“Boşqa joyga köçişni öylayapmiz” – poytaxtliklar nosoğlom havo bilan qanday kuraşyapti?

“Uyda turadigan havo tozalagiç, har 3 oyda almaştiraman. Çang dahşat yiğilgan. Şu holatda ham kun ora uyni namlab, artib çiqiladi. Oddiy bölsa ham uyda havo tozalagiç qöyinglar”, – degan u.

Akvarium, suv va gullar

Umuman olganda tarmoq foydalanuvçilari xonada suv, gullar va akvarium qöyiş orqali ham havoni nisbatan tozaroq saqlaşga urinişayotganini yozişgan.

“Uyda doim usti oçiq akvarium bölgan, şu uyni namlantirib turadi, derazalar kam oçiladi, şuning uçun foydasi katta, namlanmaydigan uyda tursam tomoğim qurib qoladi”, – degan bir foydalanuvçi.

“Biz uydagi havoni tozalaş uçun oynalarni oçib qöyamiz. Havoni namlantiriş uçun obogrevatel yoniga yoki batareyaning ustiga kosada suv qöyib qöyamiz”, – degan yana bir vatandoş.

Boşqa bir foydalanuvçi esa xona havosini tozalaş uçun gullar parvariş qilişini aytgan.

Havo bilan boğliq vaziyat Toşkentda qanday?

Toşkent şahrida havo sifati 2023 yildan beri yomonlaşgan. Bu haqida batafsil tahlilni iqlimşunos Erkin Abdulahatov taqdimot qilib bergandi. Unda şamol koridorlarining qurilişlar bilan tösilişi, Qozoğistondan kirib kelayotgan çang massalari, isitiş tizimlarida kömirdan foydalaniş kabilar 2023 yilda poytaxtliklarni 65 kun nosoğlom va zaharli havodan nafas olişga majbur qilgani haqida söz borgan.

Ifloslanişning 36 foizi Qozoğiston va boşqa hududlardan kirib keladigan tabiiy, 6 foizi quriliş va sanoat korxonalaridan çiqayotgan çang, 16 foizi avtomobil sektoriga töğri kelgan.

Şuningdek, ifloslanişning yana bir yirik manbasi – 28 foizi qişda issiqlik markazlari va issiqlik stansiyalariga töğri kelgan. 13 foizi esa oğir sanoat va yengil sanoatdan çiqadigan çanglar sanaladi.

“Oilaviy tez-tez toğga çiqib turamiz”

Toşkent viloyatining toğli hududlariga sayohat qiluvçilar köpayib qolgan. Agar siz Toşkent viloyatining toğli hududlariga kamida 10 yildan beri har mavsumda 1 marta borib turuvçilardan bölsangiz, buni sezmasligingiz qiyin. Albatta, bu içki turizmning rivojlanayotganiga köproq boğliq. Biroq Toşkentda oilasi bilan yaşovçi toğ sayohatini yaxşi köruvçi Mavjuda Hotamova kuzatişlari boşqa bir sababni ham örtaga taşlaydi. Uning Kun.uz muxbiriga aytişiça, Hotamova deyarli har hafta oilasi, bolalari bilan toğga çiqib turadi. U oxirgi 2 yilda şahar havosining buzilişi toğ sayohatlari sonini köpaytirganini aytadi.

“Har hafta çiqib kelişga harakat qilaman. Juda uzoq bölib ketsa, 2 haftada bir boraman. Bolalarim bilan 2-4 soat ötirib, keyin qaytamiz. Oldinlari şunçaki, şahar şovqinidan uzoq bölib, hordiq çiqariş uçun borgan bölsak, mana, oxirgi 2 yilda toza havosi uçun boradigan bölib qoldik”, – deydi u.

Ayol har borganda odamlarni kuzatadi, ular bilan gaplaşişni yaxşi köradi. U biz bilan öz kuzatuvlarini ham bölişdi. “Odamlar şunçaki nafas oliş uçun ham toğga borişganini köraman. Ba’zida Oqtoşga çiqqanimizda şunday ota-onalarni ham uçratdim: bolalarining yötali töxtamagani, antibiotiklar ta’sir qilmagani uçun ham toğga olib kelganini aytişadi. Toza havodan nafas olib qaytişsa, keyin yötali pasaygan, kamaygan. Bundaylarni köp uçratdim”, – deydi u.

