O‘zbekistonda ayollarning ishlamasligini izohlaganda, asosan gender tengsizlikka olib keluvchi omillar, ya’ni patriarxal tuzum, oila a’zolarining aralashuvi, "macho mentaliteti" kabi konservativ tushunchalar sabab qilib ko‘rsatiladi.
Keng tarqalgan narrativlar ayollarning ishlamasligiga, masalan, quyidagilarni sabab qilib ko‘rsatadi:
- Jamiyat "macho mentalitet"ga ega, ya’ni erkaklarga qaratilgan kutilmalar juda ko‘p. Qolaversa, erkaklar kuchli rashk tufayli ayolining ishlashiga qarshi bo‘ladi.
- "Ayollar kamroq qobiliyatli, shuning uchun ularning joyi uyda" kabi stereotiplar mavjud.
- "Ishlash ayolning ayollik xususiyatlariga putur yetkazadi" kabi stereotiplar ham keng tarqalgani bois ayollar haq to‘lanadigan ishlarda ishlamaydi.
Tushunganingizdek, ayollarning ishlamasligi gender tengsizligi yoki madaniy normativlar bilan izohlanadi: konservativ qarashlar va patriarxal tuzum tufayli, erkaklar ayollarning ishlashiga to‘sqinlik qilishi yoki ularning uy-ro‘zg‘or ishlari bilan shug‘ullanishini talab qilishi ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini cheklaydi.
Jahon bankining 2024 yilgi "O‘zbekistonda gender tengligi tahlili"ga ko‘ra, ayollar o‘rtasidagi ish haqi va bandlikning pastligi iqtisodiy o‘sishga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda va kambag‘allikni kuchaytirmoqda. Agar xotin-qizlar iqtisodiy faoliyatda erkaklar bilan birdek ishtirok etsa, O‘zbekistonda milliy daromad 29 foizga oshar ekan. Ayollarning erkaklar bilan bir xil maosh olishini ta’minlash esa 700 mingdan ortiq odamni kambag‘allikdan chiqarishga yordam berar ekan.
Sababmi yoki oqibat?
Yuqorida sanab o‘tilgan ijtimoiy normativlar, aslida, iqtisodiy sharoitlarning oqibati bo‘lishi mumkin. Ayollarning ishlamasligi, O‘zbekiston kabi past daromadli mamlakatlarda, odatda, iqtisodiy jihatdan “tabiiy qaror” bo‘ladi. Boshqacha qilib aytganda, ayollarning ishlashi ko‘pincha iqtisodiy jihatdan samarasiz sanaladi. Chunki bolalarni bog‘chaga berish, uy-ro‘zg‘or ishlari xizmatini yoki ovqat tayyorlash xizmatini sotib olish kabi xarajatlar ayolning ishlashidan keladigan daromaddan ko‘proq bo‘lishi mumkin. Ya’ni haq to‘lanadigan ishning muqobil qiymati bo‘lmish haq to‘lanmaydigan ishning qiymati ancha yuqori. Shu tufayli, ayollarning ishlamasligi oilaga iqtisodiy jihatdan foydaliroq hisoblanadi. Masalan, o‘zbekistonlik ayollarning uchdan ikki qismi 2 mln so‘mgacha maosh oladi. Shu bilan birga, atigi 1 foizining oylik maoshi 5 mln so‘mdan oshadi.
