelişidan qat’iy nazar, 80 yil davomida Isroilga töplangan nafrat oşib boradi.
— Isroilning Livanda olib borgan uruşdan maqsadi nima edi?
Şavkat Ikromov: Uruş Ğazodan taşqariga olib çiqilib, Livan territoriyasiga kirib bordi va bu orqali Eronning mintaqadagi harakatlariga “Hizbulloh” orqali zarba berişni maqsad qilgan edi.
Netanyahu “Hizbulloh”ning mintaqadagi kuçini qisqartirib, Eronning harakatlarini zaiflaştirişga erişdi. Garçi Ğazo mintaqasidagi barça maqsadlariga hali erişmagan bölsa-da, taktik jihatdan ğalabalar bor, lekin strategik jihatdan Hamas va “Hizbulloh” töliq yöq qilinmadi.
— Mazkur sulhga Eronning munosabati qanday?
Şavkat Ikromov: Hozirda Erondagi “Hizbulloh”ni qöllab-quvvatlovçi guruhlar bu sulhni yoqlamayapti. Isroil xalqaro maydonda ança obrösizlanib qolgan edi. Masalan, Xalqaro jinoyat sudi tomonidan Netanyahuni hibsga olişga order berildi. Ya’ni “Hizbulloh” uçun yöllar oçilib borayotgan bir vaqtda, sulhga kelindi, degan tanqidlar bor.
Lekin ikkinçi tomondan, Eron uçun “Hizbulloh”ni qöllaş hozir birinçi darajali masala emas. Mamlakatda juda kuçli ijtimoiy va iqtisodiy muammolar bor, bu muammolarni bartaraf etiş uçun Ğarbga yuzlanişni boşlagan. Bu şaroitda “Hizbulloh”ning sulhga kelişida ehtimol Eronning özi ham iştirok etgan, ya’ni “Hizbulloh”ni şunga köndirgan bölişi mumkin. Çunki Eronning hozirgi maqsadlari va yuritayotgan siyosati şunday taxminga undaydi.
— Netanyahu majburlikdan sulhga rozi böldimi?
Kamoliddin Rabbimov: Albatta, u bunga majbur böldi va bunga sabab bölgan bir qança omillar bor. Bir neça kun oldin Xalqaro jinoyat sudi Isroil boş vaziri Netanyahuga va sobiq mudofaa vaziri Yoav Galantga nisbatan xalqaro qidiruv e’lon qildi. Isroil Xalqaro jinoyat sudining bu qarorini naqadar oğriqli ekanini yaxşi his qiladi. Ikkinçidan, Amerika Qöşma Ştatlari tomonidan ham bosim bölgan, çunki AQŞning Isroildan taşqari arablar bilan, ayniqsa, Livan bilan boğliq manfaatlari bor. Livan – arab davlatlari içida eng köp xristian aholisi bölgan davlatdir. Livanning yarim aholisi – xristian arablar. Şuningdek, Fransiya ham Livanga boşqaça e’tibor qaratadi. Agar biror livanlik Fransiyadan boşpana sörasa, ikkilanmasdan bu iltimosni bajaradi. Çunki bu hududlar, jumladan Suriya va Livan Fransiyaning koloniyalari bölgan, şu sababli Fransiya bu hududga tarixiy nuqtai nazardan qaraydi. Bundan taşqari, Bayden ham Isroilga repressiyani oşirib yuborgani borasida bosim ötkazdi.
Ayni paytda Isroil jamoatçilik uçun bir signal ham beryapti: agarda “Hizbulloh” tomonidan qandaydir yana Isroilga tahdid böladigan bölsa, unda yana qaytadan Isroil javob berişga haqli, degan mafkuraviy bir pozitsiyani bildirib qöydi.
Aytiş kerakki, bu “Hizbulloh” va Isroil örtasidagi birinçi uruş emas. Oxirgisi ham emas. Beş, ön yoki ön beş-yigirma yildan keyin ham bu uruş davom etaveradi. Isroilning asosiy maqsadi – uruş orqali hududini kengaytiriş. Atrofdagi davlatlar va xalqlar bu holatga salbiy munosabatda. Isroilning bundan keyin yaşovçanligi faqatgina harbiy usullar bilan boğliq. Uning homiysi Amerika Qöşma Ştatlari Isroilni qöllab-quvvatlaşni töxtatgan kun Isroilning taqdiri hal bölişi mumkin.
— Isroil va “Hizbulloh” örtasidagi kelişuvning aniq şartlari nimalardan iborat?
Şavkat Ikromov: Bu sulh mintaqada barqaror tinçlik uçun asos emas. Umuman olganda, bunaqa sulh 2006 yilda ham tuzilgan va heç qaçon hayotga töliqligiça tatbiq qilinmagan. Hozirgi şartnomaga köra, 60 kun davomida tomonlar uruşni yakunlaşi kerak. “Hizbulloh” Isroil bilan çegara yaqinida bufer zonani taşkil qilgan holda, çegaradan 30 kilometrga, Litani daryosi böyiga öz qöşinlarini olib çiqib ketiş kerak böladi. “Hizbulloh” tark etgan hududga Livan hukumatining 10 ming nafar qöşini kiritiladi. Mutaxassislar allaqaçon 5 ming nafar harbiy u yerda harakatlanayotganini aytmoqda.
Şuningdek, Isroil ham Livandan öz qöşinlarini bosqiçma-bosqiç olib çiqib ketişi kerak böladi. Bu yerdagi nazorat BMTning tinçlikparvar qöşinlariga qoldirilişi kerak. Uruşdan avval ham bu hudud BMT kuçlari nazoratida edi. Bu 2006 yilgi şartnomada közda tutilgan.
Harbiy ekspertlarning aytişiça, şartnomaga kiritilgan bu band rasmiyatçilik uçun kiritilgan bandga öxşaydi. Çunki BMTning qöşinlari avval ham bu yerda muvaffaqiyatli harakat qila olmagan. Agar BMT qöşiniga bunday vakolat berilar ekan, qöşin vakolatlarini kengaytiriş va qöşinga qarşi harakatlarini kuçliroq jazolaş töğrisida bandlar ham kiritilişi kerak, degan fikrlar bildiriladi.
Qolaversa, bu şartnomaning bajarilişini nazorat qilişga biror arab davlati jalb etilmagan. Şartnomani bajariş ustidan nazorat Qöşma Ştatlar va Fransiyaga, şuningdek, iştirokçilar Livan va Isroilga berilgan.
Şartnoma bandlariga köra, agar Isroil “Hizbulloh”ning harbiy harakatlarga tayyorgarlik körayotgani haqida xabar olsa, unga hujum qiliş huquqini özida saqlab qoladi. Şu sababli buni tölaligiça Isroil foydasiga tuzilgan sulh deyiş mumkin. Agar “Hizbulloh” bandlardan birortasini buzgan taqdirda, Isroil jabrdiyda sifatida, ya’ni şartnoma buzilgan va Isroilga tahdid mavjud deb hisoblagan holatda hujumni davom ettirişi mumkin. Şartnomani nazorat qilayotgan Qöşma Ştatlar va Fransiya bunda Isroil tomonini qöllab-quvvatlaydi.
