Livandagi sulh: «Hizbulloh» çegaradan uzoqlaşişi kerak, ammo keyin nima böladi?
|21:42 / 01.12.20248 26410 min
Isroil va Livandagi «Hizbulloh» örtasidagi kelişuvdan köp ötmasdan ikki tomonda ham bir yil oldin harbiy harakatlar hududidan qoçgan aholi uylariga qayta boşladi, Livan armiyasi va Isroil mudofaa armiyasi esa hozirça şoşilmaslikni söramoqda.
Foto: EPAFoto: EPA
Yaqin Şarqdagi tinçlik — mört materiya, ayniqsa havoda hali tungi bombardimondan keyingi tutun tarqamagan va tinçlik davri tomonlardan biriga ekzistensial xavf tuğdirişi mumkin bölgan şaroitda.
«Hizbulloh» rozi bölgan sulh şartlaridan biri uning kuçlari Isroil bilan janubiy çegara yaqinidan olib ketilişidir. Bu amalda guruhni özining asosiy missiyasi — yahudiylar davlatiga qarşi kuraşişni samarali amalga oşirişdan mahrum etadi.
«Hizbulloh» Livanda katta harbiy qudratga aylanişi va kuçli siyosiy ta’sirga ega bölişini ta’minlagan Eronning qöllovi va pullari birinçi navbatda «umumiy sionist duşman»ga yaqin bölgani uçun berilardi, «Hizbulloh» Tehronni xursand qiliş uçun Isroilga bor imkoniyati bilan jismoniy bosim ötkazib turişi kerak edi.
Livan hududi içkarisiga ketişi «Hizbulloh»ni qiyin ahvolga solib qöyadi. Guruhga Eronning kömagi saqlanib qoladimi, uning maqsadlari özgaradimi va u Yaqin Şarqdagi yangi kuçlar muvozanatida öz ta’sirini yöqotmaydimi? BBC şarhlovçisi Anastasiya Uspenskaya şu mavzuni tahlil qildi.
Eron taşlab qöymaydi
Yuqoridagi qöyilgan savollarning barçasiga, heç bölmaganda yaqin kelajak uçun tasdiq ma’nosida javob beriş mumkin.
Sulh e’lon qilinganidan keyingi ilk soatlardayoq Bayrutdan mamlakat janubi tomon yuzlab avtomobillar yölga tuşdi. Janubiy hududlar aholisi hali Isroil qöşini ketmaganiga qaramay, öz uylariga qaytişga şoşilmoqda. Foto: AFP
«Hizbulloh» — Eron çegaralaridan taşqarida harakatlanuvçi eng qudratli va eng funksional eronparast kuç bölib, Tehron şaffofligi va hayotiyligi hali noma’lum bölgan qandaydir tinçlik kelişuvini deb bunday kuçli ta’sir kuçidan voz keçişi dargumon.
Bundan taşqari, Eron hukumati Isroil bilan töğridan töğri töqnaşuvdan manfaatdor emas. Joriy yil aprel va oktyabr oylarida Tehron tomonidan amalga oşirilgan bir neça raketa zarbalari — Eron bu bosqiçda tayyor bölgan maksimum işdir.
«Hizbulloh» Yaqin Şarq mintaqasining Isroil joylaşgan mazkur qismida Eronning «qöllari» bölib qoladi. Va zaiflaşgan (Isroil uning yuzlab obektlarini vayron qildi) va boşsiz qoldirilgan (Hasan Nasrulloh ölimidan keyin) harbiy harakatlarda yuzaga keladigan tanaffus Eronga guruh asta-sekinlik bilan tiklanişida yordam berişi uçun qöl kelişi mumkin, deb hisoblaydi Britaniyadagi mudofaa masalalari böyiça tahlil markazi (RUSI) ekspertlari.
Mavzuga oid
«Hizbulloh»ning vazifalari özgaradimi? Umuman olganda — yöq, ammo kelgusida — ha. Isroilga qarşi kuraşiş va Yaqin Şarqda şialar lageri pozitsiyalarini mustahkamlaş uning asosiy maqsadi bölib qolaveradi.
