“Boshqa joyga ko‘chishni o‘ylayapmiz” – poytaxtliklar nosog‘lom havo bilan qanday kurashyapti?

“Uyda turadigan havo tozalagich, har 3 oyda almashtiraman. Chang dahshat yig‘ilgan. Shu holatda ham kun ora uyni namlab, artib chiqiladi. Oddiy bo‘lsa ham uyda havo tozalagich qo‘yinglar”, – degan u.

Akvarium, suv va gullar

Umuman olganda tarmoq foydalanuvchilari xonada suv, gullar va akvarium qo‘yish orqali ham havoni nisbatan tozaroq saqlashga urinishayotganini yozishgan.

“Uyda doim usti ochiq akvarium bo‘lgan, shu uyni namlantirib turadi, derazalar kam ochiladi, shuning uchun foydasi katta, namlanmaydigan uyda tursam tomog‘im qurib qoladi”, – degan bir foydalanuvchi.

“Biz uydagi havoni tozalash uchun oynalarni ochib qo‘yamiz. Havoni namlantirish uchun obogrevatel yoniga yoki batareyaning ustiga kosada suv qo‘yib qo‘yamiz”, – degan yana bir vatandosh.

Boshqa bir foydalanuvchi esa xona havosini tozalash uchun gullar parvarish qilishini aytgan.

Havo bilan bog‘liq vaziyat Toshkentda qanday?

Toshkent shahrida havo sifati 2023 yildan beri yomonlashgan. Bu haqida batafsil tahlilni iqlimshunos Erkin Abdulahatov taqdimot qilib bergandi. Unda shamol koridorlarining qurilishlar bilan to‘silishi, Qozog‘istondan kirib kelayotgan chang massalari, isitish tizimlarida ko‘mirdan foydalanish kabilar 2023 yilda poytaxtliklarni 65 kun nosog‘lom va zaharli havodan nafas olishga majbur qilgani haqida so‘z borgan.

Ifloslanishning 36 foizi Qozog‘iston va boshqa hududlardan kirib keladigan tabiiy, 6 foizi qurilish va sanoat korxonalaridan chiqayotgan chang, 16 foizi avtomobil sektoriga to‘g‘ri kelgan.

Shuningdek, ifloslanishning yana bir yirik manbasi – 28 foizi qishda issiqlik markazlari va issiqlik stansiyalariga to‘g‘ri kelgan. 13 foizi esa og‘ir sanoat va yengil sanoatdan chiqadigan changlar sanaladi.

“Oilaviy tez-tez tog‘ga chiqib turamiz”

Toshkent viloyatining tog‘li hududlariga sayohat qiluvchilar ko‘payib qolgan. Agar siz Toshkent viloyatining tog‘li hududlariga kamida 10 yildan beri har mavsumda 1 marta borib turuvchilardan bo‘lsangiz, buni sezmasligingiz qiyin. Albatta, bu ichki turizmning rivojlanayotganiga ko‘proq bog‘liq. Biroq Toshkentda oilasi bilan yashovchi tog‘ sayohatini yaxshi ko‘ruvchi Mavjuda Hotamova kuzatishlari boshqa bir sababni ham o‘rtaga tashlaydi. Uning Kun.uz muxbiriga aytishicha, Hotamova deyarli har hafta oilasi, bolalari bilan tog‘ga chiqib turadi. U oxirgi 2 yilda shahar havosining buzilishi tog‘ sayohatlari sonini ko‘paytirganini aytadi.

“Har hafta chiqib kelishga harakat qilaman. Juda uzoq bo‘lib ketsa, 2 haftada bir boraman. Bolalarim bilan 2-4 soat o‘tirib, keyin qaytamiz. Oldinlari shunchaki, shahar shovqinidan uzoq bo‘lib, hordiq chiqarish uchun borgan bo‘lsak, mana, oxirgi 2 yilda toza havosi uchun boradigan bo‘lib qoldik”, – deydi u.

Ayol har borganda odamlarni kuzatadi, ular bilan gaplashishni yaxshi ko‘radi. U biz bilan o‘z kuzatuvlarini ham bo‘lishdi. “Odamlar shunchaki nafas olish uchun ham tog‘ga borishganini ko‘raman. Ba’zida Oqtoshga chiqqanimizda shunday ota-onalarni ham uchratdim: bolalarining yo‘tali to‘xtamagani, antibiotiklar ta’sir qilmagani uchun ham tog‘ga olib kelganini aytishadi. Toza havodan nafas olib qaytishsa, keyin yo‘tali pasaygan, kamaygan. Bundaylarni ko‘p uchratdim”, – deydi u.

