Dunyoning eng badavlat insonlaridan biri hisoblanuvçi milliarder Ilon Mask sönggi haftalarda AQŞ taşqarisida muhokama markazida bölib turgan Amerika siyosatçilaridan biriga aylandi.
Sönggi yillarda Mask Amerika siyosatidagi eng nufuzli figuralardan biriga aylandi
Gap bu yerda uning omma oldidagi çiqişlarida natsistlardek qöl kötarib Donald Trampni qöllaşidagina emas. Mask Yevropadagi voqealar böyiça qanaqa davriylik va qiziqqonlik bilan çiqiş qilayotganida.
Keyingi ön yillikda Yevropa yetakçilari demokratik jarayonlarni Rossiyadan kelayotgan populistik partiyalarni qöllab-quvvatlaş, ijtimoiy tarmoqlarda yolğon axborot tarqatiş va saylovlarga aralaşiş kabi gibrid tahdidlardan qanday himoya qiliş masalasini muhokama qilib keldi, tahdidlarga qarşi kuraşiş yöllarini izlaşdi.
Biroq, Ilon Mask xuddi şu uslublarni MEGA — Make Europe Great Again («Yevropaga buyukligini qaytariş») şiori ostida işlatişni boşlaganda, Yevropa muayyan çigallikka tuşib qoldi. U bu tamoyilni Trampning maşhur MAGA (Make America Great Again) kampaniyasidan olib, özining Yevropa uçun strategiyasiga tatbiq etdi.
BBC Ilon Mask Britaniya va Yevropa Ittifoqi davlatlarida hokimiyat özgarişiga nega intilayotgani va yevropalik yetakçilar bunga qanday javob qaytarayotgani kabi savollarga javob izladi.
Germaniya va Britaniya uçun muqobil
Ötgan haftaning şanba kuni Ilon Mask Germaniyaning muxolifatdagi natsistik va ultraöng sanaluvçi «Germaniya uçun muqobil» (GuM) partiyasining saylovoldi mitingida videomurojaat orqali iştirok etdi. Uning yetakçilari hokimiyatga kelgan taqdirda, nafaqat noqonuniy muhojirlarni, balki ba’zi qonuniy rezidentlarni va hatto çet eldan kelgan nemislarni ham deportatsiya qilişni va’da qilmoqda.
Galle şahrida katta ekran orqali nutq sözlagan Mask uşbu partiyaga ovoz berişga çaqirdi. U nemislar öz milliy madaniyati va qadriyatlarini himoya qilişi kerakligini ta’kidlab, ularni «multimadaniyat yölida yöqoliş» ga yöl qöymaslikka da’vat etdi.
Mavzuga oid
Mask nemis ultrönglarini faol qöllaşi Germaniyadagi saylov kampaniyasidagi asosiy mojaro bölib turibdi
«Bolalar öz ota-bobolarining gunohlari uçun aybdorlik his qilmasligi kerak, bobokalonlari va momokalonlar haqida-ku umuman gapirmasa ham böladi», — dedi Mask. Bu sözlar nemis xalqining natsizm jinoyatlari uçun mas’uliyati haqidagi bahslarga işora qilgani tufayli nafaqat liberal tanqidçilarni, balki uning ba’zi tarafdorlarini ham taşvişga soldi. Amerikalik respublikaçi senator va Donald Trampning yaqin safdoşlaridan biri Lindsi Grehem ham CNN orqali çiqiş qilib, Maskning bu sözlarini xavfli deb atadi. Uning ta’kidlaşiça, ayniqsa, Osvensim konslageri ozod qilinganining 80 yilligi arafasida tarixni qaytadan yozişga uriniş jiddiy oqibatlarga olib kelişi mumkin.
Xöş, Janubiy Afrikada tuğilgan amerikalik milliarder nega tösatdan Yevropa bilan qiziqib qoldi? Holbuki u uzoq vaqt davomida özini siyosatdan uzoq tutgan. Yaqin-yaqingaça u demokratlarni qöllab-quvvatlab kelgan: 2016 yilgi saylovlarda Hillari Klintonga, 2020 yilda esa Jo Baydenga ovoz bergan.
Biroq sönggi bir yil içida Mask Silikon vodiysidagi eng siyosiy faol tadbirkorga aylandi. U Donald Trampning saylovoldi kampaniyasiga çorak milliard dollardan köproq mablağ sarflab, uning yaqin safdoşlaridan biriga aylandi. Şuning ortidan u Yevropaga ham e’tibor qaratdi va bu yerda ham öng populistlar, migratsiyaga qarşi bölgan siyosatçilar hamda söl liberal mafkuralarga qarşi çiquvçilar hokimiyatga kelişini istamoqda.