Şu kunlarda imzolangan kelişuvga köra Isroil bilan çegara yaqinidagi hududlar tark etilişi uşbu davlatga şu vaqtgaça qöllangan usullarda bosim ötkazişni imkonsiz qiladi.
Isroillik ekspertlar fikriça, Livandagi «Hizbulloh» jangarilari Suriyadagi bölimlarini faoliyatiga faol qöşilib, diversiyalar uyuştirişi mumkin.
«Hizbulloh»ning Yaqin Şarqdagi ta’siriga kelsak, guruh 32 yillik yetakçisi Hasan Nasrullohning ölimidan keyin sezilarli darajada zaiflaşgan.
U guruh siyosati va harbiy strategiyasini belgilab, Eronda katta nufuzga ega edi. Köplab şarhlovçilar fikriça, «Hizbulloh»ning ta’sir doirasi kengayişi bevosita uning şaxsiyati bilan boğliq edi.
Yangi rahbar Naim Qosim — guruhning eng taniqli şaxslaridan biri, ammo «Hizbulloh» rahbarligidagi bir oy davomida u Nasrullohga munosib voris ekanini körsata olmadi.
Içkaridan tahdid
Qator ekspertlar fikriça, «Hizbulloh» uçun ekzistensial tahdid Livanning özida yaşiringan.
«Hizbulloh» — şunçaki harbiylaşgan guruh emas, u Livanning ijtimoiy va siyosiy hayotiga mustahkam örnaşib olgan va uning vakillari 2005 yildan buyon muntazam ravişda hukumatdan örin olgan.
Ayni vaqtda «Hizbulloh» parlamentda 15 öringa ega. 2022 yilga qadar u boşqa radikal partiyalar bilan koalitsiyada parlamentdagi köpçilikni taşkil etardi, ammo mamlakatdagi çuqur iqtisodiy inqiroz fonida bundan mahrum böldi.
Bu «Hizbulloh»ning Livandagi siyosiy ta’sir darajasiga deyarli ta’sir qilmadi va u hamon katta kuç bölib qolmoqda.
«Hizbulloh» Livan aholisining ma’lum qatlamida maşhurlikka ega, ammo sönggi vaqtlarda tarafdorlari kamayib bormoqda
Ammo endi guruh uçun buriliş pallasi boşlanişi mumkin.
U endi 2006 yilda bölgani kabi Isroil ustidan ğalaba qozonganini e’lon qilolmaydi. Isroil hududi yoppasiga öqqa tutilganiga qaramay, «Hizbulloh» Isroilga öz bayonotlarida va’da qilgani kabi katta zarar yetkaza olmadi. Bu esa uning Livandagi tarafdorlari orasidagi obrösiga zarar yetkazadi.
Şu bilan birga, oxirgi voqealar uning muxoliflari uçun signal bölgan: ««Hizbulloh» sulhga rozi böldi, çunki rahbariyatidan ayrilganidan keyin qayta guruhlanib, barça kuçlarini jamlay olmadi va hozirda har qaçongidan zaifroq holatda.
Livan içkarisida «Hizbulloh»dan norozilik avvaldan va turli darajalarda kuçayib kelayotgandi. Siyosiy duşmanlar uni oçiqçasiga Livanni garovga olgan terrorçilik taşkiloti deb ataşgan, aholi esa, 2019 yilgi sörovlar körsatişiça, korrupsiya, tinç aholini qörqitiş va mamlakat boşiga tuşgan çuqur iqtisodiy inqirozda tobora köproq guruhni ayblmoqda.
Livandagi sunniylar va hokimiyatdagi xristianlar ançadan buyon «Hizbulloh»ni mamlakat siyosiy va ijtimoiy hayotidan siqib çiqariş imkoniyatini kutadi. Katta ehtimol bilan, hozir şunday urinişni amalga oşirişning ayni payti.
«Livan armiyasi uşbu turfa xil va köp jamoali mamlakatda eng hurmatga sazovor institutdir. Ammo u suveren prezidentning siyosiy körsatmasisiz harakatlana olmaydi», — deb hisoblaydi Vaşingtondagi Yaqin Şarq tadqiqotlari institutining strategik aloqalar böyiça bölimi direktori Firas Maqsad.
