Suriyadagi yangi uruş. Druzlar va badaviylar mojarosida voqealar rivoji

Eskalatsiya avvalgi Jaraman ssenariysi böyiça davom etdi. Suvaydaga qöşni Dar’a viloyatidan badaviylar yetib borişdi. Damaşq hukumati ham hududga öz kuçlarini yubordi. Rasmiy ravişda ular tinçlik örnatuvçilar bölişi kerak edi. Ammo aslida bular yaqingaça druzlarga qarşi harakatlangan sunniy jangarilar, badaviylarning dindoşlari edi. Mart oyida boşqa bir etno-konfessional jamoa – alaviylar bilan sodir bölgan voqea druzlar bilan ham takrorlanişi xavfi yuzaga keldi: ular Tartus va Lataqiya viloyatlarida qözğolon kötarganida Damaşqdagi hukumat uni bir neça kun içida şafqatizlarça bostirgan va ommaviy qirğin uyuştirilgandi.

Ammo alaviylardan farqli ölaroq, druzlarning kuçli taşqi homiysi – Isroil bor. Uşbu mamlakatda ham druzlar jamoasi yaşaydi – bu katta jamoa emas (taxminan 150 ming kişi, aholining taxminan bir yarim foizi), lekin juda nufuzli, ayniqsa harbiy muhitda: köplab druzlar Isroil mudofaa armiyasining jangovar qismlarida xizmat qiladi va qömondonlik lavozimlarini egallagan. Qolaversa, Isroil Jölan tepaliklarining katta qismini nazorat qiladi, bu yerda aholining taxminan yarmi (taxminan 25 ming kişi) asosan Suriya fuqaroligiga ega bölgan druzlardir. Şuningdek, druzlarning yerlari – Suriyaning Kunaytra, Dar’a va Suvayda viloyatlari Isroil va Suriya örtasidagi bufer zona hisoblanadi, Isroil hukumati Damaşq bu hududni töliq öz nazoratiga olişiga yöl qöymaslikka harakat qilmoqda.

Fevral oyidayoq Isroil boş vaziri Binyamin Netanyahu Isroil Suriyadagi yangi rejim armiyasiga ham, u bilan aloqador boşqa qurolli guruhlarga ham Damaşqdan janubdagi hududlarda harakatlanişga yöl qöyilmasligini aytgandi. U ular Kunaytra, Dar’a va Suvaydaga kirmasligini talab qilib, şuni alohida qayd etgandi: «Biz Suriya janubidagi druzlar jamoasi manziliga qaratilgan tahdidlarga toqat qilmaymiz».

Isroil hukumati bu va’dasida turdi. 14 iyul kuni Isroil aviatsiyasi hukumatning Suvayda tomon harakatlangan kuçlari kolonnasini (jumladan, tanklarni), şuningdek, Suvaydaning özidagi hukumatparast kuçlarning pozitsiyalarini öqqa tutdi. 16 iyul kuni esa Damaşqning öziga ham davomli zarbalar yöllandi. Xususan, mudofaa vazirligi hamda boş ştab binolariga raketalar uçirilgan. Şuningdek, prezidentlik saroyiga yaqin joyga zarba berilgan – bu katta ehtimol bilan, agar Suriyadagi markaziy hukumat druzlar ustiga yurişini töxtatmaydigan bölsa, Isroil vaziyatni yanada keskinlaştirişga tayyor ekani haqidagi ogohlantiriş bölgan.

Bu orada Isroil hududida yaşovçi druzlar ham Suriyaga yöl olişdi. 15 iyul kuni Jölan tepaliklarida önlab kişilar Suriya bilan çegarani kesib ötgani haqida xabar berilgandi. Keyingi kuni mingga yaqin kişi çegaradan ötgani haqida ma’lumot paydo böldi. Isroil druzlari Suriyadagi dindoşlari bilan birdamlik belgisi sifatida iş taşlaş e’lon qildi va bir neçta köça aksiyalarini uyuştirdi.

Netanyahu Isroil druzlariga maxsus murojaat bilan çiqdi. U Isroil mudofaa armiyasi Suriyadagi druzlarni himoya qiliş uçun harakat qilayotganiga işontirdi va özlarini xavf ostiga qöymaslik va harbiy operatsiyaga xalaqit bermaslik uçun çegarani kesib ötmaslikni söradi. Bu orada Isroil armiyasi Jölan şahriga qöşimça kuçlarni taşladi.