Mask Yevropaning köplab davlatlarida öz idealini köradi. Oxirgi ön yillikda öngçi va populistik partiyalar köproq saylovçilar işonçini qozonib, milliy va mahalliy saylovlarda ğalaba qozonmoqda. Ayrim yetakçilar allaqaçon u bilan döstlaşib ulgurdi. Masalan, Italiya boş vaziri Jorja Meloni Maskni «daho» deb atagan.
Biroq Yevropaning eng yirik ikki iqtisodiyoti — Germaniya va Britaniya hali ham umumiy trendga töliq böysunişdan boş tortmoqda. Bu esa Ilon Maskni jiddiy jahllantirmoqda. Oxirgi oyda bu ziddiyat yangi bosqiçga çiqdi. Yil boşida Mask 23 fevralda Germaniyada ötadigan muddatdan avvalgi parlament saylovlarida saylovçilarni «Germaniya uçun muqobil» (GuM) partiyasiga ovoz berişga çaqirdi. Uşbu partiya kansler Angela Merkelning uzoq yillik hokimiyatiga qarşi reaksiya sifatida şakllangan bölib, unda status-kvoga qarşi turli kuçlar, jumladan, ultraöngçilar va hatto neonatsistlar jamlangan.
Mask bu ta’riflarni rad etib, uşbu partiyani soğlom fikr partiyasi deb atadi. Uning fikriça, partiya noqonuniy migratsiyani töxtatiş, biznes rivojiga yordam beriş va Merkel davrida qabul qilingan atom elektr stansiyalariga qöyilgan taqiqni bekor qilib, arzon hamda toza energiya manbalarini yaratişni maqsad qilgan.
«GuMni ultraöngçi deb ataş mutlaqo notöğri. Partiya yetakçisi Alis Vaydel şrilankalik hamjinsi bilan birga yaşaydi. Bu Hitlerga öxşaydi deb öylaysizmi? Iltimos, jiddiy bölaylik», — deb yozgan Mask Die Welt gazetasidagi kolonkasida.
Yanvar oyi örtalarida u Alis Vaydel bilan öziga tegişli X platformasida jonli efir ötkazdi. Efir davomida ular özaro hamfikrlik mavzularini urğulagan holda, muammoli masalalarni çetlab ötişga harakat qilişdi. Milliarder Germaniyadagi status-kvoga qarşi kuraşayotganini ta’kidlar ekan, Tesla’ning Berlin yaqinidagi zavodini qurişda uçragan murakkab byurokratik jarayonlar haqida gapirdi.
Ammo Mask ham, Vaydel ham aynan GuM uşbu zavod qurilişiga qarşi çiqqaniga töxtalmadi.
Amerikalik milliarderning Germaniyadagi saylovlarga aralaşuvi nemis siyosatçilarini larzaga soldi. Turli partiya vakillari qattiq norozilik bildirib, bunga «demokratik jarayonlarga iznsiz taşqi aralaşuv» deb baho berişdi.
Alis Vaydel «Germaniya uçun muqobil» partiyasining yangi, mö’tadil kuçlarini ifoda etadi
Britaniyada leyboristlar hukumati va şaxsan boş vazir Kir Starmerga qarşi muntazam hujumlariga qaramay, Maskning mahalliy siyosatga aralaşuviga boşida falsafiy yondaşilgan edi. Biroq, sönggi bir oy içida Mask Britaniya hukumatini unga javob qaytarişga majbur qildi. Gap şundaki, u X ijtimoiy tarmoğida keng kölamli kampaniya orqali mamlakatdagi eng dolzarb mavzuga aylanişga erişdi — Angliya şimolidagi kam ta’minlangan va ijtimoiy jihatdan noçor oilalardan çiqqan minglab qizlarga nisbatan jinsiy zöravonlik sodir etgan etnik jinoiy guruhlar mavjudligi oşkor bölgan eski mojaroni qayta kötardi.
Faktlarni buzib körsatib va notöğri talqin qilib, Mask Starmerni bu qöşmaçi zöravonlarga yordam berişda aybladi hamda içki işlar vaziri örinbosari Jyess Filipsni «jinsiy tajovuz orqali genotsidning himoyaçisi» deb atadi. Bu ayblovni u Filipsning mazkur mojaro yuzasidan yangi milliy tekşiruv ötkaziş ğoyasini qöllab-quvvatlamagani bilan asosladi – çunki bunday tekşiruv avvalroq ötkazilgan edi.