«Mamlakatni qayta tiklaşda xalqaro donorlar bilan işlaş uçun unga Isroilga qarşilik körsatiş şiori ostida Eron qurollarini silkiyotgan «Hizbulloh»ga böysunmaydigan islohotçi hukumat kerak», — deya işonç bildiradi ekspert.
Isroildagi skepsis
Isroil qöşini Livan armiyasi bölinmalari yetib kelişi bilan uşbu mamlakat janubidan çiqib ketişi lozim
Isroildagilar «Hizbulloh» şimoliy çegaralar yaqinidan indamaygina ketişi va öz niyatlaridan osonlik bilan voz keçişiga işonmaydi.
Mamlakatda hamma ham tuzilgan kelişuvni olqişlayotgani yöq. Köpçilik Binyamin Netanyahu nima uçun uşbu guruhga qarşi harbiy kampaniyani oxirigaça yetkazib qöymaslikka rozi bölganidan hayron.
Uning özi esa oldinga qöyilgan vazifalar bajarilganini aytmoqda.
«Biz [guruhni] ön yil orqaga uloqtirdik, oliy rahbariyatini zararsizlantirdik, uning raketa va qurollarining katta qismini yöq qildik, minglab jangarilarni bartaraf etib, çegaralarimiz yaqinidagi köp yillik terrorçilik infratuzilmani yakson etdik», — degan isroilliklar boş vaziri kelişuv imzolanganidan köp ötmay.
Şu bilan birga, u Isroil «töliq harbiy harakat erkinligi» huquqini özida saqlab qolişidan ogohlantirgan.
«Agar „Hizbulloh“ kelişuvni buzsa va qayta qurollanişga urinsa, biz zarba beramiz, — degan u. — Biz har bir qoidabuzarlik uçun bor kuçimiz bilan hujum qilamiz».
Ammo Isroil jamiyatidagilar bularning barçasi oldin ham bölganini eslaşmoqda — va kelişuv formulirovkasi ham amalda xuddi şunday bölgan. BMTning 2006 yil Ikkinçi Livan uruşiga barham bergan 1701-rezolyutsiyasiga köra, Isroil qöşinlarini Livan janubidan olib çiqişi, ularning örniga Livan armiyasi kelişi, «Hizbulloh» va boşqa harbiylaşgan guruhlar Isroil çegaralaridan uzoqlaşişi közda tutilgandi.
Ammo Isroil armiyasi Livandan çiqişidan boşqa heç qaysi şart bajarilmadi, «Hizbulloh» yanada kuçliroq guruhga aylanib, şundan buyon Erondan uzluksiz ravişda qurol-yaroğ olib keldi, deb eslatadi isroillik ekspertlar.
«Isroil seni öldiriş bilan tahdid qiladigan, öldirişga tayyorlanadigan va buni amalga oşirişini yaşirmaydigan terror taşkiloti yonida yaşaş qandayligini öz tanasida ayançli tarzda his qildi. Endi Isroil 7 oktyabrgaça Hamas bilan bölgani kabi bu reallikka ortiq köz yuma olmaydi, — deydi Netanyahuning sobiq maslahatçisi Ariel Bulşteyn. — Şuning uçun bizning şimoliy çegaramizda, Isroil fuqarolari uyi yaqinida dunyoda öxşaşi yöq terrorçilik armiyasi turişi mumkin emas».
Ğarbdagi köplab şarhlovçilar mamnuniyat bilan nihoyat uzoq vaqtdan buyon Yaqin Şarqda diplomatiya ğalaba qozonganini aytişmoqda.
Öz navbatida, isroillik ekspertlar endi diplomatiyaning ikkinçi tomonida guruh emas, mamlakat turişi lozimligiga urğu qaratmoqda va endi hamma gap Livan hukumatiga boğliq.
«Hududida terrorçilik tuzilma mavjud bölganida, Livan mas’uliyatni boşqa birovga yuklay olmaydi va öz hududini nazorat qilmayotgani, şuning uçun bir çetda turişini ayta olmaydi. Buni albatta yodda tutiş kerak», — deb hisoblaydi Bulşteyn.
Kelişuv şartlarini bajariş uçun ajratilgan 60 kundan keyin kim qanday mas’uliyatga tayyorligi anglaşiladi.
