Xitoy marketpleyslari (onlayn savdo platformalari): mahsulot sifati uchun kim javobgar va xaridorlarni kim himoya qiladi?

Taniqli iqtisodchi va bloger Otabek Bakirov davlat idoralarini xorijiy marketpleyslar mahalliy marketpleyslar bilan teng sharoitlarda bo‘lishi uchun regulyator tashkil etish va qonunchilikni o‘zgartirishga chaqirdi: “Gap Temu faoliyatini taqiqlash yoki to‘xtatish haqida emas. Biroq, eng avvalo, ularning O‘zbekistonda yuridik shaxs ko‘rinishida vakolatxonasi bo‘lishi shart. Shuningdek, iste’molchi bilan ikki tomonlama munosabatlar o‘rnatilishi lozim. Bunday munosabatlarni tartibga solish uchun aynan regulyator zarur”.

Shu bilan birga, Qozog‘istonda ham Xitoy marketpleyslari bilan munosabatlarni tartibga solish, iste’molchilar huquqlarini va o‘z bozorini himoya qilish masalalari ko‘tarildi. 10 dekabr kuni mamlakatning Vazirlar Mahkamasida o‘tkazilgan matbuot anjumanida jurnalistlar hukumatning Xitoyning Temu va Pindoduo  kabi marketpleyslari faoliyatini tartibga solishdagi sustligi uchun tanqid qilishdi. Qozog‘iston savdo vazir o‘rinbosari Qayrat To‘reboyev jurnalistlarga javob berdi:

“Hozirda Majlisimizda iste’molchilar huquqlarini himoya qilish to‘g‘risidagi qonun loyihasi ko‘rib chiqilmoqda. Ushbu loyihada biz barcha marketpleyslarni bozorimizda faoliyat yuritayotgan jismoniy kompaniyalar bilan tenglashtiryapmiz. Ya’ni, endi onlayn savdo platformasining oxirgi sotuvchisi mahsulot uchun yuridik javobgarlikni o‘z zimmasiga oladi. Ilgari ular: “Uzr, bu mahsulot bizniki emas, balki ishlab chiqaruvchiniki” deb aytishardi. Endi biz ularni Qozog‘istonda bo‘lishga va ro‘yxatdan o‘tishga majbur qilmoqdamiz. Dastlab va keyin, ular har bir mahsulot uchun iste’molchilarimiz oldida qonun talablariga ko‘ra to‘liq javobgar bo‘lishlari shart”.

Ayni vaqtda, Reuters’ning xabar berishicha, Shein va Temu 1 dekabrdan boshlab Vetnamda o‘z faoliyatini to‘xtatdi. Ushbu mamlakat hukumati ularga noyabr oyining oxirigacha mamlakat hududida tijorat faoliyati sub’yekti sifatida ro‘yxatdan o‘tish shartini qo‘ygan edi. Biroq, marketpleyslar bu shartni bajarmadi. Vetnam hukumati Temu operatsiyalari faqat ro‘yxatdan o‘tgandan so‘nggina davom etishi mumkinligini ma’lum qildi. Bundan oldin, oktabr oyida Temu Indoneziyada butunlay bloklangan bo‘lib, ushbu mamlakat hukumati Apple va Google kompaniyalariga o‘z fuqarolari uchun ularning ilovalarini bloklash to‘g‘risida murojaat qilgan edi.

Temu Yevropa Ittifoqi bilan jiddiy muammolarga duch kelmoqda. U yerda joriy yilning oktyabridan boshlab ushbu marketpleysga nisbatan iste’molchilarni himoya qilish qoidalarini buzish bo‘yicha tergov olib borilmoqda. 2024 yil boshida Yevropa o‘yinchoqlar xavfsizligi uyushmasi o‘tkazgan tadqiqot natijalariga ko‘ra, Temu’dan olingan bolalar o‘yinchoqlarining 95 foizida sog‘liq uchun xavf mavjudligi aniqlangan. Deutsche Welle xabar berishicha, Germaniya iste’molchilarni himoya qilish uyushmasi bu yil bahorda Temu’ga nisbatan bir nechta ogohlantirish chiqarib, sud da’volari bilan tahdid qilgan.

Ayni paytda Temu’da Yevropa Ittifoqining da’volariga javob berish va o‘z standartlari hamda qoidalarini o‘zgartirish uchun dekabr oyining oxirigacha vaqt bor. Agar u o‘z qoidalarini o‘zgartirmasa, 45 milliondan ortiq foydalanuvchisi bo‘lgan platformalarga alohida talablar qo‘yuvchi Yevropa Ittifoqining Raqamli xizmatlar to‘g‘risidagi qonuniga ko‘ra, onlayn savdo maydonchalariga katta miqdordagi jarimalar solinishi mumkin.

O‘zbekistonda hozircha xorijiy marketpleyslar uchun tartibga soluvchi talablar mavjud emas. 6 dekabr kuni Istiqbolli loyihalar milliy agentligi (ILMA) tadbirkorlar va jamoatchilik bildirgan xavotirlar bo‘yicha o‘z munosabatini bildirdi. Agentlik o‘z rasmiy bayonotida 2023-yil 30-noyabrdan boshlab O‘zbekiston Prezidentining qarori bilan aynan ILMA elektron tijorat sohasini nazorat qilish va rivojlantirish vakolatiga ega bo‘lgan tartibga soluvchi organ ekanligini ma’lum qildi.

ILMA O‘zbekistonda elektron tijoratni tartibga solish tizimini yanada takomillashtirishga qaratilgan me’yoriy-huquqiy hujjat loyihasini tayyorlaganini ma’lum qildi. Ushbu loyiha belgilangan tartibda tasdiqlash uchun kiritilgan. Agentlik loyihaning qachon ko‘rib chiqilishi va qabul qilinishi haqida tafsilotlarni keltirmadi.

O‘zbekiston sotuvchilar uyushmasi raisi Timur Rashidov