Britaniyada ham köplab kişilar Maskning mamlakat içki işlariga aralaşuvidan norozi böldi, ammo u kötargan mavzu gazetalarning birinçi sahifalaridan tuşmadi. Natijada, hukumat beşta şaharda alohida suriştiruv ötkazişga qaror qildi. Şuningdek, ötmişdagi jinoyat işlarini qayta körib çiqiş böyiça umummilliy audit e’lon qilindi. Unda jinoyatçilar va jabrdiydalarning etnik tarkibi hamda uşbu jinoyatlarning madaniy sabablari örganiladi.
Innovatorlikdan tarğibotçilikkaça
Tadbirkorning mojaroli siyosatçiga aylaniş jarayoni koronavirus pandemiyasi davrida boşlangan. Mask lokdaun paytida Tesla zavodlarini yopmaslikka harakat qilgan va bu uni liberal meynstrim bilan töqnaştirgan. Köp ötmay, u boşqa bir virus — «woke mind virus» («uyğoq ong virusi»)ga qarşi uruş e’lon qildi. U bu iborani siyosiy farosatlilik, ijtimoiy adolat, irqçilikka qarşi kuraş hamda LGBT huquqlarini qöllab-quvvatlaş ğoyalarini tanqid qilişda qöllay boşladi.
2022 yil yoz oyida uning öğli Ksavyye Mask öz jinsini özgartiradi va Vivian Jyenna Uilson deb nomlanadi. Bu özgariş otasi bilan munosabatlarni uzişga olib keladi. Uolter Ayzeksonning fikriça, bu voqea Maskning söl liberal qaraşlarga qarşi faoliyatini yanada tezlaştirgan.
Bir neça oy ötib, u Twitter’ni 44 milliard dollarga sotib oldi va öziga mosladi, hozirda uni X deb nomlamoqda. Biroq, Maskning sobiq dösti, neyrobiolog va bloger Sem Harrisga köra, aslida ijtimoiy tarmoq Maskni özgartirgan.
Twitter’ning sobiq top-menejeri Bryus Deysli esa Financial Times naşriga şunday izoh bergan: «Mask — öz platformasi tomonidan radikallaştirilgan birinçi texnologik lider».
Maskning biografi Ayzekson tadbirkor bolalikda olgan jarohatlarni qoplaşga harakat qilgan bölişi mumkin, degan taxminni ilgari surmoqda — va Twitter’ni sotib oliş u uçun bir vaqtlar özini masxaralaşgan «qumloq»ni egallab olişga öxşaydi. Ammo boşqa kuzatuvçilar Maskning siyosatga kirib kelişida heç qanday noyob jihat yöq, deb hisoblaydi.
«Kompaniya rahbarlari odatda maddohlar bilan öralgan böladi. Ular doimo özlarining daho ekanini eşitib yurişadi», — deydi BBC’ga bergan intervyusida britaniyalik kolumnist Nik Koen.
«Köplab boylar ularda faqat biznes qudrati emas, balki siyosiy hokimiyat ham bölişi kerak, deb öylay boşlaşadi».
Ammo Maskning tanqidçilari ham, unga xayrixohlar ham uning sönggi siyosiy aralaşuvlarini Donald Tramp bilan ittifoqidan alohida ajratib körib bölmasligini ta’kidlaşmoqda. Bu ikki tadbirkor va siyosatçining tandemigina emas, ikki mafkura uyğunligi hamdir.
Britanlik konservativ tahlilçi Tom Makteyg fikriça, Mask trampizmni AQŞning yöqotilgan buyukligi haqidagi mavhum gap-sözlardan hozirgi dunyo muammolariga aniq mafkuraviy javob beradigan qaraşga aylantirdi.
Trampga xos avvalgi Amerikaga bölgan nostalgiyaga «maskizm» qöşildi — unda Marsni egallab oliş va çöçqalar miyasiga mikroçip örnatib «superaqlli ong» yaratiş kabi ğoyalar mujassam.
Amerikalik liberal tarixçi Timoti Snayder ham tadbirkorning Tramp bilan ittifoqini Maskning siyosiy harakatlarini tuşuntiruvçi asosiy omil deb hisoblaydi. Biroq, u Mask ideologiyasini «texnofaşizm» deb ataydi va «Tramp-Mask rejimi»ni «Trampomaskoviya» (Trumpomuskovia) deb nomlaşni taklif qiladi.
