Har insonning ichida bir “jinoyatchi” yashaydi. U go‘yoki dunyoni yaxshilik tomon o‘zgartirmoqchi bo‘ladi, hamisha o‘z haqiqatini singdirishga urinadi. Biroq dunyoda kimning yashashi yoki yashamasligi, tabiiy muvozanatni buzishga biror insonning haqqi yo‘q.
Bugun “5 daqiqa”da Fyodor Dostoyevskiyning “Jinoyat va jazo” romani haqida gaplashamiz.
Peterburg. Iflos ko‘chalar, nam uylar, ochlik va xavotirli odamlar. Ana shu muhitda yosh talaba – Rodion Raskolnikov yashaydi.
U kambag‘al, lekin aqli o‘tkir. Uning boshida g‘alati g‘oya aylana boshlaydi: “Dunyoda ikki xil odam bor – oddiy insonlar va alohida shaxslar. Oddiylar qonunga bo‘ysunadi, alohida shaxslar esa uni yaratadi. Napoleon kabi. Agar jinoyat jamiyat manfaati uchun bo‘lsa, u jinoyat emas”, deydi u.
Aytib qo‘yay, bu juda xavfli qarash. Ya’ni jamiyatda kimnidir keraksiz deb hisoblaysan-u, hukm o‘qiysan. Yoki “men haqman”, degan o‘y bilan istagan ishingni qilasan. Bu tiyiqsiz miyaga nimalar kelmaydi deysiz.
Men odamlarga yaxshilik qilyapman...
Raskolnikov o‘sha fikrni sinab ko‘rishga qaror qiladi. Bir qari kampirni bolta bilan o‘ldiradi. Yigit voqeaga guvoh bo‘lib qolgan kampirning singlisini ham o‘ldirishiga to‘g‘ri keladi. Jinoyatni jinoyat bilan yashiradi.
U o‘ziga shunday taskin bermoqchi bo‘ladi. Jamiyatdagi sudxo‘r, hammaning joniga tekkan kampirni o‘ldirish orqali “insoniyatga yordam berdim” deb hisoblaydi.
Qamoqda erkinlikka erishdi
Ammo shundan keyin Raskolnikovni politsiya emas, vijdoni ta’qib eta boshlaydi. Dostoyevskiy jinoyatni emas, jinoyat ortidagi inson ruhini ochadi. Raskolnikovning har nafasida azob va pushaymonlik paydo bo‘ladi.
U odamlar ichida yuradi, ammo yolg‘iz va xavotirli. Dostoyevskiy aytadi: odamning haqiqiy sudyasi – uning vijdoni. Undan qochib bo‘lmaydi.
Asarda yana bir qahramon bor – Sonya Marmeladova. U Raskolnikovga jinoyatini tan olishni maslahat beradi. Shu orqali Allohning oldida ham, vijdoni oldida ham poklanishi mumkinligini aytadi.
Bu so‘zlar yigitni titratadi. U birinchi marta tushunadi:
