Korrupsiyaga qarşi kuraş: iqtisodiy yondaşuv

3. Jazoning qattiqligi (F – failure cost): Agar jinoyatçi qölga tuşsa, unga beriladigan jazoning oğirlik darajasi.

Jinoyatçining qaror qabul qiliş jarayoni quyidagi formula orqali ifodalanadi:

• EU = (1 – p) * B – p * F

Bu yerda EU – jinoyatçining kutilayotgan foydasi (expected utility). Agar EU musbat bölsa, jinoyat sodir etiş iqtisodiy jihatdan foydali deb topiladi. Agar EU manfiy bölsa, jinoyatçi jinoyat sodir etmaydi. Tuşunganingizdek, p bu jazolaniş ehtimolligiga teng bölsa, demak (1 – p) jinoyatçining jazolanmaslik ehtimoliga teng.

Misol uçun, tasavvur qiling, tuman hokimiga $25 000 pora taklif qilindi. Xöş, hokim qanday qaror qabul qilişi mumkin:

• Agar poraxörlik “muvaffaqiyatli” ötsa, $25 000 foyda oladi (B = $25 000).
• Agar qölga tuşsa va 10 yilga qamalsa, bu davrda yöqotadigan daromadi (agar oylik maoşi $800 bölsa), F = 800 * 12 * 10 = $96 000.
• Jazolanmaslik ehtimoli yuqori deb hisoblasak, p = 0,2

Bu holda kutilayotgan foyda quyidagiça hisoblanadi:

• EU = (1 – 0.2) * 25 000 – 0.2 * 96 000
• EU = 20 000 – 19 200 = 800

Natija musbat bölgani uçun, jinoyat qiliş iqtisodiy jihatdan foydali bölib çiqadi.

Yuqoridagi modelning mohiyatini tuşunib olgan bölsak, keling, endi potensial jinoyatçilarning jinoyat qilmaslik qarorini tanlaşiga turtki böluvçi omillarga töxtalib ötamiz.

Korrupsiyani kamaytirişning ikki usuli

Transparency International xalqaro nodavlat taşkilotining 2024 yilgi Korrupsiyani qabul qiliş indeksiga köra, Özbekiston 180 ta davlat orasida 121-örinni egalladi. Özbekistondagi korrupsiyaga qarşi kuraşiş harakatlari 100 balldan 32 balga baholangan, bu esa hali ham korrupsiya yuqori ekanini bildiradi (100 ball – eng past korrupsiya darajasi, 1 ball – eng yuqori korrupsiya darajasi). Umuman olganda, nafaqat korrupsiya darajasi, balki umumiy jinoyatçilik darajasi ham 2019-2023 yillarda 2,3 barobarga (46 mingdan 104 mingtaga) oşgan.

Bu körsatkiçlardan taxmin qiliş mumkinki, Özbekistonda potensial jinoyatçining jinoyat qilişidan oldin jazolaniş ehtimoli töğrisidagi kutilmalari juda ijobiy, ya’ni p 1 dan ança uzoq va 0 ga juda yaqin bölişi mumkin.

Demak, jazolaniş ehtimolini oşiriş – jazoning muqarrarligi ta’minlanişi bilan amalga oşişi kerak.

Buning uçun, sudning de-fakto musstaqilligini va demokratiya darajasini oşiriş orqali qonun ustuvorligini ta’minlaş zarur. Şu yöl bilan, jazolaniş ehtimoli (p) ni oşiriş, ya’ni 1 ga yaqinlaştiriş hamda jazolanmaslik ehtimoli (1 – p)ni kamaytiriş, ya’ni 0 ga yaqinlaştiriş mumkin. Natijada kutilayotgan foyda (EU) aksariyat hollarda manfiy böladi.