Boşqa tahlilçilar esa Mask qöllab-quvvatlagan turli mamlakatlardagi barça siyosatçilarni birlaştiradigan omil — islomga bölgan nafrat ekanini ta’kidlaşmoqda. Şotlandiyaning sobiq birinçi vaziri Hamza Yusuf öz maqolasida milliarder islomofob ekanini tuşuntirgan.
Britaniyada öng siyosatçilar orasida Mask ayniqsa Tommi Robinsonga hurmat bilan qaraydi. Robinson islomni faşizm va natsizm bilan tenglaştirgan, deb ta’kidlaydi Yusuf.
Britaniyalik öng populist siyosatçi Nayjyel Faraj (öngda) Maskning yordamiga umid qilgandi, ammo milliarderning undan hafsalasi pir böldi
Niderlandiyada esa Mask Gert Vildersni qöllab-quvvatlaydi. Vilders Qur’onni taqiqlaş va masjidlarni yopişni talab qilgan. Germaniyada u «Germaniya uçun muqobil» partiyasini qöllab-quvvatlaydi, bu partiyaning saylovoldi dasturida «Islomga Germaniyada örin yöq», deb nomlangan bölim bor.
Şotlandiyalik siyosatçi va amerikalik tadbirkor ança vaqtdan beri internetda özaro tortişib keladi. Mask Yusufni «irqçi isqirt» deb atagan, sababi tarqalgan videolaridan birida Yusuf Şotlandiyadagi irqçilik haqida gapirgan, ammo Mask uning sözlarini «oq tanlilarning haddan taşqari köpligi» haqidagi arz sifatida talqin qilgan.
Korporatsiyalarning diviziyasi neçta?
Maskning siyosiy faoliyatini uning biznes manfaatlaridan ajratib bölmaydi. U qöllab-quvvatlayotgan öngçi va populist partiyalar soliqlarni kamaytiriş, nazoratni bekor qiliş va davlatning biznes işlariga aralaşmasligini va’da qilmoqda. Ammo u qarşi çiqqan siyosatçilar – Britaniya, Germaniya rahbarlari va Yevropa Ittifoqi byurokratiyasi – esa, aksinça, amerikalik IT-gigantlar ustidan öz yurisdiksiyalarida nazoratni kuçaytiriş va soliq hamda jarimalarni oşiriş niyatida.
Yevropa Ittifoqining «Raqamli xizmatlar töğrisidagi qonuni» (DSA), jumladan, dezinformatsiyaga qarşi kuraşning yetarli darajada olib borilmayotgani uçun AQŞ texnologiya gigantlariga milliardlab yevro jarima solişi mumkin. Biroq, feyk xabarlar bilan kuraşiş – ijtimoiy tarmoq egalari uçun moliyaviy jihatdan befoyda. Çunki bu katta mablağ talab qiluvçi faktçekerlar işga olinişini talab qiladi. Şu bilan birga, kontent haqqoniyligi ijtimoiy tarmoqlarning biznes modeliga ta’sir qilmaydi — ular uçun muhimi foydalanuvçilarning ijtimoiy tarmoqda köproq vaqt ötkazişi. Bu maqsad yölida feyk yangiliklar ham haqqoniy yangiliklardan aslo farq qilmaydi.
Financial Times tahlilida qayd etilişiça, Facebook özining faktçekerlar bilan hamkorligini töxtatiş haqida e’lon qilganida, Mark Tsukerberg «Prezident Tramp bilan birgalikda butun dunyo böylab hukumatlar harakatlariga qarşi kuraşiş» rejasini ma’lum qilgan. 2024 yil noyabrida Meta kompaniyasi Yevropa Ittifoqining raqobat qoidalarini buzgani uçun 800 mlrd yevro jarimaga tortilgan edi.
Mask bilan boğliq vaziyatda esa köplab ekspertlar Braziliya hukumati unga qanday saboq berganini ta’kidlaşadi. Mask mahalliy regulyator talablarini inkor etişga uringan, lekin hukumat bosimi ostida bu talablarga böysunişga majbur bölgan.
Biroq X Maskning asosiy biznesi emas; u öz kapitalini asosan Tesla elektromobillari va SpaceX kosmik korporatsiyasi orqali orttirgan. Döstona siyosatçilarning hokimiyat tepasiga kelişi bu borada ham foydali omil bölib xizmat qiladi.