16 iyul kuni ham Suvaydada druz köngillilari va hukumatparast kuçlar örtasida janglar davom etdi. Isroilning sönggi zarbalari natijasida Damaşqdagi hukumat 17 iyulga kelib qöşinlarini olib çiqişni boşladi, ammo bu vaziyatni tubdan özgartirişi dargumon: Suvaydada rasman hukumatga böysunmaydigan jangari guruhlar harakat qilişda davom etişi mumkin. Aynan şunday guruhlar bir neça oy oldin alaviylar qözğolonini bostirişgan va keyinçalik sodir bölgan ommaviy qotilliklar aynan şu guruhlarga tönkalgandi.

Halok bölganlar va yaradorlar soni haqidagi ma’lumotlar hali töliq emas. Birgina Suvaydaning özida kamida 250 kişi halok bölgan – buning içida ommaviy «dala qatllari» (boşqaça aytganda, yaradorlar va asirlarni öldiriş) qurbonlari ham bor.

Suriya janubidagi janglar va Isroilning ularga aralaşuvi öziga xos pallada boşlandi. 2025 yilning birinçi yarmida, Ahmad aş-Şar’a boşçiligidagi yangi Suriya rejimi Damaşqda örnaşib, mamlakat kelajagi haqida öz qaraşlarini şakllantirayotgan bir paytda, Isroil muntazam ravişda uning harbiy salohiyatini yöq qildi: aviabazalar, flot, qurol-yaroğ omborlari va boşqa obektlar bombardimon qilindi. Bundan taşqari, Isroil armiyasi Suriyaning eski armiyasi ketib, örniga yangisi kirmaganidan keyin Jölanning Suriya tomonidagi pozitsiyalarni egallab oldi.

Isroil rasmiylari, jumladan, Netanyahu Suriyadagi yangi hokimiyatning tinçlikparvarlik niyatlariga işonmasligini oçiq namoyiş etmoqda. Şunisi e’tiborga loyiqki, ular Suriya yangi prezidentini uning rasmiy ismi Ahmad aş-Şar’a bilan emas, balki «Al-Qoida»ning Suriyadagi bölinmasi – «Jabhat an-Nusra»ning dala qömondoni bölganida foydalanilgan Abu Muhammad al-Jölaniy harbiy taxallusi bilan ataşni afzal körişadi.

Ommaviy ritorika özgarmagan bölsa-da, sönggi bir oy içida Suriya Avraam kelişuvlariga – Isroil va arab davlatlari örtasidagi munosabatlarni normallaştiriş böyiça şartnomalar majmuasiga qöşilişga tayyorligi haqidagi gap-sözlar köpayib bordi. Aş-Şar’a 12 iyul kuni Ozarboyjonga taşrifi çoğida Isroil vakillari bilan şaxsan uçraşib, mamlakatlar örtasidagi yaraşuv imkoniyatlarini muhokama qilgani haqida ma’lumotlar bor.

Şar’aning manfaati ayon: Suriya vayron bölgan va şunçaki jang qilişga qurbi yetmaydi. Isroil ham Suriya bilan döstona munosabatlar örnatilişidan manfaatdor – bu xavfsiz şimoliy çegara deganidir. Biroq, Netanyahu hukumati Suriya özaro duşman jamoalarga bölinib ketgan zaif mamlakat bölişini xavfsizlikning yanada işonçli kafolati deb bilmoqda. Bu holda Damaşqning döstligi yoki duşmanligi masalasi unçalik prinsipial bölmaydi.

Ehtimol, Isroil uçun yanada jiddiyroq stavka quyidagilardan iborat. U Suriyadagi druzlarni öz himoyasiga oldi – va endi bunday homiylik jamoani çindan ham himoya qilişini körsatib qöyişi kerak. Agar bu ta’minlamasa, Isroilning boşqa jamoalar bilan munosabatlar örnatişi ança qiyinlaşadi – bu esa butunlay etno-diniy jamoalardan iborat bölgan Yaqin Şarq siyosatining asosiy qismidir.