Kun.uz oldinroq poytaxtda havo yomonlashishi yosh bolalarga qanday ta’sir qilayotgani haqida material e’lon qilgan edi. Unda 4 yoshgacha bola parvarish qilayotgan onalar o‘z fikrlarini bildirgan. Ular poytaxtda havo tarkibi yomonlasha boshlagan davrlarda bolasida respirator kasalliklar tez-tez takrorlanib turishini kuzatayotganlarini aytishgandi. Havo ifloslanishi va infeksiyalar yuqishi o‘rtasida bog‘liqlik borligi tadqiqotlarda ham ma’lum bo‘lgan.

Mavjuda Hotamova tog‘ havosi o‘ziga juda yaxshi ta’sir qilishini va bu sayohatlarini doimiy davom ettirish niyati borligini ham aytadi.

“O‘zim uyqusizlikdan qiynalaman. Ko‘p uxlasam ham, ertalab dam olib, tiniqib turmayman. Lekin tog‘ga 2 soat borib kelsam, o‘sha kuni juda tiniqib uxlayman. Shunchaki shahardan chiqishning o‘zida ham toza havoni darrov o‘pkangizda his qilasiz”, – dedi u.

“Shahar chekkarog‘iga ko‘chib o‘tish haqida o‘ylayapmiz”

Tog‘ sayohatini yaxshi ko‘radigan Farrux Abdusattorov ham tog‘ga tez-tez chiqib turadi. U ham oilasi, yaqinlari, do‘stlari bilan asosan kislorod uchun borishini aytadi.

“Tog‘ havosi, albatta, toza va yengil. To‘yib nafas olasiz, kislorod ko‘p bo‘lganidan miya "ochilgandek" bo‘ladi. Dam olish uchun tunab qolsangiz, ertalab charchoq his qilmasdan, bosh og‘rimasdan, oson tura olasiz. Shaharda esa aksi, ertalab og‘ir turasiz, ko‘p uxlasangiz ham charchoq bo‘ladi”, – deydi u.

Abdusattorov shahar havosi yomonlashuvi uni tog‘ga tez-tez borishdan ko‘ra, shahar chekkarog‘iga ko‘chib o‘tishga majburlayotganini aytdi.

“Chunki yomon havo bizga katta ta’sir qilmasa ham, o‘sayotgan bolalar uchun, rivojlanayotgan tanasi uchun ancha zararli. Toza havo kayfiyatga, ish samaradorligiga ham ijobiy ta’sir qiladi”, – dedi u.

Ogohlantirishsiz qolgan aholi

Shuni alohida aytish kerakki, IQAir platformasida havo ifloslanganda nimalar qilish kerakligi haqida tavsiyalar ko‘rinib turadi. Platforma ko‘chaga chiqqanda niqob taqish kerakligini eng ko‘p eslatadi. Biroq shaharda havo ifloslanganda ko‘cha-ko‘yda niqob taqqanlar deyarli ko‘rinmaydi. Chunki aholi iflos havo ularga qanchalik yomon ta’sir qilishi haqida chuqur tasavvurga ega emas. Bu tasavvurni esa mas’ul tashkilotlar, jumladan, Ekologiya vazirligi, SSV va Sanepidqo‘mita shakllantirishi kerak edi. Biroq bunga hech kimning boshi qotgani yo‘q. Koronavirus pandemiyasi davridagi majburiy niqob tartibi esga olinsa, iflos havodan uzoq nafas olishning ham oqibatlari virusli infeksiyalarnikidan kam bo‘lmaydi. Buning oqibatlari bilan yillar davomida kurashishga to‘g‘ri keladi. Bu — qo‘shimcha mablag‘, vaqt; hayot, ish sifati pasayishi mumkin degan gap.

Siz-chi, toza havo uchun nimalar qildingiz, havo ifloslanishi hayot tarzingizga qanday ta’sir qildi? Bu haqda fikrlaringiz bo‘lsa, Telegram’dagi @kunuzmurojaat manziliga yozib qoldiring. Tahririyat sizning fikrlaringizni qadrlaydi.

Zuhra Abduhalimova, jurnalist