Özini Maskning dösti deb ataydigan Italiya boş vaziri Jorja Meloni Italiya hukumati, diplomatlari va mudofaa idoralari uçun xavfsiz aloqa tizimini ta’minlaş borasida Starlink bilan muzokaralar ötkazayotganini oşkor qildi. Bloomberg agentligi ma’lumotlariga köra, uşbu şartnoma qiymati 1,5 mlrd dollardan oşişi mumkin.
Bir yil muqaddam Mask öziga tegişli ijtimoiy tarmoqda antisemit nazariyani qöllab-quvvatlagandi — keyin esa uzr söradi va natsistlarning Auşvits konslagerini ziyorat qildi
Davlat korporatsiyadan ustunmi?
Zamnoviy siyosatşunoslarning asosiy xatolaridan biri – hokimiyat korporatsiyalarda, davlat esa ularga böysunadi, degan fikrga işoniş, deydi BBC’ga bergan intervyusida siyosiy şarhlovçi Nik Koen.
«Alaloqibat, hokimiyat davlatga tegişli. Tomas Gobbs aytganidek, davlat hamon Leviafan», – deb ta’kidlaydi Koen XVII asrdagi ingliz faylasufining davlat kuçini Injildagi Leviafan maxluqi bilan taqqoslaşini eslatib.
Koen Rossiyaning eng yangi tarixi bilan buning isboti, deydi Nik Koen. 2000 yilda hokimiyat tepasiga kelgan Putinni oligarxlar nazorat qilişni öylagan. Oqibatda, ular nafaqat boyliklari, balki jonlari ham uning qölida ekanini anglaşgan. Koenga köra, Maskning Braziliya hukumati oldida taslim bölişi ham davlat kuçining yana bir dalili.
Biroq hozir Mask tomonda AQŞ davlatining vazni turibdi. Prezidentlik saylovlari jarayonida vitse-prezidentlikka nomzod Jyey Di Vens Yevropaga bosim ötkazib, NATOni moliyalaştirişni töxtatiş tahdidi bilan Maskning biznes loyihalariga qarşi sanksiyalarni bekor qilişni talab qildi.
Bu orada Bryussel Maskning aralaşuviga qarşi qat’iy çoralar körişini ma’lum qildi. X ijtimoiy tarmoğida yolğon ma’lumot va taqiqlangan kontent joylaştirilişi böyiça tergov hali ham davom etmoqda.
Britaniyada esa 2025 yil martda Internet xavfsizligi haqidagi yangi qonun kuçga kirişi kerak. Uni buzgan texnologik kompaniyalar va ijtimoiy tarmoqlar katta jarimalar va jinoiy javobgarlikka tortilişi mumkin.
Nik Koenning fikriça, uşbu qonunni qöllaş Britaniya hukumatining Maskning troll qilişlariga qarşi javob bölişi kerak.
«Biz demokratiyada yaşaymiz va agar qonun parlament tomonidan qabul qilingan bölsa, u bajarilişi lozim. Bu AQŞ hukumatining qarşi javob çoralariga sabab bölişi esa boşqa masala» — deydi kolumnist.
Ayrim şarhlovçilar Maskning Yevropa siyosatiga ta’sir ötkaziş imkoniyatlarini haddan ziyod yuqori baholab yuborişdan saqlanişni tavsiya qiladi. Uning ğoyalari uçun asosiy platforma – X, ammo Britaniyada u maşhurlik böyiça oltinçi ijtimoiy tarmoq hisoblanadi va uning auditoriyasi sönggi yillarda kamaymoqda. Germaniyada X qamrovi undan ham kam va u yerda til tösiği ham mavjud — nemislarning hammasi ham ingliz tilidagi yangiliklarni öqimaydi, garçi ingliz tilida gaplaşsalar ham.
Bundan taşqari, AQŞda Maskga bölgan munosabat Trampnikidan deyarli farq qilmaydi: amerikaliklarning yarmidan köproği salbiy, undan kamroği esa ijobiy munosabatda. Yevropada esa u unçalik maşhur bölmagan şaxs sifatida qolmoqda: yaqinda ötkazilgan ijtimoiy sörovga köra, Britaniyada Maskga nisbatan 44 foiz odamlar salbiy qaraşda, söralganlarning faqat 26 foizi ijobiy fikr bildirgan. Şuningdek, nemislarning 73 foizi Maskning Germaniya siyosatiga aralaşuvini notöğri, deb hisoblaşini aytgan.