Kun.uz oldinroq poytaxtda havo yomonlaşişi yoş bolalarga qanday ta’sir qilayotgani haqida material e’lon qilgan edi. Unda 4 yoşgaça bola parvariş qilayotgan onalar öz fikrlarini bildirgan. Ular poytaxtda havo tarkibi yomonlaşa boşlagan davrlarda bolasida respirator kasalliklar tez-tez takrorlanib turişini kuzatayotganlarini aytişgandi. Havo ifloslanişi va infeksiyalar yuqişi örtasida boğliqlik borligi tadqiqotlarda ham ma’lum bölgan.

Mavjuda Hotamova toğ havosi öziga juda yaxşi ta’sir qilişini va bu sayohatlarini doimiy davom ettiriş niyati borligini ham aytadi.

“Özim uyqusizlikdan qiynalaman. Köp uxlasam ham, ertalab dam olib, tiniqib turmayman. Lekin toğga 2 soat borib kelsam, öşa kuni juda tiniqib uxlayman. Şunçaki şahardan çiqişning özida ham toza havoni darrov öpkangizda his qilasiz”, – dedi u.

“Şahar çekkaroğiga köçib ötiş haqida öylayapmiz”

Toğ sayohatini yaxşi köradigan Farrux Abdusattorov ham toğga tez-tez çiqib turadi. U ham oilasi, yaqinlari, döstlari bilan asosan kislorod uçun borişini aytadi.

“Toğ havosi, albatta, toza va yengil. Töyib nafas olasiz, kislorod köp bölganidan miya "oçilgandek" böladi. Dam oliş uçun tunab qolsangiz, ertalab çarçoq his qilmasdan, boş oğrimasdan, oson tura olasiz. Şaharda esa aksi, ertalab oğir turasiz, köp uxlasangiz ham çarçoq böladi”, – deydi u.

Abdusattorov şahar havosi yomonlaşuvi uni toğga tez-tez borişdan köra, şahar çekkaroğiga köçib ötişga majburlayotganini aytdi.

“Çunki yomon havo bizga katta ta’sir qilmasa ham, ösayotgan bolalar uçun, rivojlanayotgan tanasi uçun ança zararli. Toza havo kayfiyatga, iş samaradorligiga ham ijobiy ta’sir qiladi”, – dedi u.

Ogohlantirişsiz qolgan aholi

Şuni alohida aytiş kerakki, IQAir platformasida havo ifloslanganda nimalar qiliş kerakligi haqida tavsiyalar körinib turadi. Platforma köçaga çiqqanda niqob taqiş kerakligini eng köp eslatadi. Biroq şaharda havo ifloslanganda köça-köyda niqob taqqanlar deyarli körinmaydi. Çunki aholi iflos havo ularga qançalik yomon ta’sir qilişi haqida çuqur tasavvurga ega emas. Bu tasavvurni esa mas’ul taşkilotlar, jumladan, Ekologiya vazirligi, SSV va Sanepidqömita şakllantirişi kerak edi. Biroq bunga heç kimning boşi qotgani yöq. Koronavirus pandemiyasi davridagi majburiy niqob tartibi esga olinsa, iflos havodan uzoq nafas olişning ham oqibatlari virusli infeksiyalarnikidan kam bölmaydi. Buning oqibatlari bilan yillar davomida kuraşişga töğri keladi. Bu — qöşimça mablağ, vaqt; hayot, iş sifati pasayişi mumkin degan gap.

Siz-çi, toza havo uçun nimalar qildingiz, havo ifloslanişi hayot tarzingizga qanday ta’sir qildi? Bu haqda fikrlaringiz bölsa, Telegram’dagi @kunuzmurojaat manziliga yozib qoldiring. Tahririyat sizning fikrlaringizni qadrlaydi.

Zuhra Abduhalimova, jurnalist