Albatta, bu eng muhim va qilinişi şart bölgan işlardan bölsa-da, qöşimça sifatida F ni, ya’ni jazoning oğirligini ham oşiriş mumkin. Ammo bu jazo sifatida uzoq muddatli qamoq yoki ölim kabi oğir jazo belgilanişi kerak degani emas. F ni boşqa, ya’ni oylik daromadlarni oşiriş yöli bilan ham kattalaştiriş mumkin. Misol uçun, hokimning maoşi yuqoridagi kabi $800 emas, $2000 bölsa, keyingi 10 yilda topişi mumkin bölgan kattaroq foyda yöqotilişi va kutilayotgan foyda manfiy çiqişi mumkin edi. Biroq, muammo şundaki, oylik daromadlarni oşiriş oson iş emas. Muhim davlat amaldorlariga qöşimça pul beriş uçun boşqa joydan pul olişga töğri keladi. Ammo qayerdan, buni qanday amalga oşiriş mumkin?

Yaponiyalik olimlar ötkazgan, 82 ta mamlakatni qamrab olgan tadqiqotda, demokratiya darajasi past mamlakatlarda iqtisodiyotda davlat uluşining kengayişi korrupsiya darajasining oşişiga olib kelişi örganilgan. Demak, davlat apparatini qisqartiriş iqtisodiyotda davlat uluşining qisqarişiga hamda öz-özidan korrupsiya darajasining tuşişiga olib keladi. Bundan taşqari, davlat apparatida qolgan xodimlarning oylik maoşlarini oşirişga imkoniyat paydo böladi. Bu orqali jinoyat uçun jazoning oğirligi ham oşadi (F kattalaşadi).

Bu borada Gruziya tajribasi yaqqol misol böla oladi. Saakaşvili hokimiyatga kelgaç, ma’muriy islohot va xususiylaştiriş orqali iqtisodiyotda davlat iştirokini keskin kamaytirgan edi. Natijada korrupsiya manbasi bölmiş köplab lavozimlar yöqolib ketgaç, korrupsiya darajasi ham sezilarli pasaydi.

Gruziya 2003 yilda Korrupsiyani qabul qiliş indeksida 124-örinni egallagan bölsa, islohotlardan söng, 2010 yilda Transparency International Gruziyani “dunyodagi eng yaxşi korrupsiyaga qarşi kuraşuvçi davlat” deb e’tirof etdi. 2014 yilga kelib, Gruziya 51-öringa kötarilib, Yevropa Ittifoqining ayrim rivojlangan mamlakatlarni ham ortda qoldirdi.

Iqtisodçi Larisa Burakovaning “Gruziya muvaffaqiyatga qanday erişdi” nomli kitobida, Gruziya korrupsiyaga qarşi kuraş kengaşi raisining örinbosari lavozimida işlagan Vato Lejava şunday degan edi:

“Agarda davlat xizmatçisining maoşi 20 dollar bölsa, korrupsiyaga qarşi kuraşişni qanday qilib unga işonib topşiriş mumkin? Yaxşisi bu xodimning özi ham, bu kabi vazifa ham bölmagani ma’qul. Ya’ni xodimlar sonini kamaytiriş, ularning maoşlarini bir neça marta oşiriş va hatto nazariy jihatdan ham keraksiz bölgan bu kabi vazifalarga barham beriş kerak”.

Xulosa

Jinoyatçilik va korrupsiyaga qarşi kuraşişda jazolarning qattiqligidan köra, ularning muqarrarligi muhimroq. Jazo qançalik oğir bölmasin, jazolaniş ehtimolligi past bölaversa, korrupsiya va şu kabi jinoyatlarning oldini oliş imkonsiz bölib qolaveradi.

Jinoyatçilar ratsional qaror qabul qiluvçi agentlar bölib, ular ehtimoliy foyda va yöqotişlarni hisobga oladi. Şu sababli, korrupsiyani kamaytiriş uçun jazolaniş ehtimolini oşiriş hamda davlat xizmatçilarining maoşlarini kötariş orqali jinoyatni iqtisodiy jihatdan foydasiz qiliş zarur.

Muhammad Turniyozov